كەركووك لە پرۆسەی ریفراندۆمدا تاجی كوردستانیبوونی لەسەرنا و بە بەشداری تێكڕای پێكهاتەكانی بە كورد و عەرەب و توركمان و كلدو ئاشووری و سریانەوە دەنگیان بۆ سەربەخۆیی كوردستان و كوردستانیبوونی كەركووك دا، ئەم هەڵوێستەی كەركووكییەكان بە جیاوازی ئایین و نەتەوەوە هیندەی دیكە بەغدای دووچاری هیستریا كردووە، بۆیە هەڕەشە لەو شارە قارەمانە دەكرێت، بەڵام ئیرادەی پۆڵایینی خەڵكی شارەكە هەر ئەو ئیرادە لە شكان نەهاتووەیە كە ساڵی پار كاتێك چەند سەد چەكدارێكی داعش دزەیان كردە ناو كەركووك، لێیان راپەڕین و دوای ئەوەی یەك بە یەكی چەكدارانی داعشیان بە دۆزەخ شاد كرد، كەركووك بە سەربەرزی و سەرفرازی مایەوە، بۆ قسەكردن لەسەر پرسی بەشداریی كەركووك لە پرۆسەی ریفراندۆمی سەربەخۆیی كوردستان و وەڵامی ئەنجومەنی پارێزگای كەركووك سەبارەت بە هەڕەشەو گوڕەشەكانی بەغدا، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ رێبوار تاڵەبانی سەرۆكی ئەنجومەنی پارێزگای كەركووك ئەنجامداو بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی داینەوە.

بڕیارەكانی پەرلەمانی عێراق دژی كەركووك تەنیا مەرەكەبی سەر كاغەزە و جێبەجێ ناكرێن



* ئەمساڵ ئەنجومەنی پارێزگای كەركووك دوو بڕیاری گرنگی دەركرد؛ هەڵكردنی ئاڵای كوردستان لە دامودەزگا فەرمییەكانی شاری كەركووك و بڕیاری بەشداریكردنی پارێزگاكە لە ریفراندۆمی سەربەخۆیی كوردستاندا، وەكو سەرۆكی ئەنجومەنی پارێزگای كەركووك دەكرێت هۆكاری دەرچوونی ئەو دوو بڕیارە گرنگە بۆ خوێنەرانمان باس بكەن؟


- خەڵكی كەركووك لەگەڵ ئەوەی دووچاری زوڵم و ستەم و هێرش و پیلانی زۆر بوونەتەوە، بەڵام بە بەردەوام هەستی نەتەوایەتی تێیدا زیندوو بووەو خۆڕاگر بوون، هەر بۆیە خەڵكەكەی خاوەنی چەندین بڕیاری بوێرانەن، وەك هەڵكردنی ئاڵای كوردستان لەسەر دامەزراوە فەرمییەكانی شارەكە و هەروەها بڕیاردان بە بەشداریكردن لە پرۆسەی گشتپرسیدا. دیارە پێش ئەوەی بڕیاری گشتپرسی بدەین، داوامان لە حەیدەر عەبادی سەرۆك وەزیرانی عێراق كردبوو كە قۆناخی سێیەمی ماددەی 140 جێبەجێ بكرێت، لە بەرامبەریشدا گوتبوومان ئەگەر جێبەجێ نەكرێت، ریگەی دیكەی یاسایی و دەستووری دەگرینەبەر، بەڵام بەداخەوە ئەو دەستی دەستی پێكردین، هەر لەسەر ئەم پرسە