مێلانی كامێت، پڕۆفیسۆری كاروباری نێودەوڵەتییە و بەڕێوەبەری سەنتەری «وێزەرهێد»ـە بۆ كاروباری نێودەوڵەتیی لە زانكۆی هارڤارد. بواری توێژینەوەكانی بریتین لە سیاسەتی ئیتنی، ناكۆكی، پەرەپێدان و دەسەڵاتخوازی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناوچەكانی دیكە. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵ ئەنجام دا، كە تەوەرەكانی پەیوەست بوون بە تایفەگەری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەتایبەتی عێراق و كاریگەری و دەرئەنجامەكانی تایفەگەری و چەند بابەتێكی دیكەی پەیوەندیدار.

 

 

 

* وەك كەسێكی تایبەتمەند و پسپۆڕ لە بواری سیاسەت و دامەزراوە تایفەگەرییەكاندا، دید و تێڕوانینت چییە لەو دۆخەی لە عێراقدا هەیە، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە كێشەی پەیوەست بە چەك كە تەنیا بە دەست دەوڵەتەوە بێت، بەتایبەتیش كە لە شەڕی ئەم دواییەی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئێراندا، ئەو حاڵەتە پتر زەق بووەوە لە عێراقدا، ئەوە بوو كە ئەمە كاردانەوەی ئەمریكای بەدوادا هات، بەتایبەتی كە پەنای بردووەتە بەر گوشاردروستكردن لەسەر حكومەتی عێراق؟

- لە ڕاستیدا دەبێت ئەوە بڵێم كە من ئاشنا نیم بە وردەكارییەكانی بارودۆخی عێراق، لەبەر ئەوە ڕەنگە دوودڵ بم لەوەی دید و تێڕوانینێكی دیاریكراو لەم بارەیەوە دەربڕم، بەڵام هەرچۆنێك بێت، دەتوانم لە ڕووی تیۆرییەوە لەم حاڵەتەوە بدوێم. ئێمە دەزانین كە بۆ ئەوەی دەوڵەتێك تۆكمە و پتەو بێت و توانای پێویستی هەبێت بۆ ئەوەی تێكڕای هاووڵاتییان وەك نوێنەری ڕاستەقینەی خۆیان لێی بڕوانن، ئەوا پێویستە تەنیا دەوڵەت توانای بەكارهێنان و پەنابردنەبەر هێز و توندوتیژیی هەبێت لە چوارچێوەی خاكی خۆیدا، كە ئەم ڕاستییە لەلایەن كۆمەڵناسی ئەڵمانی «ماكس ڤیبەر»ـەوە جەختی لەسەر كراوەتەوە، كەواتە ئەگەر هەڕەشە لە كۆمەڵگە سیاسییە نەتەوەییەكە بكەن، ئەوا ئەم پێناسە و پێوەرەی سەرەوەی بەسەردا جێبەجێ نابێت.

* هەر لە پەیوەندی بە سیاسەتی تایفەگەرییەوە، ئایا هەمیشە ئەم چەشنە سیاسەتە سەر ناكێشێت بۆ پەراوزخستن و جیاكاری؟

