دیپاك گوپتا پڕۆفیسۆرە لە بەشی زانستی سیاسی لە (San Diego State University) بەڕێوەبەر و دامەزرێنەری پرۆگرامی ئاسایشی نێودەوڵەتی و چارەسەركردنی ناكۆكییە. بە شێوەیەكی سەرەكی توێژینەوە لە چەند بوارێكی گرنگدا دەكات، وەك هۆكارەكانی تیرۆریزم، ناكۆكیی ئیتنی و كاریگەری ناسەقامگیری سیاسی لەسەر گەشەكردنی ئابووری. بۆ قسەكردن لەسەر سیاسەتی ئیدارەی ترەمپ لە ئاست ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بۆ هەڵوەستەكردن لەسەر ئەو ناسەقامگیری و نائارامییەی لەم ناوچەیەدا لەئارادایە، هەروەها بۆ تاوتوێكردنی چەند پرسێكی دیكە گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا، ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.* چۆن لە سیاسەتی ئیدارەی ترەمپ بەرامبەر ئەم ناوچەیە دەڕوانیت؟

- لە راستیدا و بە لەبەرچاوگرتنی هەلومەرجی ناوچەكە، ئەوا زەحمەتە ئیدارەی ترەمپ، -ئەمە بۆ ئیدارەی ئۆباماش راست بوو- بتوانێت پەرە بە سیاسەتێكی لۆژێكی و تۆكمە بدات لە ئاست رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، چونكە چەندین كێشە هەن لە ناوچەكەدا، وەك كێشەی تایفەگەری، كێشەی توركیا، ئایا لە دژی ئێمە كاردەكات، یان لەگەڵ هاوپەیمانەكانماندا. لەبەر ئەوە زەحمەتە بتوانین پەرە بە سیاسەتێكی گشتگیر و تۆكمە بدەین. تەنیا ئەو كاتە نەبێت كە ئێمە كۆمەڵێك ئامانجی سەرەكی و بەربڵاوی سیاسەتی دەرەوە بخەینە لاوە، وەك خۆلادان لە كوشتنی خەڵكانی مەدەنی و پاراستنی مافی كەمینەكان و پەرەپێدانی دیموكراسی، كە ئەمانە ئامانجی بەربڵاوی سیاسەتی دەرەوەن، بەڵام هەمیشە ئەم پرسانە دووچاری بەریەك كەوتن دەبنەوە لەگەڵ ئەوەی لە ژیانی راستەقینەدا دەگوزەرێت. ئایا ئێمە هاوپەیمانێتی لەگەڵ توركیا ببەستین، یان لەگەڵ بەحرەین، یان لەگەڵ سعودیە؟ لەلایەكی دیكەوە پێناچێت دۆناڵد ترەمپ بایەخ بەوە بدات پەند و ئەزموون لە مێژوو وەربگرێت، لەبەر ئەوە سەختە بزانین سیاسەتی دەرەوەی بە چ شێوەیەك دەبێت. لەلایەكی دیكەوە هێشتا لە ناوخۆدا تیمی سیاسەتی دەرەوە تەواو نەكراوە، واتە هێشتا –لە نێو وەزارەتی دەرەوەدا- چەندین پۆست بە بەتاڵی ماونەتەوە. كەواتە كەلێنی گەورە بەدی دەكەین لە تێگەیشتن لەوەی لەسەر ئەرزی واقیع و لە ناوچەكەدا روودەدات، لەبەر ئەوە بۆشاییەك هەیە لە بواری سیاسەتی دەرەوە و بە چەشنی فڕۆكەیەكە كە بە بێ ئەوەی ئاڕاستەكەی دیاربێت، دەفڕێت.



