ناتۆ بۆ ئەمریكا جێگەی بایەخە، بەڵام تێڕوانینی ئەمریكا لەگەڵ دەوڵەتانی دیكەی ناتۆ جیاوازە

ناتۆ بۆ ئەمریكا جێگەی بایەخە، بەڵام تێڕوانینی ئەمریكا لەگەڵ دەوڵەتانی دیكەی ناتۆ جیاوازە


لەوەتەی دۆناڵد ترەمپ بۆتە سەرۆكی ئەمریكا، كۆمەڵێك گۆڕانكاری لە سیاسەتی ئیدارەی ئەمریكی هاتۆتەئاراوە، كە كاریگەریی لەسەر تەواوی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان هەیە، بە سیستمی لیبڕاڵیی نێودەوڵەتیشەوە، هەر ئەمەش وایكردووە كە لەناو ئەمریكاشدا ئەو بۆچوونانە هەبن، كە ئەم سیاسەتەی ئیدارەی ترەمپ، ئەمریكا بەرەو گۆشەگیری و ناسیۆنالیستێكی تاكڕەو دەبات، بەڵام لەبەرامبەر ئەم بۆچوونەدا، خەڵكانی دیكەش هەن، كەپێیان وایە دووبارە داڕشنەوەی سیستم و بەرنامەی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان بەو شێوەی بەرژەوەندی ئەمریكا تێیدا مسۆگەر بكرێت، نە هەنگاوهەڵگرتنە بەرەو گۆشەگیری و نە هەنگاوهەڵگرتنیشە بەرەو ناسیۆنالیستێكی تاكلایەنە، ئەوەشی كە ترەمپ وەك سەرۆك لەم ماوەیەدا كردوویەتی شێوازێكی تایبەت بە خۆیەتی و بنەمای بیركردنەوەی لەگەڵ تەواوی دەوڵەتانی دۆست و نەیاردا پەیوەستە بە چۆنێتی مامەڵەكردن لەسەر بنەمای پاداشت و سزا، بۆ قسەكردن لەسەر ئەم سیاسەتە جیاوازەی ئیدارە ترەمپ و كاریگەرییەكانی لەسەر تەواوی دامەزراوە جیهانییەكان، ئەم دیمانەیمان لەگەڵ یۆجین گۆلز توێژەری باڵای سیاسەتی بەرگری و دەرەوە لە ئامۆژگای ستراتیژی كاتۆ و مامۆستای زانستە سیاسییەكان لە زانكۆی نۆرس داما كرد. یوجین گۆبلز لە ماوەی ساڵانی 2010-2012 گەورە راوێژكاری یاریدەدەری وەزیری دەرەوەی ئەمریكا بووە، لەم دیمانەیەشدا بەمجۆرە بۆچوونەكانی خۆی لە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵاندا دەخاتەڕوو.

* پێش هەموو شتێك پرسیارەكە ئەوەیە وەك كەسایەتییەك كە سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی ترەمپ هەڵدەسەنگێنیت، ئایا چۆن سەیری ئەو سەفقانە دەكەیت كە گرێی دەدات؟ هەروەها لەسەر ئەم وەرچەرخانەی لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكادا هاتۆتە ئاراوە، دەمانەوێت بزانین راتان چییە؟
- راستە وەرچەرخانێك لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا هاتۆتە ئاراوە و ئەگەر بە سەرۆكەكەی پێش خۆی (باراك ئۆباما) بەراوردی بكەین، كارێكی زۆر قورسە، ئەو شێوازەی ئەو لەسەرەتاوە بەكاری هێناوە، شێوە سەركردایەتییەكی ئاڵۆگۆڕی بەرامبەر (Transactional leadership) هەبووە، بەو مانایەی كە شێوازی ترەمپ لەسەر بنەمای (پاداشت و سزا) بووە، ئەمەش جۆرێك لە راستیی تێدایە. ترەمپ وا مەزندە دەكات هەردوو لایەنی رێككەوتنەكە ئەوجا (دۆست بێت، یان دوژمن) دەبێت سوود لەو ئاڵووێرە لەهەر رێككەوتنێك وەربگرن، هەر بۆیە كە زۆر جاران سەرنج لە سیاسەتەكانی ترەمپ دەدەین، هەست دەكەین كە (ئاڵووێر) بیركردنەوەی ئەم سەرۆكەیە، بەڵام وەك دەزانین ئەو پێناچێت حەز لە پەیوەندی دوورمەودای باش بكات، ئەو دەیەوێت لەسەر خاڵێكی دیاریكراو دیالۆگ بكرێت و هەموو لایەنەكانیش بەشداربن بۆ بەدەستهێنانی ئەو خاڵە سەرەكییە و هەر ئەمەش لای ئەو راستە. بۆیە پێموایە زۆر شتی دیكە لە سیاسەتی دەرەوەی ترەمپ هەیە كە فرەڕەهەندن، ئەوە زۆر كەمترە كە بزانرێت بایەخ بە چی دەدات و ئەوەی ئەو بیری لێدەكاتەوە چییە، هەر بۆیە ئەگەر لەگەڵ سەرۆكەكانی پێش خۆی بەراوردی بكەین، دەبینین گۆڕانكارییەكان زۆر زۆرن.
