دیانە سینگەرمان پڕۆفیسۆرە لە سكووڵی كاروبارە گشتییەكان لە زانكۆی ئەمریكا لە واشنتۆن دی سی. لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە چەند بوارێكی گرنگ دەدات، وەك سیاسەتی بەراوردكاری، سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سیاسەتی نافەرمی و بەشداری سیاسی و بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان و گۆڕانكاریی سیاسی لە سەر ئاستی خوارەوە، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجامدا بۆ شرۆڤەكردنی پرسی گۆڕانكاریی سیاسی جەماوەری و كێشەی بوارنەدان بە پەرەسەندنی دامەزراوەكان و ئەو كێشە بونیادی و ریشەییانەی كە بەرۆكی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گرتووە، لەگەڵ تەركیزكردنێكی تایبەت لەسەر رووداوەكانی بەهاری عەرەبی. ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

* ئێوە كەسێكی تایبەتمەند و شارەزان لە بواری گۆڕانكاریی سیاسی جەماوەری و هەروەك دەزانین رووداوەكانی بەهاری عەرەبی گۆڕانكارییەكی لەم چەشنە بوون، پرسیارەكە ئەوەیە بۆچی تەنانەت ئەم گۆڕانكارییانەش لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەرناكێشن بۆ هێنانەئارای حوكمڕانیی باش و فەراهەمكردنی ئازادی بۆ خەڵك؟
- لە راستیدا ئەمە پرسیارێكی گەورەیە، ئەگەر ئێمە لە تێكڕای رەوشەكە بڕوانین، ئەوا دەبینین لە هەندێ وڵات گۆڕانكاری روویدا، بۆ نموونە، ئێمە هەندێ گۆڕانكاریی ئیجابیمان بەدیكرد لە وڵاتی تونس، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەندێ لەو كێشانەی بوونەتە هۆی دروستبوونی ئەو رووداوانەی كە لەئارادا ماون و بگرە خراپتریش بوون. هەروەها دەبێت ئێمە لەو رووەوە ئاماژە بە بوونی هاوپەیمانێتی دەرەكی و هەندێ رێكاری ناوخۆیی بكەین لە وڵاتانی بەهاری عەرەبیدا، كە بوونە هۆی ئەوەی هەندێ گرووپ دوچاری هەڕەشە ببنەوە و هەندێ لە گرووپەكانی پێشووتریش كۆنتڕۆڵی دۆخەكە بگرنەوەدەست، كە ئێمە بینیمان دەسەڵاتی سەربازی بەهێز كرایەوە لە ناوچەكەدا، كە ئەمەش جێی داخە. دوای ئەوە دەبێت ئەو راستییەشمان لەبەرچاو بێت كە لە پێش رووداوەكانی بەهاری عەرەبی رەشبینییەك باڵی بە سەر رەوشەكەدا كێشابوو، كە ئومێدێك نەبوو بە گۆڕانكاری لە بواری سیاسیدا، بەڵام دواتر ناڕەزایەتییەكان لەسەر ئاستێكی بەربڵاو گوزارشتیان لێكرا، كە دەبێت ئێمە لە روانگەیەكی درێژخایەنەوە لەوە بڕوانین كە چۆن كار بۆ سازدان و جۆشدانی ئەم ناڕەزایەتییانە كرا و چۆن سەركوت كران. چونكە ئەگەر بەهاری عەرەبی زۆر سەركەوتوو نەبووبێت لە گۆڕینی رژێمەكاندا، ئەوا دەبێت لە دەرئەنجام و دەرهاویشتەكانی دیكەی بڕوانین، وەك ئەو ئاڵوگۆڕی هێزەی كە لەسەر ئاستی ناوچەیی روویداوە، لەگەڵ گۆڕانكاری لە هاوپەیمانێتییە ئیقلیمییەكاندا، بە هەمان شێوە دەبێت لە شەڕە ناوخۆییەكان بڕوانین، ئیدی شەڕی ناوخۆیی سووریا بێت، یان یەمەن، یاخود شوێنەكانی دیكە، كە ئەوانەش بە ئاكام و دەرهاویشتەی بەهاری عەرەبی لێك دەدرێنەوە.


