دژایەتیكردنی هەندێك لە پەرلەمانتارە عەرەبەكان لەسەر ناردنی مووچەی فەرمانبەران و هێزەكانی پێشمەرگە و گفتوگۆ و دانوستانەكانی نێوان هەرێم و عێراق و پێشبینی و ئەگەرەكانی پشكی كورد لە بودجەی عێراقدا، تەوەرەی سەرەكیی پرسیارەكانی ئەم دیدارەی گۆڤاری گوڵان لەگەڵ دكتۆر ئەحمەد سەفار پەرلەمانتاری لێژنەی دارایی لە پەرلەمانی عێراق پێكدەهێنن.

هەمووان لەسەر ئەوە كۆكن
ئەگەر خزمەتگوزارییەكان باش نەكرێن
بارودۆخی عێراق بەرەو تەقینەوە دەچێت



* دیارە لە خولی ئەمجارەی پەرلەمانی عێراقدا لایەنە كوردستانییەكان جۆرێك لە تەوافوقیان لەسەر پشكی كوردستان لە بودجەی عێراقدا بەدەست هێناوە، خوێندنەوەت بۆ ناردنی پشكی بودجەی كوردستان بە بەردەوامی لە ساڵی 2019 چۆنە؟ ئایا مەزەندە دەكەیت هیچ ئاستەنگێك بۆ ئەم پشكە دروست ببێت؟
- بودجەی 2019ی عێراق من پێموایە بودجەیەكی ئیستیسنائییە و بە تەوافوق و رێژەی راستەقینە دانەنراوە، چونكە كاتێك ئێمە لە پەرلەمان دەست بەكار بووین، شوێنەوارەكانی بارودۆخی عێراق لەسەر سەرجەم بوارەكانەوە دیار بوون، بارودۆخی خراپی ساڵانی پێشوو كاریگەریی سلبیی لەسەر عێراق بەجێهێشتووە، ئەوەی پەیوەندی بە ئێمەشەوە هەیە لای هەمووان ئاشكرایە كە رێژەی پشكی كورد لە بودجەكە لە 17% بوو بە 12% و ناوی هەرێمیش نەمابوو، كرابوو بە پارێزگاكان و خەرجیی سەروەرییش لە 20 بڕگەوە بۆ 105 بڕگە زیادكرابوو، وێڕای ئەوەی ماوەی نزیكەی چوار ساڵ بوو پشكی هەرێمی كوردستان لە بودجە نەنێردرابوو، ئەمە سەرباری خراپبوونی هەڵوێست و كاری عەرەب بەرامبەر كورد كە لەدوای پرۆسەی ریفراندۆمەوە زۆر خراپ بوو، بۆیە كاركردنمان لەسەر بودجە ئاسان نەبوو و بگرە زۆر قورس بوو، دەتوانم بڵێم گەڕاندنەوەی پشكی هەرێمی كوردستان و مووچەی فەرمانبەران و هێزەكانی پێشمەرگە وەكو شۆڕشێك وابوو، ئەمە هاوكات بوو لەگەڵ ئەو دژایەتی و فشارانەی كە هەندێك لە پەرلەمانتاران و كوتلە سیاسییەكانی عێراق لەبەرامبەر ناردنی ئەو بڕە پارەیەی مانگانە بۆ مووچەی فەرمانبەران و پێشمەرگە هەیانبوو، كە لەم روانگەیەوە فشار دەكەن لەسەر ئەوەی دەبێت حكومەتی هەرێمی بێتەپێش، ئیدی بە رادەستكردنی نەوت بێت، یان ناردنی داهاتی خاڵە سنوورییەكان، ئەگەرنا پێگەی ئێمە بەهێز نابێت. بودجەی ئەمساڵ لەسەر بنەمای یاسایی و دەستووری نییە، بەڵكو لەسەر بنەمای دانوستاندنە، كە ئێمە هیودارین هەوڵ و كۆششی زیاتر بكرێت بۆ باشتركردنی پەیوەندییەكانی نێوانمان لەگەڵ بەغدا بۆ چارەسەركردنی كێشە هەڵپەسێردراوەكانی دیكە، وەك كێشەی نەوت و غاز و پرسی شایستە داراییەكانی هەرێمی كوردستان لە 2004 تاوەكو 2018.