* ئاماژەتان بە چەمكی پێداگری لەسەر سیاسەتی پێداگری و خۆپاریزی (restraint) كرد، ئایا لەو بڕوایەدان سەرۆك ترەمپ قەناعەتی بەو ئاراستەیە هەیە، كە سیاسەتی دەرەوە بەرەو گۆشەگیری و تاكلایەنیی ناسیۆنالیستی ببات؟
- زۆر پرسیاری جۆراوجۆر لەسەر ئەم ئاراستەیە هەیە، بەڵام من لەو بڕوایەدا نیم كە سەرۆك ترەمپ قەناعەتی ستراتیژیەتی پێداگری (astrategy of restraint) هەبێت، گەورەترین جیاوازیی ئاشكراشی لە سیاسەتی سەربازیدا هەیە، هەر بۆیە سەرۆك ترەمپ بەرەو ئەو سیاسەتە دەچێت كە پیشەسازیی ئەمریكا لە ململانێی بیانی بە رێگەی سەپاندنی باج لە هاوردەكان بپارێزێت، ئەمەش پێی دەگوترێت: (protectionism)، هەر بۆیە زۆر جار حكومەت دەست لە سیاسەتی ئابووری وەردەدات و، ئەو میتۆدی پێداگرییەش چەند پێویست بێت، پشتگیری لە بازرگانی ئازاد دەكات، ئەمەش جیاوازییە گەورەكەیە، بۆیە من پێوایە سەرۆك زیاتر كەسێكی خێرایە لە قسەكردن و تووڕەكردنی بەرامبەر (pugnacious) نەك كەسێك بێت كە ددان بەخۆدا بگرێت، یان پێداگری لە میتۆدێكی دیاریكراو بكات (restraint)، نەزمی قسەكانی ئەو وادەردەكەوێت كە هەڕەشە دەكات و دەیەوێت كاردانەوە پیشان بدات، بەڵام تێڕوانینی كەسێك بیەوێت ددان بەخۆدا بگرێت، یان پێداگری لە میتۆدیكی دیاركراو بكات، دەبێت لەسەرخۆ بێت. هەر بۆیە ئەگەر سەرنج بدەین دەبینین سەرۆك بە زۆر شێواز لە هەندێك لە تەنگژەكانی جیهاندا پاشەكشەی كردووە و بەردەوام جەختی لەسەر ئەوە كردۆتەوە، كە ئەگەر دەوڵەتانی دیكە ئەوەی لەسەرشانیانە پێی پابەند نەبن، یان جێبەجێی نەكەن، ئەوا لە هەموو ئەو رێوشێنانە دووردەكەوێتەوە كە بەكارهێنانی سەربازی تێدا بێت، هەر بۆیە سەرۆك ترەمپ لە شێوازی قسەكردنەكەی سەبارەت بە بەكارهێنانی هێز، یان هەڕەشە بەردەوامەكانی هیچ دوودڵ نییە. بەم دواییانە بەو ئاستە هەڕەشەی لە كۆریای باكوور نەدەكرد، بەڵام ئەو هەوڵیدا هەڕەشە لە كۆریا بكات، لەم نزیكانەش ئامادەباشی پیشاندا كە هەڕەشە لە فەنزیولا بكات، بۆیە من لەو بڕوایەدا نیم سەرۆك ترەمپ بەو شێوازە بیر بكاتەوە. ئەم شێوازەی ترەمپ بەشێكە لە شێوازی سەركردایەتیكردنی ئاڵوێری بەرامبەر كە ئەو بایەخ بەم شێوازە دەدات، ئەم شێوازە بەو جۆرە دەردەكەوێت كە ئەو بیەوێت مامەڵە بە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكاوە بكات، ئەمەش بەو مانایەی ئەگەر خەڵكانێك ئامادەبن چەند ملیار دۆلارێكی كەم بە ئەمریكا بدەن، یان سوپای ئەمریكا بنێرێت بۆ یارمەتی هەندێك وڵات، ئەمە جۆریكە لە سرووشتی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا، هەر بۆیە ئەگەر ئەم میتۆدە