* باشە كاریگەریی ئەو بۆشاییەی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا چی دەبێت لەسەر ناوچەیەكی ئاڵۆز و پڕ لە پشێوی وەك رۆژهەڵاتی ناوەڕاست؟
- لە راستیدا بۆ ماوەیەكی زۆر ئەمریكا بە بێ پلانێكی گشتگیر و هەمەلایەن كاری كردووە، ئەوەی زیاتر من نیگەران دەكات، ئەگەری قووڵبونەوەی ئەو قەیرانانەیە كە لە ناوچەكەدا لەئارادان. ئایا توركیا چۆن هەڵسوكەوت دەكات؟ مەبەستم ئەوەیە بە چاوپۆشین لەوەی ئەمریكا چ سیاسەتێك دەگرێتەبەر، ئایا ئەردۆغان چۆن هەنگاو هەڵدەگرێت؟ ئەی سعودیە چۆن هەنگاو دەنێت؟ ئەمانە بە شێوەیەكی سەربەخۆ جووڵە و بزاوت دەكەن كە ئەمریكا كۆنتڕۆڵێكی كەمی هەیە بەسەریانەوە. ئەوەی پەیوەندی بە شەڕی دژ بە داعشیشەوە هەبێت، ئەوا دیارە لە رووی سەربازییەوە داعش لە تێكشكاندایە، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە ئایا چارەنووسی هێزێكی وەك پێشمەرگە چی دەبێت؟ ئایا هێزەكانی دیكەی ناوچەكە چ كاردانەوەیەكیان دەبێت؟ بەڵام من دووپاتی دەكەمەوە سیاسەتێكی لۆژیكی و تۆكمە بەدی ناكەم لەلایەن ئەمریكاوە لە ئاست ئەم ناوچەیەدا، كە ئێمە لەلایەكەوە كارمەندی پێویستمان نییە بۆ تێگەیشتن لە واقیعەكە، لەلایەكی دیكەوە من هەر ئەگەری گەڵاڵەبوونی سیاسەتێكی لەم چەشنە بەدی ناكەم. لەم روانگەیەوە من دەڵێم ئێمە تەنیا كاروبارەكان بەڕێ دەكەین، بە بێ ئەوەی سەرمەشقێكمان هەبێت و ئاڕاستەی هەنگاوەكانمان دیاری بكەین، كە ترسی ئەوەم هەیە-هەرچەندە هیوادارم كە ئەمە روونەدات- ئەمە ببێتە هۆی زیاتر ناسەقامگیركردنی بارودۆخی ناوچەكە. چونكە دەبینین ئەوەتا ئەسەد جڵەو نەكراوەو لە دەسەڵاتدا دەمێنێتەوە، ئێرانیش بەردەوامی بە كار و سیاسەتەكانی خۆی دەدات و لەو باوەڕەدانیم ئەمریكا بتوانێت تاكلایەنە لە رێككەوتنە ئەتۆمییەكە بكشێتەوە. هەروەها پێدەچێت حكومەتی ئێستای عێراقیش هەوڵی جێگیركردنی پێگەی خۆی بدات، بە چەشنی ئەوەی ئەردۆغان دەسەڵاتی خۆی چەسپاندووە. كە من نیگەرانم لەوەی بارودۆخەكە بگەڕێتەوە ئەو رۆژگارەی كە پێش بەهاری عەرەبی لە ئارادا بوو.
* لە كۆتایی وەڵامەكەتاندا ئاماژەتان بە بەهاری عەرەبی كرد، كە نووسینیشتان هەیە لەم بارەیەوە، بۆچی بەهاری عەرەبی نەیتوانی سەقامگیری و ئاڵوگۆڕێكی ئاشتییانە بەدوای خۆیدا بهێنێت؟
- لە راستیدا ئەگەر لە بەهاری عەرەبی بڕوانین، ئەوا جگە لە تونس لە چ وڵاتێكدا كەمترین جیاوازی هێناوەتەئاراوە؟ بەپێچەوانەوە هەموو وڵاتانی ناوچەكە رەوشەكەیان گەڕاندۆتەوە بۆ دواوە. كەواتە تەنانەت ئەوانەی لەنێو ئیدارەی ئۆباماشدا كاریان دەكرد، متمانەیان بە پەرەپێدانی دیموكراسی و مافەكانی مرۆڤ – لەم ناوچەیەدا- لەدەست دەدا. لە راستیدا دیموكراسی مەسەلەیەك نییە بتوانیت خەڵكی پێوە پابەند بكەیت بە چەشنێك هەڵبژاردنێك رێكبخەیت و خەڵكی ریزبگرن و پەنجەیان لە مەرەكەبی مۆر هەڵكێشن و ئیدی بتوانین بانگەشەی ئەوە بكەین كە دیموكراسی لەئارادایە. چونكە پرسیارەكە ئەوەیە ئایا دواتر چی روودەدات؟ لەبەر ئەوەی سەرجەم حزبە بەشداربووەكان هەوڵدەدەن دیموكراسی لاواز بكەن، چونكە دەیانەوێت هەموو ئاستەكانی دەسەڵات خزمەت بەوان بكات، ئیدی دادوەرەكان بن، یان دەستووری وڵاتەكە بێت. تۆ بڕوانە ئەزموونی ئیخوان لە میسر، كە راستەوخۆ دوای گرتنەدەستی دەسەڵات ویستیان دیموكراسی لەبار ببەن. كەوابێت ئەم مەسەلانە لە دەرەوەی توانای هەر ئیدارەیەكی ئەمریكاوەن.