دێتەوە یادم كاتێك سەرۆكی هەرێمی كوردستان لە پەرلەمانی كوردستان راشكاوانە گوتی: (ئەگەر ئاستەنگەكانی بەردەم جێبەجێكردنی ماددەی 140 تەكنیكییە ئەوا ئێمە ئامادەین هاوكاری حكومەتی عێراق بكەین، بەڵام ئەگەر ئاستەنگەكە سیاسی بێت، قبووڵی ناكەین)، ئەمەش هۆشدارییەكی دیكە بوو كە درایە بەغدا بەوەی چیدیكە كوردستان دەستی دەستی لەسەر ماددەی 140 قبووڵ ناكات. گومانی تێدا نییە پارێزگای كەركووك بەپێی هەموو بەڵگە مێژووییەكان ناسنامەی كوردستانییە، بەڵام ئێمە لەگەڵ ئەوەشدا بەوە رازی بووین كە هەتا ماددەی 140 جێبەجێ دەكرێت ئاڵای هەردوولا (عێراق و كوردستان) هەڵبدرێت. بۆیە لەسەر ئەم بنەمایە بە بڕیارێكی فەرمیی ئەنجومەنی پارێزگای كەركووك ئەو بڕیارە پەسەندكرا كە بە فەرمی ئاڵای كوردستان لەسەر دامودەزگا فەرمییەكان هەڵبكرێت. سەبارەت بە بڕیاری ئەنجامدانی ریفراندۆمیش لە بڕیارێكی بوێرانەدا لیژنەی باڵای ریفراندۆم و سەركردایەتی سیاسیی كورد بڕیاریدا ئەو گشتپرسییە ئەنجام بدرێت لە شاری كەركووك و ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستان، ئێمەش خستمانە بەردەم ئەنجومەنی پارێزگا و بە كۆی دەنگ پەسەندكراو دەنگی كۆتایی هێناو سوپاس بۆ خوا كەركووك لە ریفراندۆم بە بەڵێ بۆ سەربەخۆیی كوردستان بەشداری كرد.


* وەكو ئاماژەتان پێدا بەشداریی كەركووك لەو ریفراندۆمەدا وەرچەرخانێكی مێژوویی دروستكرد، بەتایبەتی كە كەركووك دەنگی بە بەڵێ بۆ سەربەخۆیی دا، ئایا ئەم دەنگدانە لەسەر كوردستانییەتی كەركووك چ مانایەكی هەبووە؟
- زیاتر لە 100 ساڵە شاری كەركووك و خەڵكەكەی مەینەتییەكی زۆریان دیوە، هەر بۆیە دەنگی بەڵێ بۆ سەربەخۆیی مانایەكی گەورە دەگەیەنێت لە نزیكبوونەوەی ئەو خەونە گەورەیەی كە سەربەخۆیی كوردستانە كە لە رابردووا هەزاران شەهیدو قوربانیمان بۆی داوەو رووبەڕووی تەرحیل و تەعریب و كوشتن بووینەتەوە، كەركووكییەكان بە جیاوازی پێكهاتە نەتەوەیی و ئایینییەوە و بە رەنگی دەستیان لە پرۆسەیەكی دیموكراتییدا سەلماندیان بەوەی ئەو شارە كوردستانییەو ئەو مافەیان بۆ خەڵكی شاری كەركووك گەڕانەوە، ئەمە لەكاتێكدا عێراق و وڵاتانی دراوسێ گرەویان لەسەر ئەوە كردبوو كە ریفراندۆم لەم شارەدا جێبەجێ ناكرێت و بگرە پیلان و كاری دوژمنكارانەشیان بۆ كرد.