هاوشان نەبێت لەگەڵ میتۆدی پێداگری و ددانبەخۆداگرتن، ئەوە پەیوەندیی بە بەرژەوەندیی نیشتمانی و بەرگریی ئەمریكاوە هەیە، نەك بەفیڕۆدانی پارەی وڵات، بۆیە دەبێت ئەمە ئاشكرا بێت لە بیركردنەوەی پشت پەردەی سەرۆكدا. ئێوە دەزانن ئەگەر خەڵك ئامادە بێت پارە بە ئەمریكا بدات، ئەوە دەبێت ئەمریكاش ئامادەباشی هەبێت لە پێناوی ئەواندا بجەنگێت، من پێموانییە ئەمە بەكارهێنانێكی راستی هێزەكانی ئەمریكا بێت، بەڵام ئێوەش دەزانن پرسیاری دیكە ئەوەیە كە ئایا تۆ خۆت بە خاوەنی نەتەوە دەزانی؟ وەڵامی پرسیارەكە دەبێتە (بەڵێ)، هەر بۆیە سەرۆك ترەمپ ناسیۆنالیستە، ئایا ئەمە مانای ئەوەیە ئەو گۆشەگیرە؟ پێموایە وەڵامەكە نەخێرە، ئایا هیچ هاودژییەكی توند لەوەدا هەیە كە تۆ بڕوات بەوە بێت، سیاسەتی دەرەوە و هێزی ئەمریكا بەكار بهێنیت بۆ سنووردانان بۆ چین و رووسیا و ئێران؟ بێگومان نەخیر، بۆیە ئەم میتۆدە هەرگیز خۆگۆشەگیركردن نییە.
* بەڵام ئەوەی رەخنەیە لە ئیدارەی ئێستای ترەمپ ئەوەیە كە لانیكەم بە حەماسەوە باوەشی بۆ فرەیی و دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان نەكردۆتەوە، ئایا پێتوایە ئەم ئیدارەیە و خودی ترەمپیش لەو قەناعەتەدان كە ئەم قۆناخە شایستەی ئەوەیە كە ئەمریكا باڵادەست بێت بەسەر ئەو دامەزراوە نێودەوڵەتییانەی ئێستا بوونیان هەیە، ئایا ئەمە لە بەرژەوەندیی ئەمریكادایە؟
- من وای دەبینم كە ئاراستەی گشتی و تێڕوانینی گشتیی سیاسەتی ئیدارەی ئێستای ئەمریكا بەو جۆرەیە كە زۆر بایەخ بە دامەزاروە نێودەوڵەتییەكان نەدرێت، بەڵام ئەمەش لە سیاسەتێكی دیاریكراوەوە سەرچاوەی گرتووە كە رێگە نادات هیچ بڕیارێكی گشتگیر دروست بكرێت، بۆیە ئەوە ئاشكرایە ئەمریكا بەو ئامانجە بەشداری لەو دامەزراوە نێودەوڵەتییانە نەكردووە كە هەوڵبدات ئەو دامەزراوانە تێكبدات، یان فەرامۆشیان بكات، بەڵام ئەوە ئاشكرایە كە ئەمریكا زۆر جاران گلەیی لە دامەزراوەی بازرگانی جیهانی (WTO) هەبووە، بۆیە هەندێك جار بەشداری كردووە و هەندیك جاریش نەیكردووە، هەر بۆیە ئەو لە سیستمی نێودەوڵەتیی رۆژئاوا نەهاتۆتە دەرەوە، بەڵام پاشكەشەی لە پەیماننامەی پاریس بۆ كەشوهەوا كردووە. هەروەها لە چەندین دامەزراوەی دیكەی جیهانی پاشەكشەی نەكردووە، بەڵكو هەوڵیداوە بە كردەیی بەشداری تێدا بكات، بەڵام ئاشكرایە كە ئەمریكا تێڕوانینی خۆی هەیە، بۆ نموونە سەبارەت بە هاوپەیمانیی ناتۆ دەوڵەتانی دیكەش تێڕوانینی خۆیان هەیە، بۆیە ئەمریكا بایەخ بە هاوپەیمانیی ناتۆ دەدات و هیچ هەستێكی ستراتیژی بوونی نییە كە پێی وابێت هاوپەیمانیی ناتۆ بۆ ئەمریكا رێكخراوێكی گرنگ نییە.
