ئەتالیا ئۆمەر، توێژەرە لە ئەنستیتیوتی كرۆچ بۆ دیراساتی نێودەوڵەتی پەیوەست بە ئاشتی، خاوەنی بڕوانامەی دكتۆرایە لە بواری دیراساتی ئایینی كە لە زانكۆی هارڤارد بەدەستی هێناوە. لە توێژینەوەكانیدا تەركیز لەسەر چەند پرسێكی گرنگ دەكات، وەك دیراساتی تیۆریی پەیوەست بە كارلێكی نێوان ئایین و ناسیۆنالیزم، ئایین، ناسیۆنالیزم، بنیاتنانی ئاشتی، پەیوەندییە هەرێمایەتی و جیهانی و نێودەوڵەتییەكان، رۆڵی جالییەی نەتەوەیی _ ئایینی، ئیتنی لە بنیاتنانی ئاشتی و وەرچەرخانی ناكۆكی، فرەكەلتووری و چوارچێوەی وەرچەرخاندنی ناكۆكی و تیۆری دادپەروەری. هاونووسەری چەند كتێبێكە، وەك (ناسیۆنالیزمی ئایینی، ئایین، ناكۆكی و بنیاتنانی ئاشتی). پێشتریش لە ئەنستیتیوتی نۆتردام بۆ دیراساتی نێودەوڵەتی و سەنتەری دیراساتی ئایینە جیهانییەكان لە زانكۆی هارڤارد توێژەر بووە. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا شرۆڤە و تاوتوێكرد، كە تەوەرە سەرەكییەكانی پەیوەست بوون بە پرسی دووبارە گەڕانەوە و هەڵكشانی ناسیۆنالیزم لە رووی هۆكار و دەرئەنجامەكانیەوە، هەروەها بابەتی ئەوەی ئایا تا چەند ئەمە دەرئەنجامی شكستی جیهانگەرایی و هەوڵەكانی بەرفراوانخوازی و هەژموونگەرایی لیبڕاڵییە.

*هەروەك ئاشكرایە لەبارەی دووبارە گەڕانەوەی ناسیۆنالیزم لە ئێستادا قسە و باسێكی زۆر دەكرێت، ئەمە دوای ئەوەی رۆژگارێك بوو هەندێ كەس ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمیان بە ئایدیۆلۆژیایەكی مەترسیدار و ژەهراوی وەسف دەكرد، بە تێڕوانینی ئێوە ئەو هۆكارانە چین كە بوونەتەهۆی ئەوەی دووبارە ئەم پرسە ببێتە بابەتێكی گەرم و جددی و هێندە قسەی لەسەر بكرێت؟
- ئێمە نابێت بەو شێوەیە باسی ئەم پرسە بكەین، وەك ئەوەی پێشتر ناسیۆنالیزم كۆتایی هاتبێت، یان خۆری ناسیۆنالیزم ئاوا بووبێت، چونكە دەتوانین بڵێین هەمیشە ناسیۆنالیزم لە ئارادا بووە و بوونی هەبووە. بەڵام ئەوەی لە ئێستادا بەدی دەكرێت، بریتیە لە بەرجەستەبوون و دەركەوتنەوەی جۆرێكی دیاریكراوی ناسیۆنالیزم لە چەند شوێنێكی دیاریكراوی جیهاندا، ئەم ناسیۆنالیزمەش بریتییە لە ناسیۆنالیزمێكی داخراو. كە ئەگەر بێت و ئێمە لەو هۆكار و پەرەسەندنانەی بڕوانین كە لە دەرئەنجامدا بوونەهۆی ئەوەی ئەم چەشنە لە ناسیۆنالیزمە دووبارە دەربكەوێتەوە و سەرهەڵبداتەوە، ئەوا دەتوانن لەم رووەوە ئاماژە بە چەند پەرەسەندن و هۆكارێك بكەین، بۆ نموونە ئەو قەیران و تەنگژە ئابوورییانەی دروست بوون و یەخەی كۆمەڵگەكانی گرت، كە نیگەران و دڵەڕاوكێی ئابوورییان لێكەوتەوە لەنێو خەڵكەكەدا، هەروەها پرسەكانی پەیوەست بە ئاوارە و پەنابەران كە بە تایبەتی ئەمانە پرسێكی دیار و بەرچاون لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و چەند وڵاتێكی نێو یەكێتی ئەوروپا، لەگەڵ بوونی رەگەزپەرستییەكی ریشەقووڵ. مەبەستم ئەوەیە بڵێم كە كۆبونەوەی تێكڕای ئەم هۆكارانە پێكەوە دۆخێك، یان هەلومەرجێكی گونجاو و لەباریان خوڵقاند، بۆ ئەوەی دووبارە ئەم جۆرە لە ناسیۆنالیزم بێتەوەئارا. كە لێرەدا دەبێت ئەوەش بڵێین كە پرسی پەیوەست بە ئاوارە و پەنابەران گرێدراوی پرسی جیۆپۆلەتیكییە، بە چەشنێك دەكرێت بوترێت كارلێكێك لەنێو ئەم دوو پرسەدا دروستبوون و مەسەلەی كۆچبەران و پەنابەران كێشە جیۆپۆلۆتیكییەكانی ئاڵۆزتر كردووە.