- من پێموایە ئەمە بەندە بە دانیشتووان و سرووشتی سیاسەتی وڵاتەكەوە. دواتر دەبێت ئەوە بڵێین كە ناكرێت بڵێین گرووپە ئیتنییەكان سرووشتێكی نەگۆڕ و جێگیریان هەیە، چونكە هەر گرووپێكی ئیتنی زادەی هەلومەرجە كۆمەڵایەتییە، ڕەنگە ئەمەش چەند دەیە یان سەدەیەكی خایاندبێت، بەڵام لە ڕوانگەی هەندێ لە كۆمەڵناسانەوە، وەك ئەندریاس زیمەر، دەوڵەتان خۆیان كۆمەڵگەیەكی سیاسیی نەتەوەیی دروست دەكەن، بە دەربڕینێكی دیكە ئەوە نوخبە سیاسییەكانن كە كۆمەڵگەیەكی سیاسی نەتەوەیی دەخوڵقێنن لە ڕێی گرتنەبەری سیاسەتێك كە خێر و خۆشی و خۆشگوزەرانیی خەڵكی تێدابێت و سوپای وڵاتەكەش ئاوێتە و یەك خرابێت. من پێم خۆشە لەم ڕووەوە ئاماژە بە كتێبێك بكەم كە نووسەرەكەی توێژەرێكی فەڕەنسییە بە ناوی «یوجین وێبەر» و لەژێر ناوی (Peasants into Frenchmen) كە ئاماژە بەوە دەكات كە تاوەكو مێژوی ئەم دواییە، واتە تا سەدەكانی ئەم دواییەش، فەڕەنسا وڵاتێكی یەكگرتوو نەبوو، كە خاوەنی شوناسێكی نەتەوەیی فەڕەنسی بێت، بەڵكو لە چەندین شوناسی جیاوازی ناوچەیی كە خاوەنی زمانی جیاواز بوون، دروست بوو، بەڵام بە تێپەڕبوونی كات و لە ڕێی سیستمێكی یەكگرتووی پەروەردەیی و خزمەتی سەربازیی زۆرەملێ و گرتنەبەری سیاسەتی كۆمەڵایەتیی یەكگرتووەوە، ئەم شوناسە نەتەوەییە دروست كرا، بە گوزارشتێكی دیكە ئەم وڵاتە وەك قەوارەیەك بە ناوی فەڕەنسا و لە خەڵكانێك دروست كرا كە خۆیان بە فەڕەنسی دەزانی. مەبەستم ئەوەیە بڵێم كە تەنانەت دەكرێت ناوچە زۆر جیاوازەكانیش یەك بگرن و ببنە كۆمەڵگەیەكی سیاسی نەتەوەیی یەكگرتوو. هەرچەندە باشترە ئەم كارە لە پرۆسەیەكی ناتوندوتیژیدا هەنگاو بە هەنگاودا ڕوو بدات، نەك بە شێوازێكی سەركوتكاری. كەواتە وەڵامی پرسیارەكەی ئێوە ئەوەیە كە ئەگەر توانیبێتت لە وڵاتەكەتدا كۆمەڵگەیەكی سیاسیی نەتەوەیی هاوبەشت دروست كردبێت، ئەوا دەتوانین بڵێین لەم وڵاتەدا گرووپێكی خاوەن شوناست هەیە. لە هەمان كاتدا دەكرێت ئاماژە بە هەندێ وڵات بكەین كە دانیشتووانەكەیان سەر بە گرووپێكی دیاریكراون، ئێوە لە وڵاتی یۆنان بڕوانن، كە زۆرینەی دانیشتووانەكەی یۆنانی ئۆرسۆدۆكسن، ئەگەرچی بەهۆی كۆچبەرانەوە فرەیی تێكەوتووە. هەروەها ئەو وڵاتانەش هەن كە زۆرینەی دانیشتووانەكەیان سەر بە گرووپێكی ئیتنی، یان ئایینین، بەڵام توانراوە شوناسێك دروست بكرێت كە هەمووان لەخۆ بگرێت، ئەویش بە هۆی گرتنەبەری ئەو سیاسەت و دامەزراوانەی كە هیچ لایەك پەراوێز ناخەن. ئەو خاڵەی لێرەدا دەمەوێت جەختی لەسەر بكەمەوە، ئەوەیە كە ئەمە دەرهاویشتەی مێژووە، واتە ئەمە زادەی سرووشتێكی نەگۆڕ نییە كە بە شێوەیەكی ئەزەلی لە ئارادا بووبێت، بەڵكو ئەمە ئەنجامی ئەوەیە كە چۆن گەلەكە پێك هێنراوە و دروست كراوە و چۆن بنیادنەرانی دەوڵەت و بنیادنەرانی نەتەوە كۆمەڵگەیەكی سیاسیی نەتەوەییان دروست كردووە.