* بەڵام زۆر جاران باس لە سیستمی نێودەوڵەتی و بنەماكانی ئەو سیستمە دەكرێت، زۆرجار لە توێژەر و ئەكادیمییەكان گوێبیستی ئەوە دەبین، ئەم سیستمە نێودەوڵەتییەی ئێستا لەبەریەك هەڵوەشاوە، ئایا تا چەند لەگەڵ ئەم بۆچوونەدایت؟ هەروەها ئایا لەگەڵ ئەوەدایت كە سیاستەكانی سەرۆك ترەمپ بە شێوەیەكی سەرەكی هەوڵدانە بۆ نەمانی ئەم سیستمە نێودەوڵەتییە؟
- من بە تەواوەتی نەگەیشتوومەتە ئەو قەناعەتەی كە هێز لەسەر بنەمای سیستمی نێودەوڵەتی بەكار بهێنرێت. دیارە لەسەر ئاستی جیهانیش ژمارەیەك دامەزراوەی نێودەوڵەتی هەن، هەر بۆیە ناوە ناوە ئەمریكا بۆچوونی جیاوازی لەسەر ئەم دامەزراوانە هەیە، بەتایبەتی ئەو كاتانەی هەست بكات لە بەرژەوەندیی نیشتمانی ئەودا نین، هەر بۆیە جەخت لەسەر ئەوە دەكرێتەوە و هەوڵدەدرێت كە بنەمای ئەم دامەزراوانە بۆ بەرژەوەندیی ئەمریكا بگۆڕدرێن. ئەم سەرۆكەی ئێستا ژمارەیەك ریۆشوێنی گرتۆتە بەر بۆ پارێزگاری لە ئەمریكا، بۆیە لەوانەیە هەندێك كەس هەبن هەڵوێستی دیكەیان بەرامبەر ئەم رێوشوێنانە هەبێت و پێی رازی نەبن، بۆیە دەشێت ئەم دامەزرانەوانە پێشتر سوودمەند بووبن بەڵام ئێستا وانەبن، یان پێوست نەبێت لە ئێستادا ئەوەندە بایەخیان پێ بدرێت، هەر بۆ نموونە ترەمپ گوشارەكانی لەسەر رێكخراوی بازرگانیی جیهانی چڕكردەوە لەسەر ئەولەوییەتە گشتییەكانی بازرگانیی ئازاد لە سیستمی (WTO)دا، ئەمە لە كاتێكدا هەندێك كەس دەیانگوت هەموو توخمەكانی سیستمی رێكخراوی بازرگانیی جیهانی گرتۆتەوە، هەروەها سەرۆك ترەمپ بۆ یەكەمین جار بیانووی ئاسایشی نیشتمانی بۆ سەپاندنی گومرگ لەسەر هەندێك شمەك بەكارهێنا، لەوانەش وەك: (ئاسن و ئەلەمنێۆم)، ئاشكراشە كە یاساكانی بازرگانیی نێودەوڵەتی رێگەی بە دەوڵەتان داوە كە ئەو كارە بكەن، واتە سەپاندنی گومرگ لەبەر ئەو هۆكارانەی كە پەیوەندییان بە ئاسایشی نیشتمانییەوە هەیە. بەڵام بە شێوەیەكی گشتی دەوڵەتان ئەم كارەیان نەكردووە، بەڵام ئێستا تێگەیشتنێك هاتۆتەئاراوە ئەگەر دەوڵەتێك ئەو كارەی كرد، ئەوا ئەمە مانای ئەوەیە كە چەمكی (بازرگانیی ئازاد) سەرلەبەری لەبەریەك هەڵوەشاوەتەوە، بەڵام لە پراكتیكیشدا ئەمە نەكراوە، یان هەندێك كەس وای دەبینین كە سەرۆك ترەمپ بارزگانیی ئازاد رەتدەكاتەوە، بەڵام نەخێر، وانییەو ئەو هەوڵیداوە رێگەكە بە شێوەیەك بگۆڕێت كە وەڵامدانەوە بێت بۆ رێگەی خۆپاراستن، واتە ترەمپ سەرۆكێكە كە بە میتۆدی پارێزگاری (پرۆتێكشنست) كاردەكات، ئەمەش بۆ بازرگانیی ئازادی جیهانی باش نییە. سەبارەت بەو هێرشە گشتگیرەشی دەكرێتە سەر سیستمی لیبڕاڵیی نێودەوڵەتی، ئەمەش راست نییە و ئەو تەنیا ئەوەندەی دەوێت كە پارێزراو بێت و هەوڵیش بۆ ئەمە دەدات، ئەمەش شتێكی باشە.