* ئاماژەتان بەوەكرد كە جۆرێك ناسیۆنالیزمی دیاریكراو سەریهەڵداوەتەوە لەنێو هەندێ وڵاتدا و بەرجەستەبوونی بەدی دەكرێت كە بە ناسیونالیزمێكی داخراو وەسف دەكرێت، دەكرێت شرۆڤەی زیاتر بخەنەڕوو لەبارەی سرووشتی ئەم جۆرە ناسیۆنالیزمەوە؟
- من گوتم ئەمە فۆرمێكە لە ناسیۆنالیزمی داخراو، هەروەها دەتوانین بڵێین ناسیۆنالیزمی باڵی راستڕەوەكانە، بەو واتایەی ئەم رەوتە باوەڕی بە گرتنەبەری سیاسەت و رێچكەیەكە كە پێكهاتەكانی دیكە پەراوێز بخات و دووریان بخاتەوە. هەرچۆنێك بێت، من دەمەوێت ئەوە دووپات بكەمەوە كە ناكرێت سەرهەڵدانی ئەم فۆرمە دیاریكراوەی ناسیۆنالیزم گرێبدەینەوە بە تەنیا هۆكارێكەوە، بەڵكو ئەمە دەرهاویشتەی چەند هۆكار و پەرەسەندنێكی جۆراوجۆرە پێكەوە.
* وەك یەكێك لە هۆكارەكانی دەركەوتن و هەڵكشانی ئەم فۆرمە لە ناسیۆنالیزم ئاماژەتان بە قەیران و تەنگژەی ئابووری كرد، ئایا ئێوە بە دیاریكراوی مەبەستتان لەو قەیرانە داراییە بوو كە لە ساڵانی (2007 و 2008) هاتەئاراوە، كە بووەهۆی لاوازكردنی متمانە بە رەوتی بەجیهانیبوون و دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان؟
-بەڵێ، ئەمە راستە، هەروەها دەتوانین ئاماژە بە بەرفراوانخوازی لیبڕاڵیزم و سەرمایەداری و بە جیهانیبوون بكەین، لەم روانگەیەوە نوخبە و سەركرداریەتیی بزووتنەوە ناسیۆنالیستییە پۆپۆلیستییە داخراوەكان هێرشیان كردەسەر چوارچێوە لیبڕاڵییەكەی رەوتی بەجیهانیبوون، بەڵام لە هەمان كاتدا هەوڵیاندا رێچكە و سیاسەتێكی گۆشەگیرانە و كەنارگیرانە بگرنەبەر، كە هەموو ئەمانەش وەسفی ئەو ساتەوەختەمان بۆ دەكەن، كە حاڵی حازر جیهانی هاوچەرخ پێیدا تێدەپەڕێت.
*ئەگەر ئێمە بە دیاریكراوی باسی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بكەین، ئەوا باس لەوە دەكرێت كە بوونی كەسایەتییەكی وەك دۆناڵد ترەمپ بە سەرۆكی ئەم وڵاتە، زیاتر دەرئەنجام و دەرهاویشتە بوونی سیستمێكی سیاسییە لە ئەمریكا، كە بە دەست جەمسەرگیرییەكی قووڵەوە گرفتارە و تەنانەت هەندێ زانای سیاسی وەك فرانسیس فۆكۆیاما حاڵەتەكەیان بە ڤیتۆكراسی وەسفكرد، خوێندنەوە و تێڕوانینی ئێوە لەم رووەوە چییە؟
- ئەوە راستە كە توێژینەوە و شرۆڤەكارییەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە دۆناڵد ترەمپ یەكێكە لە دەرئەنجامەكانی ئەو حاڵەتەی كە لە ئەمریكادا باڵادەست بووە، مەبەستمان حاڵەتی جەمسەرگیرییە سیاسییەكەیە. تێڕوانین و خوێندنەوەی منیش ئەوەیە كە ئێستا جۆرێك لە دەستەواژەی وەك ترەمپیزم لەئارادایە كە بەرجەستەبوونی حاڵەتێكی ناسیۆنالیستی و پۆپۆلیستییە كە دەكرێت لە رێی شرۆڤەكاری مێژووییەوە لێكدانەوە بۆ هۆكارەكانی سەرهەڵدانی بكرێت و گرێ بدرێتەوە بە چەند فاكتەرێكەوە، وەك ئەو كاردانەوە و پەرچەكردارانەی لە ساڵانی شەستەكان و حەفتەكاندا هاتنەئاراوە، لەگەڵ ئەو هاوپەیمانێتییە جیاوازانەی لە نێو خەڵك و هاووڵاتیاندا دروست بوون، وەك لایەنە ئایینییە مەسیحییە ئیڤانجێلیكییەكان، كە ئاوێتەبوون و هاوپەیمانێتیەكیان پێكهێنا لەگەڵ سیاسەتمەدارە موحافیزكارەكاندا، واتە چەند هاوپەیمانێتییەكی جیاواز دروستبون كە كاراكتەر و ئەجێندای جیاوازیان