* باشە بۆچی دەبێت گۆڕانكاری لە خوارەوەڕا ئەنجام بدرێت؟ ئایا ئەمە دەرئەنجامی وشكهەڵاتنی دامەزراوەكانە كە ناتوانن پێ بە پێی پەرەسەندنەكانی كۆمەڵگە گۆڕانكاری لە خۆیاندا بكەن؟ ئایا هۆكارەكە ئەوەیە كە ئومێدێك بە دامەزراوەكان نەماوە؟
- وەڵامی ئەم پرسیارە بەندە بەوەی ئێمە چۆن لە دامەزراوەكان و لە شێوازی رێكخستنیان دەڕوانین، چونكە ئەوە راستە كە لە مەغریب و تونس و ئەردەن و چەند وڵاتێكی دیكە بوار بە پەرەسەندنی دامەزراوەكان نەدراوە، بۆ نموونە، رێگە بە خەڵكی نادرێت پارتی سیاسی دروست بكەن، بواریان پێنادرێت كۆبوونەوە بكەن و دەرفەتی ئەوەیان پێنادرێت لەسەر ئاستی ناوخۆیی، یان دەرەكی دارایی كۆبكەنەوە، واتە كۆمەڵێك سنووربەندی هەیە و لە كاتی ناڕەزایەتی دەربڕیندا خەڵكی دوچاری زیندانیكردن دەبنەوە، ئەمەش دۆخێك دەخوڵقێنێت كە خەڵكی نەتوانن پەرە بە سەركردایەتی بدەن. هەروەها هەندێ كەس دەڵێن سەركەوتنەكە زۆر بە خێرایی بەدەست هات، ئەگەرچی روون نەبوو كە كێ جڵەوی ئەو ناڕەزایەتییانەی لەدەست بوو، هەندێ كەس لە رۆژئاواش زۆر بە خێرایی پشتیوانییان لە ئەنجامدانی هەڵبژاردن كرد، ئەمە لە كاتێكدا كە سەرانی پێشووی رژێمەكان توانییان ئەو هەڵبژاردنانە تێك بدەن و ساختەكاری تێدا بكەن، چونكە ئەو هێزانەی ناڕەزایەتییان دەربڕی، خاوەنی ئەزموونێكی زۆر نەبوون لە سەركردایەتییەكی كارا و بواری ئەوەیان نەبووە پەرە بە سیاسەتەكانیان بدەن، هەرچۆنێك بێت زۆرێك لەو كێشانەی بوونە پاڵنەری ناڕەزایەتی دەربڕین وەك بێكارییەكی بەربڵاو و نەبوونی ئابوورییەكی بەهێز مایەی تەحەددی بوون، كە تەنانەت هێزە نوێیەكانیش دوچاری دژواری بوونەوە لە داڕشتنی سیاسەت و ستراتیژیەتێكدا بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو كێشانەدا. كەواتە چەندین تەحەددی گەورە هاتنەڕێگای ئەو هێزە هەڵكشاوانە، دوای ئەوە هەر سیاقێك كێشە و تایبەتمەندیی خۆی هەیە، چونكە ئەوەی لە بەحرەین و سووریا روودەدات، هەمان ئەو كێشانە نین كە مەغریب، یان میسر بە دەستیانەوە دەناڵێنن، بۆ نموونە بەحرەین لە نێو ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوە و ئێمەش دەزانین كە سعودیە هێزی رەوانەی ئەو وڵاتە كرد، كەواتە جیاوازییەكی گەورە هەیە لەوەی لەم وڵاتانەدا روودەدات، بەڵام هەرچۆنێك بێت ئێمە گوڕوتین و ئومێدمان بەدی كرد بۆ ئەگەری هێنانەئارای گۆڕانكاری.