* دوایین پرسیارمان سەبارەت بە سیاسەتی جیهانییە لە ئێستادا، وەك دەبینین ئێمە لە جیهانێكدا دەژین كە رۆژ لە دوای رۆژ زیاتر ململانێ و كێشمەكێش رووی لە زیادبوونە و كێشەكان روو لە هەڵكشانن، ئەمانەش هەموویان پەیوەندیدارن بە هێزە گەورەكانی جیهانەوە، لەم چوارچێوەیەدا ئایا پێت وانییە كە جیهان لە قۆناخێكی وەرچەرخاندایە لە تاكجەمسەرییەوە بەرەو فرەجەمسەری كە بەرەو ململانێی گەورەی نێوان هێزە گەورەكان هەنگاو هەڵدەگرێت؟
- نەخێر، من وای نابینم، ئەمەش لەبەر ئەوەیە كە ئەمریكا زۆر زیاتر لە هەر دەوڵەتێكی دیكەی ئەم جیهانە بەهێزترە، هەر بۆ نموونە ئەگەر چین بەم ئاستەی ئێستا گەشە بكات، ئەوجا لەوانەیە لە 30 ساڵی داهاتوودا بتوانێت ململانێی ئەمریكا بكات، خۆشتان دەزانن لە ماوەی ئەم 30ساڵەی دواییدا چین زۆر خێراتر لە ئەمریكا گەشەی كردووە، بۆیە ئەگەر هەتا 30 ساڵی دیكە بەهەمان ئاست گەشە بكات، ئەوجا دەگاتە ئەو ئاستەی پێی بگوترێت هێزێكی جیهانیی سەربازی، ئەمەش مانای ئەوەیە چین هێزێكی لۆكاڵە و ئەمریكا هێزێكی جیهانییە، تەكنەلۆژیای ئەمریكا لە تەواوی دەوڵەتانی جیهان زۆر پێشكەوتووترە، چین هەوڵنادات خۆی بەسەر دەوڵەتانی دیكەدا فەرز بكات، چین لە قۆناخی دوای شەڕی سارد وەك یەكێتی سۆڤیەتی پێشوو لە سەردەمی شەڕی سارد رەفتار ناكات و مونافسێكی ستراتیژیی ئەمریكا نییە، لەسەر ئاستی سەربازیی ئەمریكا بێ وێنەیە، بەڵام ئەمەش مانای ئەوە نییە كە مونافیسی نییە، هەروەها مانای ئەوە نییە مونافیس بوونی نییە، ژمارەیەك دەوڵەت لە جیهاندا هەن، نایانەوێت ئەمریكا هەڵیانبسووڕێنێت، بۆیە بەرهەڵستی دەكەن، ئەمەش لەبەر ئەوە نییە كە ئەمریكا زۆر بەهێزە و دەبێت ئەوانی دیكە خۆ بەدەستەوە بدەن، بەڵكو هەندێك دەوڵەت هەن واز لە مونافسە ناهێنێن، هەر بۆ نموونە چین و رووسیا، ئەمە لە كاتێكدا ئێران زۆر لە رووسیا و چین لاوازترە، هەروەها لە چاو هێزی ئەمریكا، ئێران هەر زۆر لاوازە، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە ئێران دەستبەرداری ئەوە دەبێت كە بەرهەڵستی نەكات.