نادر هاشمی پڕۆفیسۆرە لە سكوڵی جۆزێف كۆربێل بۆ دیراساتی نێودەوڵەتی، لە زانكۆی دەنڤەرە و بەڕێوەبەری سەنتەری دیراساتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە لە هەمان زانكۆ، هەروەها وانەبێژە لە زانكۆی كالیفۆرنیا (لۆس ئەنجەلوس)، پێشتریش وانەبێژ بووە لە بەشی زانستی سیاسی لە زانكۆی نۆرس ویستێرن و زانكۆی تۆرینتۆ و زانكۆی واتەرلۆ، هەروەها توێژەر بووە لە سەنتەری دیراساتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە زانكۆی هارڤارد. شارەزا و تایبەتمەندی چەند بوارێكی گرنگە، وەك رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و كاروبارە ئیسلامییەكان، ئایین و دیموكراسی، عەلمانییەت و سیاسەتی بەراوردكاری و تیۆری سیاسی و سیاسەت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، مافەكانی مرۆڤ و پەیوەندییەكانی ئیسلام و رۆژئاوا. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێكرد كە پەیوەست بوون بە پەرەسەندن و پێشهاتەكانی ئەم دواییەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە.

* چۆن لە دۆخی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕوانن؟ ئایا ئەم پەرەسەندن و پێشهاتانە چین كە پێویستیان بە ئاوڕلێدانەوەی جددی هەیە و مایەی زۆرترین نیگەرانین؟
- من پێم وایە دەكرێت ئاماژە بە خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیی دەربڕینەكانی هەردوو وڵاتی سودان و جەزائیر بكەین، كە هۆكارە بنەڕەتیی و ریشەییەكانی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەكانی ئەم دواییە لە هەردوو وڵاتی جەزائیر و سوداندا هاوشێوەی هۆكارەكانی بەهاری عەرەبین لە ساڵی 2011دا، بە گوزارشت و واتایەكی دیكە بزوێنەری ئەم خۆپیشاندانانەش هەمان پاڵنەرەكانی پێشوون، وەك داواكاری پاراستنی كەرامەتی تاكەكەسەكان، بەدیهێنانی دادپەروەریی كۆمەڵایەتی و هێنانەدی حكومەتێكی نوێنەرایەتیكاری بەرپرسیار. كەواتە لەنێو خۆپیشاندەراندا ئەندازەیەكی گەورەی تووڕەیی و ناڕەزایەتی و نائومێدی هەیە لە ئاست سەركردە سیاسییەكان و سیستمە خۆسەپێنییەكەی دەوڵەت – لە هەردوو وڵاتی سودان و جەزائیر- كە بۆ چەندین دەیە دەچێت جڵەوی دەسەڵاتیان لەدەستدایە، كەواتە بە تێڕوانینی من هۆكار و پاڵنەرەكان زۆر هاوشێوەن، كە دەبینین بەشێكی زۆری گەنجان و خەڵكانی سەر بە چین و توێژی جیاواز هاتوونەتە سەر شەقامەكان و سۆشیال میدیا بەكار دەهێنن، كە هەموو ئەمانە رواڵەتی هاوبەشن لەگەڵ بەهاری عەرەبی كە ساڵی 2011 رووی دا.
* بەڵام وەك دەزانن لە ساڵی 2011دا كۆمەڵێك خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیی دەربڕین روویاندا لە چەندین وڵاتی عەرەبیدا، كە بینیمان بە دەرئەنجامێكی باش كۆتایی نەهات و خەون و ئاواتی خۆپیشاندەران نەهاتەدی، ئایا هیچ جیاوازییەك لە نێوان خۆپیشاندانەكانی ئێستا و ئەو كاتەدا بەدی دەكرێت؟
- لە راستیدا ئەوەی جیاوازە لە تێڕوانینی مندا، ئەوەیە كە خۆپیشاندەران بە تەركیزێكی زیاترەوە هەنگاو هەڵدەگرن و ژیرییەكی سیاسیی پتریان هەیە، بۆ نموونە ئەوان رازی نین بە بەڵێنی رواڵەتی و ناڕاستی پەیوەست بە ئەنجامدانی گۆڕانكاری، بە گوزارشتێكی دیكە، خەڵكی تەنیا بەوە رازی نین كە دیكتاتۆرەكان – كە ماوەیەكی زۆرە لە دەسەڵاتدان- بگۆڕدرێن بە كەسێكی دیكە، مەبەستم ئەوەیە داخوازیی خۆپیشاندەرەكان بریتییە لە گۆڕانكارییەكی گشتگیر و سەرتاگیر و دەیانەوێت سیستمە سیاسییە گەندەڵەكە بە تەواوەتی بگۆڕدرێت بە دەسەڵاتێكی مەدەنی كە بە تێوەگلان لە گەندەڵی لەكەدار نەبێت، یان پەیوەندی هەبێت بە نوخبە سیاسییەكەی پێشووەوە، كە بە رای من ئەمە داخوازییەكی سیاسیی گرنگە. چونكە ئێمە بینیمان كاتێك دەسەڵاتی حوسنی موبارەك كۆتایی هات لە میانەی بەهاری عەرەبیدا، ئەوا خۆپیشاندەران روویان كردەوە ماڵەكانیان و خۆشحاڵ بوون بە كاركردن لەگەڵ سوپادا، كەواتە وانەكانی بەهاری عەرەبی، یان هۆكارەكانی شكستی بەهاری عەرەبی ئەوە بوو كە كەسانی سەر بە رژێمەكەی پێشوو لە دەسەڵاتدا مابوون و توندوتیژییان بەكار هێنا، بەڵام خۆپیشاندەرەكانی وڵاتانی سودان و جەزائیر ئەم وانەیە فێربوون و ئێستا خۆپیشاندەران جەخت لەسەر بەرهەڵستیی مەدەنیی ناتوندوتیژ دەكەنەوە، واتە ئەوان داوكاری سیاسیی روونیان هەیە، بەڵام نایانەوێت توندوتیژیی سیاسی بەكار بهێنن، هەروەها نایانەوێت رابكێشرێنە نێو توندوتیژیی سیاسییەوە، كەواتە لە دیدی منەوە ئەمانە جیاوازییەكانی نێوان خۆپیشاندانەكانی ئێستا و بەهاری عەرەبیی ساڵی 2011یە، كە پێم وایە جیاوازییەكی ئومێدبەخشن.