لە خۆدەگرت، تەنانەت گرووپی ئایینی هەبوون كە ئەجێندایەكی دیاریكراویان هەبوو و توانییان بەرەو دادگای باڵای وڵاتەكە رێگەبگرنەبەر، لە هەمان كاتدا نابێت ئەو رەگەزپەرستییە ریشەقووڵەی نێو كۆمەڵگەكەش نادیدە بگرین. ئەمە وەك سیاقێكی دووری مێژوویی، بەڵام ئەگەر ئێمە بێینەسەر باسی هەشت ساڵی حوكمڕانی و دەسەڵاتداری ئیدارەی سەرۆك باراك ئۆباما، ئەوا رۆژگاری ئەم حوكمڕانییە بووەهۆی بەهێزبوون و تۆكمەبوونی ئەو هاوپەیمانێتییانەی ئاماژەم پێكردن. بە دڵنیاییەوە دەبێت ئەوەش بوترێت كە ئەو كێشە و قەیرانە ئابوورییانەی باسمان كردن، رۆڵ و كاریگەریی خۆیان هەبووە لەم رووەوە. كەواتە ئەگەر دوای خستنەڕووی ئەم سیاقە مێژووییە بێینەسەر وەڵامی پرسیارەكە ئەوا دەكرێت بڵێین دۆناڵد ترەمپ تەنیا یەكێكە لە حاڵەتەكانی بەرجەستەبوونی دیاردەیەكی بەرفراوانتر كە دەكرێت گرێ بدرێتەوە بە ساڵانی حوكمڕانیی ئیدارەی سەرۆك باراك ئۆباما، كە چۆن لەو ساڵانەی دەسەڵاتدارێتی ئۆبامادا باسكی رەگەزپەرستی ئەستوور بوو، ئەمە سەرەڕای ئەو بانگەشانەی كە گوایە كۆمەڵگەی ئەمریكی توانیویەتی كێشە و گرێی رەگەزپەرستی تێپەڕێنێت و جێی بهێڵێت، كە دەركەوت ئەمە بانگەشەیەكی دروست نییە. كەواتە ئەگەر بێینەوەسەر باسكردنی ترەمپ، ئەوا ترەمپیش یەكێكە لەو سەركردانەی نێو ئەم دیاردەیە كە ئێمە بینیمان تەنانەت بانگەشەی ئەوەی دەكرد، كە باراك ئۆباما لە ئەمریكا لەدایك نەبووە، كە بە دڵنیاییەوە ئەمە بانگەشەیەكی راست نەبوو. هەرچۆنێك بێت، ئەوە راستە كە جەمسەرگیرییەكی زۆر هەیە لە نێو كۆمەڵگەی ئەمریكا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، ناكرێت بوترێت ئەم جەمسەرگیرییە زادەی ئەم ساتەوەختەیە، بەڵكو دەبێت گرێ بدرێتەوە بە سیاق و هەلومەرجە مێژووییەكەوە و بگرە ریشەی قووڵی هەبووە و زادەی كۆبوونەوە و یەكگرتنی چەند ئەجێندایەكە پێكەوە.
* لە وەڵامەكانی پێشوودا ئاماژەتان بەوەكرد كە دەكرێت بە جۆرێك لە جۆرەكان پرسی دروستبوون و سەرهەڵدانی ئەم فۆرمەی ناسیۆنالیزم گرێ بدرێتەوە بە تەوژمی جیهانگەرایی، كە زۆر كەس پێیان وایە ئەم هەڵكشانەی ناسیۆنالیزم پەرچەكردارێكە لەبەرامبەر ئەم تەوژمە جیهانگەراییە كە حكومەتە نیشتمانییەكانی كردە قوربانی هێزەكانی بازاڕ و ئەولەوییاتی كۆمپانیا جیهانییەكان، ئایا تا چ راددەیەك لەگەڵ ئەم شرۆڤەیەدا هاوڕان؟
- بە دڵنیاییەوە ئەم پرسە پەیوەست و گرێدراوە بە جیهانگەراییەوە، ئێمە ئەم حاڵەتەمان لە بڕیاری دەرچوونی وڵاتی بەریتانیا لە یەكێتیی ئەوروپا بەدی كرد، راستە چوارچێوە، یان تەوژمە لیبڕاڵییەكە بووە تەحەددی بۆ سەروەری نیشتمانی، هەر ئەمەش زەمینەی رەخساند بۆ ئەوەی خەڵكانێك، یان چەند سەركردەیەك گوتارێك تەبەنی بكەن، كە لەسەر بنەمای ناسیۆنالیزمی داخراو بنیاتنرابێت، لەگەڵ ئەوەشدا ئەم كەسانە دەیانەوێت بۆ بەرژەوەندی خۆیان سوود و كەڵك لە سیستمە لیبڕاڵییە سەرمایەدارییەكە وەربگرن. كەواتە لە كۆی ئەم قسانەوە دەتوانین بڵێین بەڵێ گرنگە كە لە رەهەند و روانگەی ئابوورییەوە لە پرسی دووبارە دەركەوتنەوە و هەڵكشانی فۆرمی ناسیۆنالیزمی داخراو بڕوانین، كە گوتارێكی پۆپۆلیستیانەی تەبەنی كردووە.