* ئێوە لە كارەكانتاندا جەختتان لەسەر كەیسی بۆسنیا-هێرزەگۆڤینیا و ئیرلەندای باكوور كردووەتەوە. ئایا هیچ شتێك، یان هیچ دەرئەنجامێك هەیە كە لە توێژینەوەكانتاندا لەبارەی ئەم كۆمەڵگەیانەوە بەدەستتان هێنابێت، كە بووبنە هۆی ئەوەی دووبارە پێداچوونەوە بە بۆچوونەكانتاندا بكەن لەبارەی تایفەگەری و پێكەوەژیان لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا؟

 - ئەوەی دەكرێت لەم ڕووەوە ئاماژەی پێ بكەم، ئەوەیە كە من پێموایە دەبێت دوو پرس بەتایبەتی لەبەرچاو بگرین، كە پەیوەندییان بە ئاستە سیاسییەكە لە مەودای فراواندا هەیە، كە دەبنە هۆی ئەوەی بارودۆخەكە كەم تا زۆر گونجاو بێت بۆ تێپەڕاندن و جێهێشتنی پرسی پەیوەست بە تایفەگەرییەوە، یەكێك لەوانە سەرچاوەكانە، بۆ نموونە ئەگەر ئێمە لە كەیسی ئیرلەندای باكوور بڕوانین، ئەوا بە بەراورد بە هەلومەرجی چەندین وڵاتی دیكە دۆخێكی یەكگرتوو و ئارامتری هەیە، ڕەنگە هۆكارەكەش سەرچاوەكان بێت، ئیدی بە هۆی هاوكاریی حكومەتی بەریتانیاوە بێت، یان ئەمریكا، یان یەكێتیی ئەورووپاوە، ڕاستە هێشتا زۆرێك لە خێزانەكانی ئیرلەندا خاوەنی سەروەت و سامانێكی زۆر نین و ڕاستە هێشتا بێبەشبوونێكی زۆری ئابووریی كۆمەڵایەتی و ئابووری هەیە، بەڵام بەراورد بە چەند وڵات و شوێنێكی دیكە دۆخی باشترە. ئەگەر وردەكاریی زیاتر بخەمەڕوو، ئەوە ئەمە پەیوەست بوو بەوەی بڕە پارەیەكی زۆر تەرخان كرا بۆ پرۆسەی بنیادنانی ئاشتی تێیدا، بە چەشنێك كە ئەو كەسانەی پێشتر چەكیان هەڵگرتبوو و شەڕیان دەكرد، ئێستا لە نێو كۆمەڵگەی مەدەنیدا كار دەكەن، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی بارودۆخەكە باشتر بێت. كەواتە دەستەبەركردنی دارایی بۆ ئەم پرۆسانە گرنگن، ئەمە تێڕوانینێكی قووڵی ناوێت، بەڵام ئەمە واقیعەكەیە. كەواتە لەم ڕووەوە دەكرێت بگوترێت: هاوكاریی هێز و لایەنە دەرەكییەكان بۆ پتەوكردنی پرۆسەی ئاشتی دەرئەنجامی ئەرێنی لێ دەكەوێتەوە. ئەوەی پەیوەندی بە بۆسناوە هەبێت، ئەوا لەم هەلومەرجەشدا لایەنی دەرەكیی بەهێز هەبوون كە ڕۆڵیان بینی، بە چەشنی نووسینگەی كۆمیسیاری باڵا لە بۆسنیا، هەروەها یەكێتیی ئەوروپاش ڕۆڵی گرنگیان بینی لەسەر ئەرزی واقیع، ئەمەش كاریگەریی هەبوو لەسەر هێوركردنەو و سەقامگیركردنی دۆخەكە، بەڵام لە هەمان كاتدا، هۆكاری دیكەش لە ئارادا بوون، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندی بە سربەكانەوە هەبێت، كە گوزارشتیان لە بەرهەڵستیی خۆیان كرد بۆ یەكخستنی بۆسنیا، كە سەركردەكانی كۆماری سربیا بە ئاشكرا لێدوانی لەم چەشنەیان ڕاگەیاند، كە قەوارەیەكی زۆرینەیە سربەكان لە نێو بۆسنیا هێرزەگۆڤینیا، بە هەمان شێوە پرسی جیۆپۆلەتكیش ڕۆڵی خۆی هەبوو لە ئاڵۆزكردنی