* لەم چەند رۆژانەی رابردوودا وەزیری دەرەوەی ئەمریكا راپۆرتی پەیوەست بە كەمینە ئایینییەكانی بڵاوكردەوە و ئاماژەی بەوە كرد كە پاراستنی ئەو كەمینانە دەبنە ئەولەوییەتی پەیوەست بە پرسی مافەكانی مرۆڤەوە لەلای ئیدارەی ترەمپ، ئێوە چۆن لەم مەسەلەیە دەڕوانن؟



- لە راستیدا پشتیوانییەكی گەورە هەیە لە كەمینەكان، مەبەستم ئەوەیە لەسەر ئاستی گوفتارو گوتار گوزارشت لە پشتیوانییەكی گەورە دەكرێت لە ئێزیدییەكان و لە مەسیحییەكان، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە ئایا كەمینەكانی كێن و چین؟ مەبەستم ئەوەیە ئایا ئەوانەی لە ئەمریكان تێدەگەن كە كەمینەی دیكە هەن لە ناوچەكەدا؟ ئایا لە دابەشبوونی شیعە و سوننە تێدەگەن؟ ئایا تێدەگەن كە كەمینەی دیكەی وەك كورد هەن؟ ئەی چی دەربارەی عەلەوییەكان دەزانن؟ خۆ ئەوانیش كەمینەن. كەواتە ناكرێت لە سیاقی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا باس لە كەمینە بكەیت، بۆ نموونە ئەگەر باسی شیعە بكەیت، ئەوا لە وڵاتێكی وەك بەحرەیندا زۆرینەن كە لەلایەن سوننەوە دەچەوسێندرێنەوە، بەڵام لە سعودیە شیعەكان كەمینەن، لە كاتێكدا لە عێراقدا سوننەكان ناڕازین. كەواتە زۆر زەحمەتە بتوانین پێناسەی ئەوە بكەین ئایا كەمینەكان چین، ئایا عەلەوییەكان لە سووریادا كەمینەن؟ لە رووی تیۆرییەوە بەڵێ، بەڵام ئایا تا چەند وەسفكردنیان بەم شێوەیە سوودی هەیە؟
* ئێمە دەزانین ئەم ناوچەیە بۆ رۆژگارێكی دوورودرێژە پشێوی و تەنگژە باڵادەستە بەسەریدا، بەم دواییەش گروپە تیرۆریستییەكان دەستیان دایە وێرانكاری و كوشتارێكی بەربڵاو، ئێوە چ شرۆڤەیەكتان بۆ ئەم رەوشە هەیە؟
- من لە بنەڕەتدا خەڵكی هیندستانم و دەزانم هەڵنان و هاندانی خەڵك بە ناوی ئایینەوە چی لێدەكەوێتەوە. رۆژی 15ی ئاب رۆژی سەربەخۆیی هیندستان بوو، كە لەم وڵاتەدا نزیكەی 2 ملیۆن كەس كوژران لە ماوەی ساڵ و نیوێكدا بە ناوی ئایینەوە. جێی دڵتەنگییە كاتێك سیستمی سیاسیی ناوچەكە تێكدەشكێت، دەبینیت ناسنامەی تایفەگەری جێی دەگرێتەوە، دواتر ناسنامەی خێڵەكی و ئینجا ئیتنی جێی دەگرنەوە، واتە ناسنامەیەكی نەتەوەیی گشتگیر بوونی نییە. ئایا عێراقییەكان سەرەتا خۆیان بە عێراقی دەزانن ئەمە لە كاتێكدا لە وڵاتێكی وەك ئەمریكا هەستێكی بەهێزی ناسنامەی نەتەوەیی بوونی هەیە، واتە راستە جیاوازی هەیە، بەڵام هەموومان خۆمان بە ئەمریكی دەزانین. هەروەها لە وڵاتە سەقامگیرەكانیشدا بوونی ئەم ناسنامە نەتەوەییە دەبینین. بەڵام بەهۆی هۆكارە مێژووییەكانەوە زەحمەت بووە گەلانی ناوچەكە بتوانن پەرە بە ناسنامەیەكی نەتەوەیی بدەن. ناسنامەی نەتەوەیی ئەوەیە كە كەسێكی عێراقی بڵێ من عێراقییەكی شیعەم، نەك ئێرانی. بەڵام پێدەچێت شانازیكردن بە عێراقیبوون یان سووریبوون چیتر لە ئارادا نەمابێت، ئەمەش بەلای منەوە گەورەترین كێشەیە.