* دەكرێت بڵێین ئەم حاڵەتە، یان ئەم پەرەسەندنە تەنیا پەیوەستن بە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاوە، یان بە وڵاتانی یەكێتیی ئەوروپاوە، ئایا هەڵكشانی ئەم جۆرە لە ناسیۆنالیزم لە وڵات و شوێنەكانی دیكە بەدی ناكرێت؟
-بەڵێ، ئەمە راستە، چونكە ئێمە ئەم پەرەسەندنانە لە شوێنەكانی دیكەی وەك بەرازیل و فیلیپین و چەند شوێنێكی دیكەی جیاوازی بەدی دەكەین.
* كەواتە دروستە بڵێین گەڕانەوە بۆ ناسیۆنالیزم بەرهەم، یان دەرئەنجامی شكستی بەڵێن و مژدەكانی جیهانگەراییە، كە چاوەڕوان دەكرا لەسەر ئاستی جیهان ئاوێتەبوونی ئابووری بێتەئاراوە و لیبڕاڵیزمی تاكگەرایی باڵادەست بێت؟
- لە راستیدا لە پەیوەندی بە بیرۆكەی ئاوێتەبوونی ئابوورییەوە چەندین كێشە و گرفت هەبوون، چونكە بینیمان كاركردن و هەوڵدان بۆ ئاوێتەبوونی ئابووری لە كۆتاییدا بووە هۆی ئەوەی كەسانێك پەراوێز بخرێن و تا دەهات ژمارەیەكی زیاتری خەڵك تووشی هەژاری و نەداری دەبوونەوە و تەنیا كەسانێكی زۆر كەم لەم جیهانگەراییە ئابووریییە سوودمەند دەبوون، دەبێت ئەوە دووپات بكرێتەوە كە یەكێك لە هۆكارەكانی ئەوەی خەڵكانێكی زۆر دەكەونە ژێر كاریگەریی گوتارە داخراوەكانەوە ئەوەیە كە جیهانگەراییە ئابوورییەكە لە بەرژەوەندیی خەڵكانێكی زۆر كەمدا بوو. بۆ نموونە: خەڵكانێكی زۆر لە ئەمریكا كەوتنە ژێر كاریگەری ئەو دروشمەوە كە سەرۆك دۆناڵد ترەمپ بەرزی كردەوە كە بریتی لەوەی دەبێت ئەولەوییەتی یەكەم ئەمریكا بێت، ئەوەش بەهۆی ئەوەی ژمارەیەكی زۆری خەڵكی ئەم وڵاتە دوچاری هەژاری و بێدەرەتانی بوونەوە، هەروەها لەسەر ئاستی جیهانیش كەلێن و جیاوازیی نێوان هەژار و دەوڵەمەندەكان زیاتر و زیاتر بوو. كەواتە ئەوەی دەكرێت دووپاتی بكەینەوە ئەوەیە كە راستە ئەمە زادەی شكستی جیهانگەرایی ئابوورییە، بە واتایەكی دیكە، جیهانگەرایی ئابووری بە چەشنێك داڕێژدرابوو كە كەموكووڕی زۆری تێدابوو، تەنیا لە بەرژەوەندیی كەسانێكی زۆر كەمدا بوو، كە دەتوانین پێیان بڵێین نوخبە جیهانییەكە.
* هەر لە پەیوەندی بە هۆكارەكانی دووبارە گەڕانەوەی ناسیۆنالیزم و پۆپۆلیزم و هەڵكشانی هەستی رەگەزپەرستی، ئەوا ئاماژە بەوە دەكرێت، كە شەپۆلی پەنابەران و كۆچبەران بۆ وڵاتانی ئەوروپا بە تایبەتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقیاوە، هۆكارێك بوون كە هەندێ لە پارتە سیاسییەكانی ئەوروپا دووبارە جەخت لەسەر گووتاری ناسیۆنالیستی بكەنەوە، هەڵسەنگاندن و خوێندنەوەی ئێوە لەم رووەوە چییە؟
- سەرەتا دەبێت ئەوە بڵێین كە بوونی ئەو ژمارە زۆرەی كۆچبەران و پەنابەران دەرئەنجامی ئەو كارەسات و مەرگەساتە مرۆییانەیە كە روویانداوە، كەواتە ئەگەر لە روانگەی پاراستنی مافەكانی مرۆڤەوە لە كەیسی كۆچبەران بڕوانین، ئەوا دەبێت پەناگە و سەلامەتی دەستەبەر بكرێت بۆ ئەو كەسانەی كە بوونەتە پەنابەر و كۆچبەر، بەڵام جێی داخە ئەو گوتارە ناسیۆنالیستییەی كە هاتۆتەئاراوە و لە هەڵكشاندایە، بە شێوەیەك لە شێوەكان هاتنی ئەم پەنابەرانە بە سەرچاوەی مەترسی و هەڕەشە لە قەڵەم دەدات، ئەم لێكدانەوەیەش لەچەند رەهەندێكەوە مایەی كێشەیە، چونكە دەبێت سەرەتا ئەو راستییە لەبەرچاو بگرین، كە ئاوارەبوونی ئەو ژمارە زۆرەی خەڵك دەرئەنجام و دەرهاویشتەی راستەوخۆی ئەو سیاسەتەیە كە گیراوەتەبەر و پیادە كراوە، مەبەستم لە سیاسەتی ئابووری و جیۆپۆلەتیكییە. كەواتە ئەگەر مەسەلەكە پوخت بكەینەوە، ئەوا ئەم پرسەش گرێدراوی پرس و هۆكارەكانی دیكەیە كە ئاماژەمان پێكرد، كە تێكڕا بوونەتەهۆی دروستبوون و خوڵقاندنی ئەم حاڵەتە، لە روانگەی منەوە ئەمە شكستێكی گەورەیە، مەبەستم لە زیادبوونی رێژەی پەنابەرانە، ئەمە شان بە شانی كێشەكانی دیكە كە رەهەندێكی جیهانییان هەیە، وەك مەترسییەكانی سەر ژینگە و كێشەكانی دیكە.