زیاتری گرژییەكانی بۆسنیا، بە چەشنی بارگرژییەكان لەگەڵ ڕووسیا لەسەر شانۆی نێودەوڵەتی و پەیوەندیی بەتینی ڕووسیا لەگەڵ كۆماری سربیا و حكومەتی سربی، كە ئەمانە بوونە هۆی قووڵتركردنەوەی دابەشبوونەكان، هەموو ئەمانەش سەریان كێشا بۆ ئەوەی سەركردەكانی كۆماری سربیا هەڵوێستی توندتر و سەختتر بگرنەبەر. خاڵێكی دیكە كە دەمەوێت جەختی لەسەر بكەمەوە، ئەوەیە كە سەركردەكان پابەندن بە قەوارەكەوە، واتە ئەوە سەركردایەتیی سیاسی بوو كە هاوكار بوون بۆ ئەوەی هەلومەرجەكە باشتر بێت، لە ئیرلەنداش ئەوە بەدی دەكەین كە «شین فین» ئەو پارتەی لە سوپای كۆماری ئیرلەندای نەتەوەیی و كاسۆلییەكەوە سەرچاوەی گرت، پێیوابووە دەتوانێت سوود لە گەمە سیاسییەكە و لە پرۆسە سیاسییەكە وەربگرێت. هەروەها بە ڕاستی سوودمەند بوون لە پرۆسەی هەڵبژاردن، و تێڕوانینیان ئەوە بووە كە بەرژەوەندییان لەوەدایە بەشداری لە هەڵبژاردنەكاندا بكەن و بە چەشنێكی ئاشتییانە لە نێو پرۆسە سیاسییەكەدا كار بكەن. لێرەدا مەبەستم ئەوەیە بڵێم: ئەگەر دۆخێكت خوڵقاند كە تێیدا لایەنە بەشداربووەكان پێیان وابوو لە بەرژەوەندییانە پابەند بن بە پرۆسە سیاسییەكەوە، ئەوا ئەم كارە هاوكار و یارمەتیدەرە لە باشتركردن و بەرەوپێشبردنی بارودۆخەكەدا. ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ دۆخی بۆسنیا، ئەوا چەندین پاڵنەر لە ئارادان بۆ ئەوەی سەركردایەتیی سربەكان لە بۆسنیا پەنا بۆ هەڵگرتنی هەنگاوی جیابوونەوە ببەن و كێشە بهێننە ئاراوە. بە هەمان شێوە سەركردایەتیی سیاسیی كرواتەكانیش كە زۆر پەیوەستن بە كرواتیاوە، كە ئەندامی یەكێتیی ئەوروپایە، ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی كە بارگرژی دروست ببێت و بێتەئاراوە. كەواتە من لەم ڕووەوە نیگەرانم لە بارەی سەقامگیریی بۆسنیاوە. ئێوە لە پرسیارەكەتاندا ئاماژەتان بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كردووە، لەم ڕووەوە ئەگەر ئێمە باس لە وڵاتی لوبنان بكەین، ئەوا ئاشكرایە كە دەستتێوەردانێكی دەرەكیی زۆر هەیە لەم وڵاتەدا، ئیسرائیلیش دەستتێوەردان لەو وڵاتەدا دەكات و بۆردومانی دەكات، هەروەها دەبێت لەم هاوكێشەیەدا حزبوڵڵاش نادیدە نەگرین، هەرچەندە بە هۆی گورزەكانی ئیسرائیلەوە لاواز بووە، دواتر دۆخی نوێی سووریا لە ئارادایە. هەرچۆنێك بێت دەستتێوەردانە دەرەكییەكان كاریگەرییان لەسەر سەقامگیریی لوبنان هەبووە، هەرچەندە وا دیارە بە شێوەیەك لە شێوەكان وڵاتەكە بە یەكگرتوویی ماوەتەوە، ئەگەرچی مەرج نییە بە چەشنێكی ئاشتییانە بێت، بەڵام وا دیارە نوخبەكانی وڵاتەكە، تەنانەت تایفەگەرییەكانیشیان دەرك بەوە بكەن كە پاراستنی ئاشتی و ڕێگریكردن لە خزانە نێو شەڕی ناوخۆییەوە لە بەرژەوەندییاندا بێت.