* وەكو باستانكرد لەم پرۆسەیەدا هەموو پێكهاتەكانی كەركووك بەجیاوازی ئایینی و نەتەوەییەوە بەشدارییان كرد، ئایا ئەمە تاچەند وەكو رێزو وەفایەكی ئەو پێكهاتانەیە بۆ قوربانییەكانی پێشمەرگە كە هەموو پێكهاتەكانی بێ جیاوازی لە كەركووك پاراستووە؟
- ئەوەی جێگای دڵخۆشی بوو دەنگێكی زۆری عەرەبەكان و توركمانمان و كریستیانەكانمان لە شارەكە دەستكەوتەوە، ئێمە گوتمان لەوانەیە تەنیا نەتەوەی كورد لە كەركووك بەجۆش و خرۆش بێت و باوەڕمان نەدەكرد كە عەرەبەكان ئەوەندە تامەزرۆی ئەنجامدانی ریفراندۆمن بۆ سەربەخۆیی كوردستان، عەرەبەكان بە رێژەیەكی زۆر بەشداربوون و دەنگێكی زۆریان بە بەڵێ بۆ كوردستانییەتی كەركووك و سەربەخۆیی دابوو، هەر بۆ نموونە گەڕەكمان لە كەركووك هەیە هەر هەمووی عەرەبن، بە ژمارەو رێژەكی باش دەنگیان دابوو. هەموو نەتەوەو ئایینزاكان لە كەركووك وەفادارییان بۆ پێشمەرگە هەیە كە توانییان سەرو ماڵی هاووڵاتیان بپارێزن. لە 21ی10ی ساڵی رابردوو 200 تیرۆریستی داعش خۆیان خزاندە ناو شاری كەركووك لە شەوێكی ترسناكدا وا بۆی چووبوون كە چۆن بە 50كەس شاری موسڵیان گرت و حكومەت و سوپای عێراقی چۆڵیكرد، شاری كەركووك بە 200داعش زۆر ئاسان دەگیرێت، بەڵام نەیانزانی كە هەموو نەتەوەو پێكهاتەكانی شارەكە بەیەكەوە بە یەك دەست و بە یەكڕەنگ بەرەنگاربوونەوەیەكی جددی و باشیان كرد كە نەیانهێشت لەماوەی 24كاتژمێر ئەو مەرامە خراپەیان جێبەجێ بكەن، تەنانەت یەك داعش نەیتوانی لە كەركووك رزگاری بێت و هەر هەموویان كوژران، ئەوە وەفاو هەڵوێستی پێكهاتەكانی كەركووكە بەرامبەر بەهێزی پێشمەرگەو شەهیدبوون و بەرگریكردنی پێشمەرگە كە هەر هەموو پێكهاتەكانی لە كەركووك پاراستووە، نەتەوەو پێكهاتەكانی كەركووك ئەوە لەبیر ناكەن و ئەوەی نەتەوەكان لە كەركووك دەستیان دەكەوێت، لەبەغدا دەستیان ناكەوێت، چونكە حكومەتەكەی بەغدا سەد لەسەد مەزهەبگەرای عەرەبییە، بەپێچەوانەوە كەركووك شارێكی فرەنەتەوەو ئاینییە و شاری پێكەوەژیانەو هەموو نەتەوەكان بە ئازادی و سەربەستی توانیویانە راوبۆچوون و هەڵویستیان دەرببڕن.
* رۆژی پێش ئەنجامدانی ریفراندۆم ؛ ئەنجومەنی باڵای ریفراندۆم دیكۆمێنتی سیاسیی دەوڵەتی كوردستانی پەسەند كرد. بەوەی كوردستان دەوڵەتێكی فیدڕاڵی دەبێت و كەركووكیش لەناو ئەم دەوڵەتەدا هەرێمێكی فیدڕاڵی دەبێت، پرسیار ئەوەیە ئایا تاچەند ئەم شێوازەی دەوڵەت دڵنیایی بۆ پێكهاتە جیاوازەكانی كەركووك دروست كردووە؟
- ئەمە سەرەتا سوپاسی دەوێت بۆ ئەو بیركردنەوەی كە سەركردایەتی سیاسیی كوردستان كردوویەتی كە رەچاوی بارودۆخی شاری كەركووكی كردووە، چونكە پێكهاتەی زۆری تێدایەو كێشەی زۆریشی هەیە، بۆیە ئەمە جێگای دڵخۆشییە كە لە واقیعی كەركووك دەگەن و بەهەند وەردەگیرێت، كە كەركووك هەرێمێكی سەربەخۆ بێت، ئەوەشی دژایەتی پرۆسەی گشتپرسی كرد كە بەرەی توركمانی بوو، كە پارتێك بوو بە تەنیا، بەڵام لە رووی هەرێمە سەربەخۆیەكەو پێكهاتە تایبەتەكەی هاوڕاو هاوبیرە لەگەڵ كورد لەشاری كەركووك و ئەوان دوو بژاردەیان لەپێشە، ئەو هەرێمە لەسنووری عێراق بێت یان لەسنووری دەوڵەتی كوردستان بێت، ئەو دوو بژاردەیە كە بۆچوونی جیاوازی تێدایە لەگەڵ ئێمەدا وەكو پارتە سیاسییە كوردستانییەكان و خەڵكی كەركووك لەگەڵ چەند حزبێكی توركمانی ئێستا ئەوان لەگەڵ دەرچوونی دەرئەنجامی ریفراندۆم دەڵێن، ئەگەر ئێمە ئیعترافمان بەوەش نەكردبێت، بەڵام ئێمە بەردەوامین لە پڕۆژە هاوبەشەكەمان كە كەركووك هەرێمێكی سەربەخۆ بێت و ئێمە بە ئامادەبوونی لیژنەی باڵای ریفراندۆم و سەركردایەتی سیاسیی كورد بەردەوام پێمان گوتوون ئەگەر ئێمە پێگەیەكی تایبەتمان نەبێت بۆ ئەوەی دڵنیایی بدەین بەو پێكهاتەو نەتەوانەی كە ئەو جۆرە بارودۆخەی كە كەركووكی تێدایە لەبواری ئابووری و نەوت و...تاد، ئەوانیش بە خۆشحاڵییەوە گوتوویانە هیچ لارییەكمان نییەو ئەو پێگە تایبەتیەی خۆتان وەربگرن لە دەوڵەتی كوردستان.