*راستە دەبێت هەر كەیسێك بە جیا شرۆڤە بكرێت، بەڵام ئێمە دەزانین كە كاریگەریی ئەم پەرەسەندنە سنووری وڵاتەكان تێدەپەڕێنێت، بەتایبەتی ئەگەر ئەم فۆرمە لە ناسیۆنالیزم لە وڵاتێكی گەورەدا گەشە بكات، ئێوە چۆن لە رەهەندە جیهانییەكەی ئەم كێشەیە دەڕوانن؟
- سەرەتا دەبێت ئەوە دووپات بكەمەوە كە كاتێك من باسی رەوتە ناسیۆنالیستییەكە دەكەم، ئەوا مەبەستم لە ناسیۆنالیستی داخراوە، كە مایەی نیگەرانی و دڵەڕاوكێییەكی گەورەیە، لەبەر ئەوەی هێرش دەكاتە سەر گرووپ و پێكهاتە كەمینەكان، هەروەها پەلاماری گرووپە پەراوێزخراوەكانی دیكەش دەدات، كە ئەمە لە چەندین شوێنی ئەم جیهانە بەدی دەكرێت، واتە نەك تەنیا لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئەوروپا، بەڵكو لە ئەمریكای باشوور و ئاسیا و ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش. هەروها دەبێت جەخت لەسەر ئەوەش بكەینەوە كە راستە دەبێت هەر كەیسێك بە جیا شرۆڤەی بۆ بكرێت، بەڵام لە هەمان كاتدا گرنگیشە لەسەر ئاستی جیهان وەك دیاردەیەك كە رەهەندێكی جیهانی هەیە، لەم پرس و كەیسە بڕواندرێت، چونكە كێشەكانی وەك قەیران و تەنگژە ئابوورییەكان و پرسی كۆچبەران و پەنابەران رەهەند و مەودایەكی جیهانییان هەیە، واتە دەرهاویشتەی ئەم كێشانە لەسەر ئاستی جیهان و هەروەها لە بواری جیۆپۆلەتیكیشدا رەنگدانەوەیان دەبێت.
* ئەو كەسانەی كە لە ئاست هەڵكشان و تەشەنەكردنی ئەم رەوت و گوتارە ناسیۆنالیستییە گوزارشت لە نیگەرانی و ترسی خۆیان دەكەن، ئاماژە بەوە دەكەن كە لە رووی مێژووییەوە ناسیۆنالیزم هۆكار و سەرچاوەیەك بووە بۆ فاشیزم و هەڵگیرسانی شەڕی كاولكار و چەوساندنەوە و كوشتنی بە كۆمەڵی گرووپە كەمینەكان و لاوازكردن و لەناوبردنی دیموكراسی، ئایا ئەم نیگەرانییانە لە جێی خۆیدایە؟
- بەڵێ، من تەواو هاوڕام لەگەڵ ئەم لێكدانەوەیەدا و گوزارشتم لە ترس و نیگەرانی خۆم كردووە لەم رووەوە.
* ئێوە هاونووسەری كتێبی ناسیۆنالیزمی ئایینین، كە لێرەدا ناكرێت ئەو پرسیارە نەكەین، كە ئایا تێڕوانین و لێكدانەوەی ئێوە بۆ پەیوەندی و كارلێكی نێوان ناسیۆنالیزم و ئایین چییە؟ واتە چ كاریگەرییەكیان لەسەر یەكتری هەیە و ئایا دەكرێت لە بۆتەیەكدا ئاوێتە بكرێن؟
- لە راستیدا لەم بارەیەوە مشتومڕێكی زۆر كراوە و دەكرێت، بەڵام من لێرەدا هەوڵ دەدەم لەم بارەیەوە بە كورتی گوزارشت لە بیروبۆچوونەكانی خۆم بكەم. سەرەتا دەمەوێت ئاماژە بەوە بكەم كە كاتێك ئێمە باسی ناسیۆنالیزم دەكەین، ئەوا ئەم پرسە پەیوەستە بە پێناسەكردنی گەلێكەوە، واتە بە دروستكردنی هەست و هۆشیارییەكی پەیوەندیدار بە ناسنامەی كۆمەڵگەكەوە، كەواتە ئەگەر ئێمە لە روانگەیەكی بەراوردكارییەوە لەم پرسە بڕوانین و دیراسەتی سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی هاوچەرخ بكەین لە سەدەی شانزەیەمەوە، ئەوا دەبینین هەمیشە پرسی نەتەوایەتی و ناسیۆنالیزم گرێدراوە بە گەلێكەوە كە هەمیشە لە رووی كەلتوورییەوە هەوڵدراوە بەردی بناغە بۆ نەتەوەكە دابڕێژێت، ئەویش بە پشتبەستن بەو پاشخانەی كە پێشتر لە ئارادا بووە، بە رەهەندە ئایینی و جڤاتییەكەوە.