* وەك ئاشكرایە سەرەڕای فشار و دژایەتییەكان تا راددەیەك پەیوەندییەكانی نێوان هەرێم و عێراق بەرەو ئاساییبوونەوە چووە، ئایا ئەم ئاساییبوونەوەیە تاچەند كاریگەریی لەسەر چارەسەركردنی سەرجەم كێشەكان و بەتایبەتی كێشە داراییەكان و بەدەستهێنانی موستەحەقاتی دارایی هەرێم هەیە؟
- سەردانەكەی جەنابی سەرۆك بارزانی بۆ بەغدا رۆڵ و كاریگەریی گەورەی لە ئاساییبوونەوەی دۆخەكە هەبووە، سەردانەكەی جەنابیان بۆ لای هەموو هێزە عێراقییەكانی شیعە و سوننە، لە گۆڕینی راوبۆچوونی زۆر لە كوتلە سیاسییەكانی عێراق كاریگەریی راستەوخۆی هەبوو، ئەو سەردانە زەمینەیەكی لەباری بۆ ئێمە دروست كردووە تاوەكو بتوانین گفتوگۆ و دانوستاندن بكەین و ئەو دەرئەنجامانە بەدەست بهێنین. واتە ئەمە تەنیا كاری لیژنەی دارایی نەبوو، چونكە راستە ئێمە لە رووی عەمەلەییەوە كارەكەمان كرد، بەڵام وەك دەستكەوت ئەوا هەوڵ و هیممەتی هەموو لایەنەكان بوو، بەتایبەتی جەنابی سەرۆك.
* ئایا دواكەوتنی پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەتی هەرێمی كوردستان گرفت و كێشە بۆ گفتوگۆ و دانوستانەكانی نێوان هەردوو حكومەتی هەرێمی كوردستان و عێراق دروست ناكات؟
- ئەو ئاستەنگ و كێشانەی لەبەردەم دروستبوونی كابینەی نوێی حكومەتی هەرێمی كوردستان دروست بوو، كاریگەریی هەبووە و ئیحراجیشی بۆ ئێمە دروست كردووە، چونكە رۆژانە ئەندام پەرلەمانەكانی لێژنەی دارایی گلەیی لە ئێمە دەكەن و دەڵێن ئێمە ئەوا یاسای بودجەمان دەركرد، كەچی حكومەتی هەرێمی كوردستان نەهاتۆتە پێش بۆ دانوستان و رێككەوتن و چارەسەركردنی كێشەكانی نێوانمان، ئێمە بەوانمان وتووە ئەمە پەیوەستە بە پێكهێنانی حكومەتی نوێی هەرێمەوە و كاری ئەوان دەبێت و حكومەتی نوێی هەرێم سیاسەت و پلانی خۆی دەبێت، لەدوای ئەوەی حكومەتی نوێی هەرێم پێكدێت و لێژنەی پەرلەمانی فیدڕاڵی لە لێژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق سەردانی هەولێر دەكەن و پیرۆزبایی لە كابینەكە دەكەن و گفتوگۆ و دانوستاندن ئەنجام دەدرێت لەسەر ئەم كێشەیە، كە پێویستە چارەسەر بكرێت، بەتایبەتی كێشە داراییەكانی نێوان هەردوولا، تاوەكو لە ساڵانی داهاتوو لەكاتی دانانی یاسای بودجە نەكەوینەوە كێشە. بۆیە پێویستە حكومەتی ئێستا، یان حكومەتی نوێی هەرێم دانوستانیان لەگەڵ عێراقدا هەبێت، باشترە ئەو دانوستاندنانەی دەكرێت لە نێوانیاندا، ئێمەش وەكو پەرلەمانتارانی كوردستان لە بەغدا بەتایبەتی ئێمە لە لێژنەی دارایی ئاگاداری هەموو ئەو وردەكارییانەی ناو گفتوگۆو دانوستانەكان بین، بۆ ئەوەی كاری جددی لەسەر بكەین، ئاگاداریی ئێمە لە شێوەی رێككەوتن و دانوستانەكان هاوكارمان دەبێت بۆ رێكخستن و بەدەستهێنانی شایستەییە داراییەكانی هەرێم. لەلایەكی دیكەوە هاتنی شاندەكانی هەرێم بۆ بەغدا بۆ ئێمە زۆر گرنگە تاوەكو پارێزگاری لە هەموو دەستكەوتەكانی بەدەستهاتوو بكەین و سەرۆك وەزیران و وەزیری دارایی عێراقیش لە ئیحراجی دەربهێنین، بەتایبەتی دوای ئەو فشارو فشارە زۆرانەی لە لایەن عەرەبەكانەوە بەتایبەتی شیعە لەسەر ئەو دوو بەڕێزە هەیە و دەڵێن ئەو بودجەیەی پەسەند كرا، سەفقەیەكە عادل عەبدولمەهدی لەگەڵ وەزیری دارایی لە بەرژەوەندیی كورد كردوویەتی.