* پەرلەمانی عێراق و حكومەتەكەی بەغدا دوای ئەنجامدانی ریفراندۆم و راگەیاندنی ئەنجامەكانی تووشی هێستریایەكی گەورە بوون و چەندین بڕیاری سەیروسەمەرەیان دژی كوردستان دەركردووە، پێشتریش دادگای ئیداریی بەغدا ئێوەیان تاوانبار كردووەو دوای ئەویش ئیقالەی پارێزگاری كەركووكیان كردووە، ئایا ئەم بڕیارانەی پەرلەمان و حكومەتی بەغدا چی كاریگەریی لەسەر كەركووك و كوردستان دەبێت؟
- خۆشبەختانە هیچ بڕیارێكی بەغدا بەسەر شاری كەركووك بڕی نەكردووە، بە بیرتان دەهێنمەوە كە ئۆپەراسیۆنی دیجلە كە دەسەڵاتێكی سیادییە ویستیان بێنە سنووری كەركووكەوە، ئەو كاتە ئەنجومەنی پارێزگای كەركووك بەكۆی دەنگ رەتیان كردەوە و نەیانتوانی نزیكی شاری كەركووك بێتەوە، ئەگەر لە كەركووك نزیك ببووایە و كەركووكیان لەژێر دەست بووایە، ئەوە حاڵی ئێمە لە كەركووك وەكو موسڵ دەبوو، كەركووكییەكان هەرگیز رێگەنادەن ئەو مێژووە رەشەی سوپای عێراق و دەسەڵاتە سەركوتكارەكەی بێتەوە شاری كەركووك. هەروەها بەدەیان بڕیاری سیادی لەلایەن وەزارەتی نەوت و جۆری تر لەسەر كەركووك دەدرا لەلایەن حكومەتی عێراقەوە، ئێمە رەتمان دەكردەوە و نەدەچووە سەر، مانای ئەوەیە ئەو بڕیارانەی لە حكومەتی ئیتیحادی دەردەچێت، پێكەوە بە پەرلەمانەكەشیانەوە كە دژی هەڵكردنی ئاڵای كوردستان بوون لە كەركووك و دژی گشتپرسیش بوون ئەوە لەشاری كەركووك بڕناكات و بە تەئكید لەكوردستانیش بڕناكات و تەنیا مەرەكەبی سەر كاغەزن، لەكاتی ئاساییەوە بڕیارەكانی ئەوانمان قبوڵ نەبووە نەك ئێستاكە كە لەو بارودۆخە خۆش و سەركەوتووەداین.