* با پرسیارەكە بە شێوەیەكی دیكە بكەین، ئایا ئایین و ناسیۆنالیزم یەك شتن، یان دەكرێت كاریگەری و كارلێكی جیاواز لەنێوانیاندا هەبێت؟
- بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەتوانرێت بوترێت، ناسیۆنالیزم چوونیەك نییە لەگەڵ ئاییندا، بەڵام لە هەمان كاتدا ناسیۆنالیزم خاڵی نییە لە واتا و مانا و رەهەندە كەلتووری و ئایینییەكان. لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت ئەو راستیەش لەبەرچاو بگرین كە هەمیشە لە پرۆسەی بنیاتنانی نەتەوەدا بە شێوەیەكی ئینتیقائی مامەڵە لەگەڵ پاشخانە كەلتووری و ئایینییەكەدا كراوە، هەر ئەمەش هۆكاری ئەوەیە كە زەمینەیەكی لەبار دروست دەبێت بۆ ئەوەی كاتێك باسی ئینتیمای نەتەوەیی دەكرێت، ناسیۆنالیزمی داخراو بێتەئاراوە، بۆ نموونە: ئەگەر ئەم ناسیۆنالیزمە داخراوە لە وڵاتێكی وەك هیندستان تەبەنی بكرێت، ئەوا تەنیا ئەو كەسانە بە هیندستانی دادەنرێن كە سەر بە پێكهاتە هیندۆسی بن، بە واتایەكی دیكە، كەسانی دیكەی غەیرە هیندۆسی، تەنانەت ئەگەر بۆ چەندین ساڵ و سەدەش خانەوادەكەیان لە وڵاتی هیندستان ژیانیان بەسەر بردبێت، بە هیندستانی لە قەڵەم نادرێن، كەواتە ئەمە جۆرێك لە ناسیۆنالیزمی داخراوە، كە ناسنامەیەكی ئایینی دیاریكراو تێكەڵ و ئاوێتە دەكات لەگەڵ ناسنامەیەكی نەتەوایەتی و ناسیۆنالیزم. بەڵام لە هەمان كاتدا دەكرێت راڤە و لێكدانەوەیەكی كراوەش بۆ ناسنامەی نەتەوەیی و ناسیۆنالیستی بكرێت، كەواتە ئەمەیە مەبەستەكەم كاتێك دەڵێم دەكرێت بە شێوەیەكی ئینتیقائی مامەڵە لەگەڵ پاشخانە كەلتووری و ئایینییەكەدا بكرێت. هەروەها دەتوانین ئاماژە بە زمانیش بكەین وەك رەگەزێكی پێكهێنەری ناسنامەی نەتەوایەتی، كە ئێمە دەزانین زمانیش بە قووڵی گرێدراوە بە كەلتوورەوە. لە هەموو ئەو شرۆڤەكارییەی سەرەوە دەگەینە ئەو دەرئەنجام و راستییەی كە پەیوەندی و رایەڵەیەكی زۆر گرنگ لە نێوان ئایین و ناسیۆنالیزم هەیە. كەواتە ئەگەر ئێمە دووبارە بگەڕێینەوە سەر هەندێ لەو كەیسانەی كە پێشتر ئاماژەمان پێكرد، بۆ نموونە ئەمریكا، ئەوا دەبینین كاتێك سەرۆك دۆناڵد ترەمپ دەڵێت با جارێكی دیكە شكۆ و مەزنێتی بگەڕێنینەوە بۆ ئەمریكا، كە ئەمە بۆتە دروشمی سەرەكیی ئەو، ئەوا پتر مەبەستێتی ناسنامەی مەسیحی بكات بە بەر ئەم بانگەشەیەدا، هەرچەندە بە دڵنیاییەوە كەسانێكی دیكە هەن كە پێناسەیەكی جیاوازیان بۆ مەسیحییەت هەیە و بە شێوەیەكی جیاواز لەم مەسەلەیە دەڕوانن، لە هەمان كاتدا ترەمپ زیاتر مەبەستی شكۆ و مەزنێتی رەگەزی سپی پێستی وڵاتەكەیە. كەواتە دووبارەی دەكەمەوە كە پەیوەندییەكی گرنگ هەیە لە نێوان ناسیۆنالیزم و ئاییندا، بەڵام ناكرێت بڵێین هەردووكیان یەك شتن، لەگەڵ ئەوەشدا كارلێك لەگەڵ یەكدا دەكەن و كاریگەرییان لەسەر یەكتر هەیە، كە بۆ دەستنیشانكردنی ئەو كاریگەرییەش دەبێت هەر كەیسێك بە جیا شرۆڤەی بۆ بكرێت.