* كەواتە ئێوە گەشبینن كە خۆپیشاندانەكانی ئەم دوو وڵاتە دەرئەنجامی خوازراویان لێ بكەوێتەوە؟
- من گەشبینم، بەڵام گەشبینیەكی بە حەزەر، لە بەر ئەوەی پێم وایە نابێت زوو ئاهەنگی سەركەوتن بگێڕدرێت لە هەر دوو وڵاتی سودان و جەزائیردا، واتە راستە هەر دوو سەرۆكی ئەم وڵاتانە لە دەسەڵاتدا نەماون، بەڵام هێشتا سیستمە سیاسییە گەندەڵەكەی پێشوو لە ئارادا ماوە، بە واتایەكی دیكە سوپا لە هەردوو دەوڵەتەكەدا دەسەڵاتێكی زۆری بەدەستەوەیە. كەواتە ئەوەی لەمەودوا روودەدات، زۆر گرنگە، مەبەستم ئەوەیە ئایا خۆپیشاندەران دەتوانن لەسەر شەقام بمێننەوە بۆ ئەوەی شەڕی دواتر ببەنەوە، مەبەستم لە شەڕی بەدیهێنانی گۆڕانكارییەكی سیاسیی گشتگیرە، كە ئەمەش كارێكی ئاسان نییە، واتە ئەمە ئامانجێكی قورسە بۆ ئەوەی بەدی بهێنرێت.
* ئێوە ئاماژەتان بەوە كرد كە بەدیهێنانی خواست و ویستی خۆپیشاندەران كە بریتییە لە گۆڕانكاریییەكی سیاسیی سەرتاپاگیر قورس و دژوارە، كەواتە تا چەند ئەگەری بەدیهاتنی ئەم خواستە لە ئارادایە؟
- پێم وایە بەدیهاتنی ئەم ئامانج و گۆڕانكارییە بەندە بەوەی چی روودەدات لە نێو سوپای هەردوو وڵاتەكەدا، كە ئاشكرایە هەردوو سوپایەكە دوچاری تاسان هاتوون بە هۆی سەرهەڵدانی خۆپیشاندانەكانەوە، بەڵام لە ئێستادا دابەشبوونێكی زۆر هەیە لەنێو سوپاكانی ئەم دوو وڵاتەدا، كە پێم وایە ئەمەش خاڵێكی ئیجابییە بۆ خۆپیشاندەران، لەبەر ئەوەی ئەمە بە مانای ئەوە دێت كە سوپا ناتوانێت كاردانەوەیەكی یەكگرتووی هەبێت و ئومێدەكەش ئەوەیە كە ئەم دابەشبوونە هاوكار بێت بۆ هێنانەدی گۆڕانكاریی سیاسی.
* ئەی چۆن لە دۆخە هەرێمایەتییەكە دەڕوانیت، مەبەستمان ئەوەیە ئایا هەلومەرجە هەرێمایەتییەكە چ كاریگەری و رەنگدانەوەیەكی لەسەر رەوت و ئاراستەی ئەم خۆپیشاندانانە دەبێت؟
- ئەوەی من نیگەران دەكات بریتییە لە سیاقە هەرێمایەتییەكە، چونكە چەند حكومەتێك هەن لە ناوچەكەدا كە پێشتریش بەشێك بوون لە دژە شۆڕشەكان لە میانەی بەهاری عەرەبیدا، تەنانەت پشتیوانی و داراییان بۆ تێكشكاندنی خۆپیشاندانەكان دەستەبەر كرد. من لێرەدا بە دیاریكراوی باسی سعودیە و ئیمارات دەكەم، كە بە مەزەندەی من زۆر نیگەرانن لەبارەی ئەوەی روودەدات لە سودان و جەزائیردا و نایانەوێت گۆڕانكارییەكی مەدەنی و دیموكراتی لەو وڵاتانەدا رووبدات و مەزەندەی ئەوەش دەكەم لە ئێستادا سەرقاڵی پشتیوانیكردنی سوپای ئەم دوو وڵاتە بن.