* باشە ئەگەر بودجە بە یاسا رێكخرابێت و پشكی هەرێمی كوردستان یەكلا ببێتەوە، ئیتر بۆچی مەسەلەی ناردنی پارەی 250 هەزار بەرمیل نەوت بۆتە كارتێكی فشار بۆ دژایەتیكردنی كورد لەبەغدا؟
- عێراقییەكان وا خراوەتە ناو زهنیانەوە كە ئەو پارەیە بۆ هەرێمی كوردستان دەنێردرێت بێ بەرامبەرە، نوێنەرەكانی زیقار و بەسرا و زۆر لە پەرلەمانتارەكانی دیكەی عێراق دەڵێن ئەمە خیانەتە لە ئێمە كراوە كە نەوتی ئێمە دەفرۆشرێت و دەدرێت بە كورد. هەروەها ئەوان پێیانوایە پێویستە و تەنانەت حەزیش دەكەن كوردستانیش بێتە پێش و بەشدار و هەماهەنگ بێت لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵ، لە یاسای بودجەشدا دەڵێت 250 هەزار بەرمیل نەوتی هەرێمی كوردستان بە حكومەتی عێراق بدات، ئەمە قورسایی لەسەر ئێمەش وەكو عێراق كەمتر دەبێت، ئەمە لە كاتێكدا رێككەوتنەكە وا كراوە كە تەنانەت ئەگەر حكومەتی هەرێم ئەو بڕە نەوتەش رادەست نەكات، ئەوا ئەو بڕە پارەیەی كە پێویستە بدرێت بە هەرێمی كوردستان لە بودجەكەی دەبڕێت هەروەكو ئێستا كە تەنیا مووچەی فەرمانبەران و پێشمەرگە دێت، بەڵام لە ساڵی 2020 ئەگەر هەرێم بڕی 250 هەزار بەرمیل نەوتەكە رادەستی عێراق نەكات، ئەوا پەرلەمانتارە عێراقییەكان فشار دەكەن بۆ ئەوەی ئەم رێككەوتنە نەكرێت، بۆیە باوەڕ ناكەم ئەوەی ئەمساڵ لە یاسای بودجە بۆ هەرێمی كوردستان رازی بوون لەساڵی داهاتوو رازی بن ئەگەر بێت و حكومەتی هەرێمی كوردستان نەیەتەپێش، یان لە رووی كردارییەوە هەنگاو هەڵنەگرێت و رێككەوتنێك لەگەڵ بەغدا نەكات.
* وەكو شارەزایەكی ئابووری و پەرلەمانتارێكیش لە لێژنەی دارایی پەرلەمانی عێراقدا، ئایا لە رووی ئابوورییەوە پێویستە هەرێمی كوردستان چۆن مامەڵە لەگەڵ پرسی رادەستكردنی 250 هەزار بەرمیل نەوتەكە بكات؟
- پێش دوو هەفتە وەزیری نەوتی عێراق راپۆرتێكی بۆ لێژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق ناردووە، ئاماژە بەوە دەكات كە لە مانگی یەك و دوو و نیوەی مانگی سێی ئەمساڵەوە هەرێم رۆژانە 450 هەزار بەرمیل نەوت دەنێرێت بۆ بەندەری جیهان و دەیفرۆشێت، لەبەر ئەوە بە بۆچوونی من وەكو ئابووریناس و شارەزایەك كە مامەڵە لەگەڵ ژمارە دەكەم، دۆخەكە وا بە باش دەبینم كە حكومەتی هەرێمی كوردستان ئەو بڕە دیاریكراوەی نەوت رادەست بكات، چونكە ئەگەر رادەستی كرد ئەوا بودجەی تەواو وەردەگرێت و لە دوای بڕی 250 هەزار بەرمیلەوە دەتوانێت هەر بڕە نەوتێكی دیكەی هەبێت بیفرۆشێت. بەم شێوەیە عێراق پابەند دەبێت بە ناردنی ئەم بڕە بودجەیە، ئیدی نەوت گران بێت، یان هەرزان، ئەوا حكومەتی عێراق بەرپرسیارێتییەكەی هەڵدەگرێت و عێراقیش دەوڵەتە و بانكی مەركەزیی هەیە و دەتوانێت قەرز بكات و دەتوانێت كێشەی خۆی چارەسەر بكات.