* ئەگەر ئێمە وەك نموونەیەك ئاماژە بە كێشە و ناكۆكیی نێوان فەلەستین و ئیسرائیل بكەین، كاتێك دەبینین پرسی ئایینی بە قووڵی تێكهەڵكێشی ئەم ناكۆكییە كراوە، ئایا پێت وانییە كە پەیوەندییەكە زیاتر لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەستی پێ دەكرێت؟
- بە دڵنیاییەوە پەیوەندیی نێوان ناسیۆنالیزم و ئایین لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كاریگەریی گەورە و یەكلاكەرەوەی هەیە، هەرچەندە دەتوانرێت مشتومڕی زۆر بكرێت لەسەر ئەوەی كە ئایا تا چەند ئایینی ئیسلام و یەهودییەت لە سەر رەنگڕێژكردن و گەڵاڵەبوونی ناسنامە ناسیۆنالیستییەكان و بزووتنەوە ناسیۆنالیستییەكان كاریگەرییان هەبووە. ئەوەی لێرەدا مەبەستمە بیڵێم ئەوەیە كە لەبەرچاوگرتنی ئەم پرسە زۆر گرنگە بۆ شرۆڤەكردنی ئەو پەرەسەندنانەی روویانداوە و روودەدەن. بەڵام لێرەدا ئێمە دەبێت دەست بۆ پرسێكی دیكە ببەین كە ئەویش ئەوەیە، ئایا تا چ راددەیەك ئایین لە رووی سیاسییەوە بەكارهێنراوە و بەكار دەهێنرێت، واتە لێرەدا مشتومڕەكە پەیوەست نییە بە نەریتی ئایینییەوە، بەڵكو هەروەك ئاماژەم پێكرد، پەیوەستە بەوەی چۆن ئایین خراوەتەگەڕ لە بوار و مەیدانە سیاسییەكەدا، واتە ئایا تا چ رادەیەك بەكارهێنانی ئایین لە بوارە سیاسییەكەدا كراوەتە پاساوێك بۆ پەنابردنەبەر، یان بەرپابوونی توندوتیژی و تا چ راددەیەك كراوەتە زەمینەی ئاڵوگوڕ و وەرچەرخاندنی ناكۆكییەكە و هەنگاو هەڵگرتن بەرەو بنیاتنانی ئاشتی لەبری بەرپاكردنی توندوتیژی. كەواتە پوختەی مەسەلەكە ئەوەیە كە دەكرێت كارلێكی نێوان ئایین و ناسیۆنالیزم دەرئەنجامی جیاوازی لێ بكەوێتەوە، یان بە رەهەندی جیاوازادا ئاراستە بكرێت، لە نێویاندا ئاراستەی داخران و توندوتیژی. هەموو ئەمانەش ئەوەمان پێ دەڵێن كە ئەمە چەند بابەتێكی سەرەكی و مەركەزییە، بەتایبەتی ئەگەر ئێمە ئەوە رەچاو بكەین كە ئیسرائیل خۆی وەك دەوڵەتی جوولەكە دەناسێنێت، كە لێرەدا دەردەكەوێت ئەم مەسەلەیە چەند گرنگ و گەورەیە. هەرچەندە ناكرێت ئاماژە بەوەش نەكەین كە زۆر كەس لەنێو جوولەكەكاندا هاوڕانین لەگەڵ كردار و سیاسەتەكانی دەوڵەتەكەیاندا، واتە ئەوان بانگەشەی ئەوە دەكەن كە ئەوەی دەوڵەتەكەیان پیادەی دەكات، گوزارشت نییە لە تێگەیشتنی ئەوان بۆ ئایینی جوولەكە و ئەوان لە روانگەی تێگەیشتنی خۆیان بۆ ئایینەكەیان پرسی داگیركاری رەتدەكەنەوە، كەواتە من وەك كەسێكی ئەكادیمی سەرنج و بایەخدانەكانی خۆم چڕ دەكەمەوە لە چۆنێتی بەكارهێنانی ئایین لە گوتارە ناسیۆنالیستییەكەدا.