* هەروەك دەزانن هەندێ لە وڵاتانی ناوچەكە، وەك عێراق و سووریا بەدەست دابەشبوونێكی قووڵەوە گرفتارن، هەروەها پەیوەندیی نێوان پێكهاتەكانی ئەم وڵاتانە، بەتایبەتی لە عێراقدا بریتیە لە گومان و بێ متمانەیی، بە چەشنێك ئێستا كورد پێداگییری لەسەر ئەوە دەكات كە تاكە رێگاچارەی بەردەمی بریتییە لە بەدەستهێنانی سەربەخۆیی لە عێراقدا، تێڕوانینی ئێوە لەم رووەوە چییە؟


- رەنگە لە بیرتان بێت كە چەند ساڵێك پێش ئێستا جۆ بایدن باسی لەوە كرد كە پێویستە عێراق بۆ سێ بەش دابەش بێت، ئەمەش كارێكی ئاسان نابێت. تۆ بڕوانە لە ئێستادا چین و هیندستان نزیك بوو لەوەی شەڕ هەڵبگیرسێت لە نێوانیاندا بەهۆی ئەوەی چین داوای خاوەندارێتی خاكێكی دەكرد لەسەر ئەو بنەمایەی كە پێشتر بەشێك بووە لە سنووری سیاسیی وڵاتەكەی. كەواتە ئێوە پرسیارێكم لێدەكەن كە بەداخەوە من وەڵامێكی ئاسانم نییە بۆی. راستە من هاوسۆزم و من هەندێ مێژووم خوێندۆتەوە لەبارەی ئەوەی چی بەسەر كورددا هاتووە و چۆن بە باشی بەشێكی خاكی وڵاتەكەیان بەڕێوەبردووە و تا چەند دەتوانن گەشەكردن بەدەست بهێنن ئەگەر بێتو سەربەخۆ بن، بەڵام من نازانم شێوەی حكومەت و شێوەی وڵاتەكەیان چۆن دەبێت. هەروەها ئەگەر ئێوە وڵاتی خۆتان دروست بكەن، دەبێت خۆتان بۆ ئەگەر و تەحەدداكان ئامادەبكەن، لێرەدا گرنگی بوونی ناسنامەی نەتەوەی دێتەپێشەوە، چونكە ئەگەر ئەم ناسنامەیە هەبوو، ئەوا دەتوانین دەست بە بنیادنانی دیموكراسی بكەین، بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی مێژوو ئەوا دەبێت ئەمە پرۆسەیەكی هەنگاو بە هەنگاو بێت.
* كێشەیەكی دیكەی ئەم ناوچەیە بریتییە لە ركابەریی نێوان شیعە و سوننە، چۆن لەم پرسە دەڕوانیت و ئایا پێویستە چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم كێشەیەدا بكرێت؟
- لە راستیدا ئەمە كێشەیەكە دەگەڕێتەوە بۆ رووداوەكانی كەربەلا، ئیتر چۆن چاوەڕوان دەكەن وا بە ئاسانی ریشەكێش بكرێت؟ من هیچ بیرۆكەیەكم نییە لەم بارەیەوە، ئەمە كێشەیەكە كەس ناتوانێت پێشبینی بكات، یان چارەسەرێكی بۆ بدۆزێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا هەر چارەسەرێك بۆ ئەم پرسە بخرێتەڕوو، دەبێت لەنێو كۆمەڵگە ئیسلامییەكانەوە سەرچاوە بگرێت.