* هەڵوێستی سەرۆك وەزیرانی عێراق لەمەڕ ئەم دژایەتییەی پشكی هەرێمی كوردستان لە بودجەدا چۆنە؟
- عادل عەبدولمەهدی سەرۆك وەزیرانی عێراق دۆستی ئێمەیە و پشتیوانێكی باشی كوردە، بەڵام لایەنی عەرەبی فشاری زۆری لەسەر دەكەن و دەڵێن دەستی لەگەڵ كورددا تێكەڵ كردووە، تەنانەت راپۆرتی لەسەر بڵاودەكەونەوە و وێنەی بە جلوبەرگی كوردی و پێشمەرگەیەتییەوە بڵاو دەكەنەوە و دەڵێن پتر هاوسۆزە لەگەڵ كورددا و زیاتر مافی ئەوان دەدات. هەروەها دەڵێن رازی بووە بەوەی كە مانگانە بڕی 68 ملیار دینار دانراوە كە بۆ یەكساڵ دەگاتە 816 ملیار دینار بۆ هێزی پێشمەرگە خەرج بكرێت، كە دەڵێن ئەو دەستی لەگەڵ كورددا تێكەڵ كردووە و پارەی عێراق دەداتە كورد. بۆیە دەبێت ئێمەش پشتیوانی بەڕێزیان بین بۆ مانەوە لەدەسەڵات، چونكە مەترسیی ئەوە هەیە كە حكومەتەكەی بڕووخێنن، ئەگەر ئەمە رووبدات، ئەوا زیانمەندی سەرەكی كورد دەبێت و ئینجا عێراقیش.
* بەڵام عێراق بە دۆخێكی هەستیارو خراپی ئابووری و خزمەتگوزاریشدا تێپەڕ دەبێت، خوێندنەوەی ئێوە بۆ دۆخی ئابووریی عێراق چییە و پێویستە ئەم حكومەتەی عێراق چ جۆرە چاكسازییەك ئەنجام بدات، بۆ ئەوەی بە سەر ئاستەنگ و بەربەستەكاندا زاڵ بێت؟
- كێشەی سەرەكی لە عێراقدا گەندەڵییە، بۆ نموونە: تەنیا لە كەرتی كارەبادا كە بە ملیارەها دۆلاری تێدا خەرج كراوە، كەچی لە ئاستێكی زۆر خراپدایە، ماوەیەك پێش ئێستا وەزیری كارەبا داوای 20 ملیار دۆلاری كرد، ئەمەش نالۆژیكییە، چونكە ئەوە چەندین ساڵە چاككردنی ژێرخانی كارەبا لە ریزبەندی پێشەوەی كارەكان بووە و ئەو پارە زەبەلاحەشی بۆ خەرج كراوە، كەچی لە نزمترین ئاستی خزمەتگوزاریدایە، خزمەتگوزارییەكانی دیكەش بەهەمان شێوە، هەربۆیە هەمووان لەسەر ئەوە كۆكن ئەگەر بێت و خێرا كەرتە خزمەتگوزارییەكان باش نەكرێن، بارودۆخی عێراق بەرەو تەقینەوە دەچێت. سەرۆكوەزیرانیش تا ئێستا كابینەكەی تەواو نەبووە و بەرنامەی حكومەت و وەزارەتەكان روون نین و خزمەتگوزارییەكان لە ئاستێكی خراپدان.