* ئێوە تایبەتمەند و شارەزای بواری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانیشن، ئایا پێتان وایە گرتنەبەری ئەم رێچكە و رەوتە ناسیۆنالیستییە بەرتەسك و داخراوە كە بۆتەهۆی ئەوەی لەسەر ئاستی سیاسەتی دەرەوەش ئاراستەیەكی گۆشەگیرانە بگیرێتەبەر، ئەگەری هەڵكشانی بارگرژی و بگرە ناكۆكی لە نێوان هێزە جیهانی و مەزنەكان زیاتر بكات؟
- بەڵێ، ئەمە ئەگەرێكە و زۆر رێی تێ دەچێت و بگرە ئەمە لە ئێستادا روودەدات، بەو پێیە ئەگەری زۆرە لە ئایندەشدا ئەمە بەردەوام بێت، بە تایبەتی ئێمە دەبینین وڵاتێكی وەك ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا رێگاچارەیەكی گۆشەگیرانەی گرتۆتەبەر، ئەمەش رەنگدانەوەی هەبووە لەسەر چۆنێتی مامەڵەكردنی لەگەڵ دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانی وەك رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان و هەروەها سەرجەم دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانی دیكەش، كە لە رۆژگاری دوای كۆتاییهاتنی جەنگی دووەمی جیهانییەوە بنیات نران، واتە دەرهاویشتەی دۆخی دوای جەنگی دووەمی جیهانی بوون.
* كەواتە بەوپێیەی لە وەڵامی پرسیاری پێشوودا ئاماژەتان پێكرد، هەڵسەنگاندنی ئێوە بۆ سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ چییە؟
- لە راستیدا من پێم وایە هەموو ئەو هەنگاو و كردارانەی ئیدارەی ئەمریكا بە سەرۆكایەتیی دۆناڵد ترەمپ گرتوویەتەبەر، گوزارشتە لە رێزنەگرتن لە رێساكانی یاسای نێودەوڵەتی و رێكخراوی نەتەوە یەكگرتوەكان و دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان، كە ئەمەش مایەی نیگەرانی و دڵەڕاوكێیە.
* بەڵام ئەوەی لەم رووەوە لە گوتاری ئیدارەی ئەمریكا بەدی دەكرێت ئەوەیە كە ئەم دامەزراوانە كەموكووڕییەكی زۆریان هەیە و پێویستە بە شێوەیەكی بنەڕەتی دووبارە دابڕێژرێنەوە، واتە ئەم ئیدارەیە هەمیشە رەخنە لەم دامەزراوانە دەگرێت و پێی وایە بوونەتە بەربەست لەبەردەم بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا، رای ئێوە لەمبارەیەوە چییە؟
-نكۆڵی لەوە راستییە ناكرێت كە ئەم دامەزراوانە كێشە و كەموكووڕییان هەیە، كەس ناتوانێت پێچەوانەی ئەمە بڵێت، بەڵام دەبێت لە هەمان كاتدا ئێمە لە روانگەیەكی مێژووییەوە لە دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان بڕوانین و ئەو راستییەش لەبەرچاو بگرین، كە لە رۆژگاری دوای كۆتاییهاتنی فاشیزم و نازییەت ئەم دامەزراوانە كاراكتەری سەرەكی بوون، خودی ئەمریكاش لەم رووەوە رۆڵی سەرەكی و میحوەری بینیوە.
* پەراوێزخستنی ئەم دامەزراوانە لەلایەن ئەمریكاوە، یان با بڵێین خۆبەدوورگرتن و دوورەپەرێزیی ئەمریكا لەم دامەزراوانە چ دەرئەنجامێكی لێدەكەوێتەوە؟
- خۆبەدوورگرتنی ئەمریكا لە دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان مایەی نیگەرانییەكی گەورەیە، بەتایبەتی ئێمە دەتوانین لێرەدا ئاماژە بە بڕیارەكەی ئەم دواییە ئیدارەی ئەمریكا بە سەرۆكایەتیی دۆناڵد ترەمپ بكەین بۆ ناساندنی سەروەریی ئیسرائیل بە سەر بەرزاییەكانی جۆلانەوە، كە بە دڵنیاییەوە ئەمە پشتگوێخستنێكی تەواو و پێشێلكردنێكی تەواوی یاسای نێودەوڵەتی بوو. كەواتە ئەگەر وەڵامی پرسیارەكەتان بدەمەوە، ئەوا دەڵێم ئەو هەنگاو و كردارانەی ئەمریكا مایەی كێشەن و دەرئەنجامی سلبییان لێ دەكەوێتەوە لەسەر ئاشتی و باری سەقامگیری لە جیهاندا.
* با روونتر بڵێین، ئایا لە دەرئەنجامی سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی ئەمریكاوە ئەوا سیستمە لیبڕاڵییە جیهانییەكە لە داخوراندایە، یان بە راددەیەكی گەورە و بەرچاو لاواز بووە؟
-بە دڵنیاییەوە ئەم سیستمە بەرەو لاوازبوون دەچێت، بەتایبەتی كە ئەمریكا پشتگوێی خستووە و لە هەمان كاتدا چەندین بزووتنەوەی پۆپۆلیستی لە سەرتاسەری یەكێتی ئەوروپا سەریانهەڵداوە، لەم روانگەیەوە دەتوانین بڵێین یەكێتی ئەوروپا و پابەندبوونەكانی ئەم یەكێتیەش لاواز بوون، كەواتە ئەگەر وەسفی دۆخەكە بكەم لە ئێستادا ئەوا رۆژگاری ئێستا، یان با بڵێین سیستمی جیهانی دوای جەنگی دووەمی جیهانی بە چەندین گۆڕانكاری مەزن و گەورەدا تێدەپەڕێت.