* كەواتە دروستە بڵێین یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی شكستی ئەو هەوڵانە، نەبوونی سەركردایەتییەكی كارا بوو؟
- بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە دەبێت ئێمە سەرەتا دەستنیشانی ئەوە بكەین كە باس لە چ وڵاتێك دەكەین، چونكە ئەگەر ئێمە لە وڵاتی میسر بڕوانین، ئەوا ئیخوان موسلمین زۆر بەهێز بوو، توانیشی سوود لە گۆڕانكارییەكە وەربگرێت، ئەگەرچی خوڵقێنەرو دروستكەری گۆڕانكارییەش نەبوو، بەڵام خاوەنی سەركردایەتییەكی بەهێزی مەركەزی بوو، هەموو ئەمانەش فریای نەكەوتن لە كۆتاییدا. هەروەها لە تونس باس لەوە دەكرێت كە سەركردایەتییەكی بەهێز و كارا هەبوو، وەك سەركردایەتیی بزووتنەوە كرێكارییەكان لەو وڵاتەدا، هەروەها سەركردایەتی لە نێو بزووتنەوەی ئیسلامیشدا هەبوو كە توانییان دۆخەكە ئاراستە بكەن. لەگەڵ ئەوەشدا نابێت ئەوە نادیدە بگرین كە چۆن ناڕەزایەتی دەربڕینەكان و چۆن كۆمەڵگەی مەدەنی كۆنتڕۆڵكران لە زۆرێك لەو وڵاتانەدا، هەروەها ئەوە لەبەرچاو بگرین كە تا چەند ئەنجامدانی ئەو ناڕەزایەتی دەربڕینانە قورس و دژوار بوو. بۆ نموونە ئایا كۆمەڵگەی مەدەنی لە سعودیە، یان قەتەر چۆنە و چ جیاوازییەكی لەگەڵ هەندێ وڵاتی دیكەدا هەیە؟


* باست لەوە كرد كە زۆرێك لەو كێشانەی بوونەتە هۆی هاتنەئارای بەهاری عەرەبی ئێستاش لە ئارادا ماون و بگرە خراپتریش بوون، كەواتە دەتوانین لەم روانگەیەوە ئێستاش ئەگەری دروستبوونەوەی ناڕەزایەتییەكان و خۆپیشاندانەكان لەئارادان، بەتایبەتی لەبەرچاوگرتنی ئەوەی لەم دواییەدا لە تونس روویدا؟
- من دەڵێم هەمیشە ئەو ئەگەرە لەئارادایە، بەڵام ئەوەی لە ئێستادا بەدی دەكەین ئەوەیە كە رژێمەكان دەسەڵاتی خۆیان چەسپاندووە و دەستیان داوەتەوە سەركوتكاری، هەروەها خەڵكی ترس و نیگەرانی لە دروستبوونی شەڕی ناوخۆ و لە دروستبوونی بۆشایی سیاسی هەیە، چونكە ئەوان شەڕی ناوخۆیی سووریایان لەبەرچاوە وەك یەكێك لە ئەگەرەكان. دوای ئەوەی لە ئێستادا نابینین كە ئەوروپا، یان ئەمریكا چیتر باسی مافەكانی مرۆڤ بكەن و هیچ كەسێك ئێستا بایەخ بەوە نادات، ئایا چەند كەس زیندانی كراون، مەبەستم ئەوەیە لە ئێستادا دۆخێك خوڵقاوە كە رژێمەكان بە ئاسانی دەتوانن پەنا بۆ سەركوتكاری ببەن، ئەمە بۆ ئەوە ناڵێم كە پێشتر سەركوتكاری نەبووە، بەڵكو لە ئێستادا لە هەندێ وڵات خراپتر بووە، بە بێ ئەوەی كەسیش لە بەرامبەریدا گوزارشت لە بەرهەڵستیی خۆی بكات.
* باشە پێتوانییە هێزە دەرەكییەكان بتوانن بەشدارییەكی ئیجابی و بنیادنەر بكەن لە چارەسەركردن، یان هێوركردنەوەی دۆخی وڵاتانی ئەم ناوچەیە، بۆ ئەوەی بەلای كەمەوە شەڕەكان بوەستێنرێن و دۆخێكی تا راددەیەك ئارام بۆ ئەم وڵاتانە بگەڕێتەوە؟
- بەڵێ، هەمیشە ئەم ئەگەرە هەیە، بەڵام كێشەكە ئەوەیە چیتر ئەمریكا ئەم رۆڵە نابینیت و پاشەكشەی كردووە لە هەوڵە دیپلۆماسییەكانی لەم ناوچەیەدا، هەروەها ئەمریكا سیاسەتی خۆی گۆڕیوە لە ئاست ناكۆكی ئیسرائیل فەلەستیندا، وەك بڕیاری گواستنەوەی باڵیۆزی ئەمریكا لە ئیسرائیل بۆ قودس. هەر لەبەر ئەوەشە كە پێموایە چیتر زۆر كەس لە ناوچەكەدا بە سەرسامییەوە لە ئەمریكا ناڕوانن. هەروەها لە ئێستادا ئەوروپییەكان پتر سەرقاڵن بە پرسی سنوورەكانی خۆیانەوە، نەك بە هاوكاریكردنی ئەو خەڵكانەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە دەیانەوێت گۆڕانكاریی سیاسی بكەن.