* لەبەر ئەوەی لە بنەڕەتدا خەڵكی هیندستانن، دەمانەوێت بپرسین بۆچی وەك دیموكراسیەتێكی سەركەوتوو ئاماژە بە هیندستان دەكرێت و لەلایەكی دیكەوە باس لەوە دەكرێت ئەم وڵاتە هێزێكی هەڵكشاوە، ئایا پێشبینی دەكەن چ رۆڵێكی هەبێت لەسەر شانۆی نێودەوڵەتی لە ئایندەدا؟


- سەرەتا دەبێت ئەوە بڵێم كە زۆر خۆشحاڵم ئەم پرسیارە لە من دەكەن. ئینجا با بێینەسەر ئەوەی بۆچی هیندستان وڵاتێكی دیموكراسییە، لە راستیدا هۆكارەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سەركردایەتیی ئەم وڵاتە كە باوەڕیان بە دیموكراسیەتێكی عەلمانی هەبوو، واتە بەهۆی سەركردایەتی مۆراڵی (نەهرۆ و گاندی)یەوە كە پێداگییرییان لەسەر ئەوە كرد كە دەبێت عەلمانییەت و جیاكردنەوەی ئایین لە حكومەت هەبێت. ئەمە خاڵی یەكەم، خاڵی دووەم ئەوەیە كە سەرجەم سەركردەكانی دواتر- جگە لە ئەندێرا گاندی- هەموویان باوەڕیان بە دیموكراسی هەبوو. دواتر ئەگەر ئێوە لە بەرهەمە سینەماییەكانی بۆلیود بڕوانن، ئەوا دەبینن سەرجەمیان باس لە خۆشەویستی نێوان هیندۆس و موسڵمان دەكەن و هەرگیز بۆ یەك جاریش كەسێكی موسڵمان وەك شەڕانگێز پیشان نادەن تەنیا لەبەر ئەوەی موسڵمانە. هەروەها سەرجەم خەڵكی دەست بە گریان دەكەن كاتێك گوێیان لەو گۆرانییانە دەبێت كە پەیوەستن بە خۆشەویستی نێوان هیندۆس و موسڵمان و لە نێوان ئەندامانی چینی باڵا و چینی خوارەوەی كۆمەڵگەی هیندستاندان، كەواتە سەركەوتنەكە پەیوەستە بەمانەوە. لەلایەكی دیكەوە و لە ماوەی 70 ساڵی رابردوودا سەركردەكان كارێكیان كرد كە ئاڵوگۆڕی ئاشتییانەی دەسەڵات مومكین بێت. هەروەها لە هیندستاندا پەروەردەكردنی خەڵك بە چەشنێكە كە خۆیان داكۆكی لە دیموكراسی دەكەن. دواتر ناسنامەیەكی بەهێزی نەتەوەیی هەیە لە هیندستاندا. لەبەر ئەمانە و بەهۆی تەركیزی هیندستان لەسەر پەروەردە و بایەخدان بە مەعریفە هیندستان سەركەوتوو بووە لەسەر شانۆی جیهانی، هەموو ئەمانەش بۆتەهۆی ئەوەی هیندستان ببێتە هێزێكی هەڵكشاو. دواتر هیندستان وڵاتێكی گەورەیە و پشت بە بەشەكانی دیكەی جیهان نابەستێت بۆ بەدیهێنانی گەشەی ئابووری، چونكە بازاڕێكی زۆر گەورەی هەیەو دەتوانێت سەرجەم كاڵاكانی لە بازاڕەكانی خۆیدا ساغ بكاتەوە. هەموو ئەم فاكتەرانە كاریگەرییان هەبووە، بەڵام من هۆكاری سەرەكی گەشەكردنی هیندستان بۆ سەركردایەتییەكەی دەگەڕێنمەوە.