* یەكێك لە بڕیارەكانی حەیدەر عەبادی گێڕانەوەی كەركووك و ناوچە كوردستانییەكانی دیكەیە بۆ سەر عێراق بە زەبری هێز ؛ ئایا ئەم هەڕەشەو گوڕەشانە بەڕای ئێوە بۆی دەچێتەسەر؟
- لەبیرتان دێت پێش ئەنجامدانی ریفراندۆم زۆر گرەو كرا بەوەی كەركووك ناچێتە ناو پرۆسەی ریفراندۆمەوە، تەنانەت بۆ رێگریكردن لەبەشداریكردنی كەركووكییەكان لە پرۆسەی ریفراندۆم پیلان و راگەیاندنی دوژمنكارییانەی زۆری بۆ كرا، ئەم فشارو پاڵەپەستۆیانەش تا دەهات زیاتر دەبوو، بەتایبەتی لە رۆژێك پێش ئەنجامدانی ریفراندۆم، بەڵام لەگەڵ ئەم هەموو ترس و دڵەڕاوكێ و پیلانە جۆراوجۆرانەی ئەجیندەی عێراقی و ئێرانی و توركی كەركووكییەكان بەشدارییان لەو پرۆسە مێژووییە گرنگە كرد، ئەوان دەیانویست بەمە پرۆسەی ریفراندۆم كرچ و كاڵ بكرێت و زیانی بەركەوێت، چونكە هەروەكو چۆن لە مێژوودا هەموو بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردستان و شۆڕش و راپەڕینەكان بەبێ كەركووك بەڕێوە نەچووە، مەلا مستەفا لە دانوستانەكانی لە ساڵی 1974 لەگەڵ رژێمی ئەو كاتی بەعس رێكنەكەوت، چونكە تەنیا نیوەی ئیدارەی كەركووكیان پێدابوو، ئەو پێیوابوو بۆ مێژوو شەرمەزارییەكی گەورەیە بەبێ كەركووك دانوستاندن بكات و رازی بێت بە مەرجەكانی سەدام حوسێن، چونكە لەلای ئەو سەركردەیەی كورد كەركووك دڵی كوردستان و شارێكی كوردستانی بووە. لە كۆبوونەوەكانی لێژنەی باڵای ریفراندۆمیشدا بەتایبەتی لە دانیشتنە مێژووییەكەیاندا كە بڕیاری ئەنجامدانی ریفراندۆمیان دا، وتیان:

دەبێت كەركووك لەناو پرۆسەی ریفراندۆمدا بێت، تەنانەت چەند حزبێكی كوردستانی كە جێگای داخە نەهاتنە ناو پرۆسەی سەربەخۆییەوە، وتیان كەركووك و ناوچە كوردستانییەكانی تێدابێت، بەشداری ریفراندۆم ناكەین، ئەوان وایاندەزانی لێژنەی باڵای ریفراندۆم و سەربەخۆیی دژی بەشداریكردنی كەركووك لە پرۆسەی ریفراندۆم رادەوەستێت، كاتێكیش هەموو حزب و قەوارە سیاسییەكانی قبووڵیان كرد كەركووك و ناوچە كوردستانییەكان لە پرۆسەی ریفراندۆمدا بەشدار بن، بەداخەوە ئەو كات ئەو چەند حزبە بەشدارییان لەو پرۆسە مێژوویی و نەتەوەییەكەدا نەكرد. هەربۆیە هەرگیز ئەو خەیاڵەی عەبادی و حەشدی شەعبی و سوپای مەزهەبی عێراق نایەتەدی و خەڵكی كەركووك بە هەموو پێكهاتەكانیەوە بەهیچ شێوەیەك قبووڵیان نییە سوپای عێراق بێتە شاری كەركووك، ئەم هەڵسوكەوت و بڕیارە توندانەی بەغداش بۆ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەیسەلمێنێت كە ئێمە مافی خۆمانە لە دەرەوەی ئەم توندڕۆیی و مەزهەبگەراییە بژین و خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆمان بین.