* ئەگەر لە روانگەی ئەو وەسفەوە كە بۆ بارودۆخەكەتان كرد لە ئایندەی ئەم ناوچەیە بڕوانین، چ پێشبینییەكمان لا دروست دەبێت؟ ئایا دەكرێت گەشبین و ئومێدەوار بین، یاخود هیوایەك بە باشتربوونی باردۆخەكە نەماوە؟
- بە بۆچوونی من هێشتا یادەوەریی ئەو ناڕەزایەتی دەربڕینانە و ئەو ئەزموونە بایەخی خۆی ماوە لای زۆرێك لە خەڵك، بەڵام هێشتا چەندین هێز لەئارادان كە دژیانن، بەداخەوە من زۆر گەشبین نیم لەبارەی هاتنەئارای گۆڕانكارییەوە. من ئومێد دەكەم كە ئەمریكا سیاسەتی خۆی بگۆڕێت لەبارەی ناوچەكەوە و پتر بایەخ بە كۆمەڵگەی مەدەنی و مافەكانی مرۆڤ بدات، ئەگەرچی پێشبینی ئەوە ناكەم كە لە سایەی ئیدارەی ترەمپدا ئەمە رووبدات. لەلایەكی دیكەوە، هەروەك پێشتریش ئاماژەم پێكرد، هێشتا كێشەكانی بێكاری و رەوشی ناهەمواریی ئابووری لەئارادان. پەرەسەندنێكی دیكە كە جێی بایەخە و پێمخۆشە ئاماژەی پێ بكەم، ئەوەیە كە لە ئێستادا سعودیە و هەندێ لە وڵاتانی دیكەی كەنداو جێی ئەمریكایان گرتۆتەوە لە دەستەبەركردنی هاوكاریی دەرەكی و پشتیوانی بۆ هەندێ لە رژێمە موحافیزكارەكان لە ناوچەكەدا، بۆیە بەداخەوە ناتوانم زۆر گەشبین بم.
* باشە ئایا ناتوانین تەنانەت ئەزموونی تونسیش بە سەركەوتوو بزانین و وەك مۆدێلێكی كارا لێی بڕوانین؟
- من خۆم كەسێكم باوەڕم لەبەرچاوگرتنی سیاقە ناوخۆییەكە و هەندێ فاكتەری دیاریكراو هەیە، ئێمە دەزانین كە بەهاری عەرەی بە چەندین وڵاتدا بڵاو بۆوە و راستە ئەوەی لە تونس روویدا گۆڕانكارییەكی ئیجابی بوو، بەڵام نابێت ئەوەشمان لەبیر بچێت كە هێشتا زۆرێك لە كێشە بونیادییەكانی پێشوو چارەسەر نەكراون، هەروەها زۆر كەس پێیانوایە هۆكاری سەركەوتنی ئەزموونی تونس سازشكردنی بزووتنەوەی نەهزە و بوونی بزووتنەوەیەكی بەهێزی كرێكاری بوو، ئەمە لە كاتێكدا لە زۆرێك لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ئەو بزووتنەوەیە سنووردار كرابوو، لەبەر ئەوە مەرج نییە ئەزموونی تونس بكرێتە مۆدێلێك بۆ وڵات و شوێنەكانی دیكە. هەروەها ئەوەی لە ناوچەكەدا بەدی دەكەین سەركوتكاریی زیاتر و نالێبووردەیی زیاترە، لە كاتێكدا كە دەبێت كار لەسەر گیانی سازشكردن بكرێت.