* ئەی چۆن لە دۆخە نێودەوڵەتییەكە دەڕوانیت؟
- دەتوانین بڵێین دۆخە نێودەوڵەتییەكە لە ئێستادا جیاوازە بە بەراورد بە هەلومەرجی نێودەوڵەتی سەروەختی بەهاری عەرەبی لە ساڵی 2011دا، چونكە لە ئێستادا كەسانی خۆسەپێن لە وڵاتە دیموكراسییە لیبراڵییەكاندا دەسەڵاتیان بەدەستەوەیە، بۆ نموونە دۆناڵد ترەمپ هیچ بایەخ بە دیموكراسی و مافەكانی مرۆڤ نادات، ئەو تەنیا گرنگی بە پەیوەندییەكانی لەگەڵ رژێمە خۆسەپێنەكان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەدات و تەنانەت ئومێدی ئەوە دەكات، خۆپیشاندەرەكان شكست بهێنن و سوپا دەسەڵات بگرێتەوەدەست. ئێمە بینیمان چۆن كاتێك پێشوازی لە عەبدولفەتاح ئەلسیسی كرد، چەند ستایشی كرد. ئەوەی پەیوەندی بە ئەورووپییەكانەوە هەبێت، ئەوا لە ئێستادا سەرقاڵن بە كێشەكانی خۆیانەوە، بەتایبەتی هەڵكشانی رەوتی پۆپۆلیستی و باڵی راستڕەوەوە، بەو پێیە ئەوان نایانەوێت و ناتوانن رۆڵێكی ئیجابی ببینن لە پشتیوانیكردنی خۆپیشاندەرەكاندا، هەروەها ئەوان نیگەرانی ئەوەن كە رەنگە گۆڕانكاریی دیموكراسی لەم دوو وڵاتەدا سەربكێشێت بۆ ناسەقامگیری و لە دەرئەنجامدا پەنابەرێكی زۆر رووبكاتە ئەوروپا و ئەمەش ببێتە هۆی باشتركردنی پێگەی بزووتنەوە پۆپۆلیستییەكان. كەواتە پێم وانییە لە ئێستادا ئەمریكا و ئەوروپا بتوانن رۆڵێكی گرنگ ببینن. بەڵام بە دڵنیاییەوە من ئومێدی ئەوە دەكەم كە كە پشتیوانییەكی زیاتر بخەنەڕوو بۆ خۆپیشاندەرەان و پەیامێكی روون بنێرن بۆ سوپای ئەم دوو وڵاتە كە ئەگەر بێت و هەوڵی بەكارهێنانی توندوتیژی بدەن، ئەوا دەبێت دەرئەنجامەكەی لە ئەستۆ بگرن. هەرچەندە من ئومێدێكی زۆر لەسەر ئەمە هەڵناچنم. كەواتە ئەمە جیاوازییە گەورەكەی نێوان خۆپیشاندانەكانی ئێستا و بەهاری عەرەبیی ساڵی 2011یە، واتە خۆپیشاندەرەكان پشتیوانییەكی نێودەوڵەتی و هەرێمایەتییان نییە. بەڵام لە نێو خەڵكانی ئاسایی لە جیهاندا پشتیوانییان لێدەكرێت، واتە خەڵكی ئاسایی لە جیهاندا پشتیوانی لە دیموكراسی دەكەن، بەڵام وەك ئاماژەم پێكرد، حكومەتەكانی وڵاتان پاڵپشتی ئەم خۆپیشاندانانە ناكەن.
* كەواتە ئەگەری ئەوە هەیە دۆخێكی هاوشێوەی وەك سووریا، یان لیبیا لەم وڵاتانەدا دووبارە ببێتەوە؟
- ئەمە ئەگەری روودانی هەیە، چونكە ئێمە دەزانین كە سوپای هەر دوو وڵاتی جەزائیر و سودان دەستیان بە خوێنی خەڵكی وڵاتەكەیان سوورە و پێشتر توندوتیژییان بەكارهێناوە و لە توانایاندا هەیە دووبارە پەنا بۆ توندوتیژی ببەنەوە. بە مەزەندەی من كەسانێك هەن لە نێو نوخبەی حوكمڕانیی ئەم دوو وڵاتەدا كە داوای ئەم جۆرە كاردانەوەیە دەكەن، كەواتە بە دڵنیاییەوە ئەمە یەكێكە لە سیناریۆكان، هەرچەندە هێشتا ئەمە رووی نەداوە، لەبەر ئەوەی نوخبەی حوكمڕانەكان لەنێو خۆیاندا یەكگرتوو نین. كەواتە هێشتا یەكێك لە بژارەكان بریتییە لە سەركوتكردنی خۆپیشاندەرەكان بۆ خاوكردنەوەی گوڕوتینی گۆڕانكاریی سیاسی.