* كەواتە پێداگریی سەرۆك بارزانی و یەكڕیزیی پارتە كوردستانییەكان رۆڵێكی گرنگی لە سەركەوتنی ریفراندۆم و بەشداری شاری كەركووك لە ریفراندۆم دا هەبوو؛ ئایا تاچەند پاراستنی ئەو یەكڕیزییە بۆ ئێوەی كەركووكییەكان و تەواوی ناوچە كوردستانییەكان بۆ سەركەوتنی پرۆسەكە گرنگ بوو؟

- هەمیشە یەكڕیزی و یەكدەنگیی لایەن سیاسییەكانی كوردستان بۆ كەركووكییەكان و تەواوی ناوچە كوردستانییەكان گرنگە، هەربۆیە پێش چەند كاتژمێرێكی كەم لە دەستپێكردنی پرۆسەی ریفراندۆم پەیامی یەكڕیزی و یەكدەنگی لەلایەن دڵسۆزانی گەلەكەمانەوە گەیەندرایە شاری كەركووك و هەموو ئەو دەنگۆیانەیان رەتكردەوە كە باس لە بەشدارینەكردنی شاری كەركووك دەكرا لەو پرۆسە مێژووییەدا، تەنانەت یەكڕیزی و یەكدەنگیی دڵسۆزانی گەلەكەمان بوو وایكرد شاری كەركووك و ناوچە كوردستانییەكان بە جۆش و خرۆشیەكی زۆرەوە بەشداری لە پرۆسەی ریفراندۆم بكەن.
* یەكێك لەو تۆمەتانەی ئاراستەی پارێزگای كەركووك و كوردستان دەكرێت ئەوەیە گوایە ژمارەیەكی زۆری خێزانی لە پێكهاتەی عەرەب دەركردووە؛ ئەمە لەكاتێكدا هەمووان دەزانن پارێزگای كەركووك یەكێكە لەو پارێزگایانەی زۆرترین ژمارەی ئاوارە عەرەبەكانی لەخۆ گرتووە، لەو بارەیەوە وەڵامتان چییە؟


- جێگای داخە كە هەندێك عەرەبی سوننەی بەكرێگیراو هەن لەلایەن مالیكی و چەند پارتێكی شیعەوە تەجنید كراون، دەیانەوێت لە رێگەی بڵاوكردنەوەی پڕوپاگەندەو تۆمەت بەخشینەوە راستییەكان بشارنەوەو تۆمەتبارمان بكەن؛ بۆ نموونە لەم ماوەیەدا 250 خێزانی ئاوارەی عەرەبی شیعە هەن ساڵانە داوامان لێدەكەن وەكو دامودەزگای فەرمی رێگایان پێبدرێت لە مەراسیمی موحەرەمدا زیارەتی خۆیان بكەن، ئێمەش مۆڵەتمان پێداون و بە قافڵە وبە ویستی خۆیان چوون بۆ ئەو مەراسیمە ئایینییە، كاتێكیش گەیشتوونەتە بازگە مەزهەبییەكانی حەشدی شیعەوە پێیان وتراوە ئێوە دەبێت و بە كەناڵە عەرەبی و بیانییەكان بڵێن ئێمە دەركراوین، لەكاتێكدا دەركردنی عەرەبی شیعە، یاخود عەرەبی سوننە و بگرە هیچ پێكهاتەیەكی نەتەوەیی و ئایینی لەكەركووك و كوردستان بوونی نییە، جوانترین بەڵگەش دوای تەواوبوونی مەراسیمی موحەڕەم ئەو خێزانانە دەگەڕێنەوە و كەناڵەكانی راگەیاندن دەتوانن دیمانەیان لەگەڵ بكەن بۆ دەرخستنی راستییەكان. جێگای داخە پارتە توندڕەوە شیعەكان و دەست و تاقمەكانیان هەڵمەتێكی چڕی پروپاگەندەو راگەیاندنی شۆڤێنی و مەزهەبی دژ بە گەلی كوردستان راگەیاندووەو رۆژانە هەواڵی ناڕاست و درۆ بۆ شەقامی عەرەبی بڵاودەكەنەوە، ئەمەش هەمووی لە پێناو ئەجیندەی دەرەكی و مەزهەبی و دژایەتیكردنی گەلی كوردستانە، گەلی كوردستانە زۆرترین ئاوارەو لێقەوماوی عەرەبی سوننەو شیعەی لەخۆگرتووەو خزمەتی كردوون و تا ئێستاش بە رێژەیەكی زۆر بەرز لە هەرێمی كوردستاندان و سەرەڕای هەڕەشەی داخستنی سنوور و برسیكردنی خەڵكی كوردستان، بەڵام هێشتا ئێرەیان لا سەلامەتتر و پارێزراوترە بۆیە ناگەڕێنەوە.