هەڵدانەوەی مێژووی رێبەرانی نەتەوەكەمان، هەموو كات وانەو پەندی بەسوودن بۆ ئێستا و داهاتوومان و ئەم مێژووە ئەوەمان فێردەكات، كە رێبەرانی نەتەوەی ئێمە تەنیا لە پێناوی یەك ئامانجدا خەباتیان كردووە و پەتی سێدارە كراوەتە ملیان و دوورخستنەوە و ئازار و ئەشكەنجەی زیندانەكانیان بینیوە، ئەویش ئەوە بووە كە نەتەوەی كوردیش وەك تەواوی گەلانی ئەم جیهانە خاوەنی كیانی سیاسی و دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی بێت. مێژووی ئەو رێبەرانە پێمان دەڵێت، ئەوان هیچ كاتێك دەسەڵاتی ئەوی دیكەیان بۆ سەر خۆیان بە مەترسی نەزانیوە، كاتێك لە سلێمانی دەرفەتی دامەزراندنی مەملەكەتی كوردستان هاتبێتە پێشەوە، شێخ ئەحمەدی بارزان هاوكاریی شێخ مەحموودی حەفیدی كردووەو كاتێكیش دەرفەت لە رۆژهەڵات بۆ دامەزراندنی كۆمار هاتۆتەپێشەوە، مستەفا بارزانی و پێشمەرگەكانی چوون بۆ هاوكاری قازی محەمەدو بوونە سەربازی ئەو كۆمارە، لایەنێكی دیكە لە مێژووی رێبەرانی نەتەوە، ئەوەمان پیشان دەدات كە لەنێوان ئەو رێبەرانە ململانێ نەبووە، تەسلیمی ئیرادەی دەرەكی و دەستتێوەردانی دەرەكی نەبوون، هەروەك چۆن شێخ لەتیف بە راشكاوانە بە داگیركارانی كوردستانی راگەیاند، مستەفا بارزانی ئێستا رێبەرایەتی دەكات و هەر بڕیارێك پێویست بێت، ئەو دەیدات، بۆ بارودۆخی ئەمڕۆی كوردستانیش پێویستە جارێكی دیكە دەرفەتی سەربەخۆیی هەموو لایەكەمان بەجیاوازی بیروبۆچوونی سیاسی كۆبكاتەوە. هەر سەبارەت بەم دەرفەتە مێژووییەی كە بۆ كوردستانییەكان رەخساوە، سەردانی دیوانی (شێخ مەحموودی حەفید)مان لە سلێمانی كردو لە دیدارێكدا لەگەڵ شێخ مەحموود حەفیدزادە بەمجۆرە لەناو ئەو مێژووەوە واقیعی ئەمڕۆی خوێندەوە.

رێكخستنەوەی نێوماڵی كوردستان پێویستی بە هەنگاوێكی دیكەی سەرۆك بارزانی هەیەو دڵنیاشم هەر كارێك بۆ تەبایی نێوماڵی كوردستان بێت دوودڵی لێ ناكات



* باشترین دەستپێك كە بۆ ئەم دیدارە دەستنیشانمان كردووە، گەڕانەوەیە بۆ وتەیەكی شێخ مەحموودی نەمر كە لەسەر ئینكاری حقووقی كورد لەلایەن عەرەبەوە بە پارچەیەك شیعر دەری بڕیوە، لەم شیعرە هەستی نەتەوەیی شێخ لەسەرووی هەموو ئیعتبارێكی دیكەوە دەردەكەوێت، ئایا شێخی نەمر لەم شیعرە مەبەستی بووە چی بە گەلەكەی بڵێت؟
- دیارە گەلی باشووری كوردستان لەو رۆژەوەی بۆ بەرپەرچدانەوەی زوڵمی داگیركاری پەنای بۆ شۆڕش و مقاوەمەت بردووە، ئامانجێكی بنەڕەتیی هەبووەو پیشانیداوە كە ئەو واقیعە سەپێنراوەی داگیركەران قبووڵ ناكات كە دەیانەوێت بە زۆر بمانلكێنن بە وڵاتێكی وەك عێراقەوە و لەناو ئەو وڵاتەشدا وەك هاووڵاتی پلەدوو مامەڵەمان لەگەڵدا بكرێت، بەڵام بەداخەوە بە درێژایی زیاتر لە 100 ساڵی رابردوو قەدەر و بەرژەوەندی زلهێزەكان بەوجۆرە بووە كە بەزۆر گەل و خاكی كوردستان بە عێراقەوە بهێڵنەوە. شێخ مەحموود خەباتێكی گەورەی كرد بۆ ئەوەی پەیامی گەلەكەی بە زلهێزەكانی ئەوكاتی جیهان بگەیەنێت، بۆ ئەمەش چەندین یاداشتنامەم لایە كە دەربڕی خواست و داواكاری ئەو كاتی گەلی كوردستان بووە و لەلایەن شێخەوە رادەستی باڵیۆزخانەی دەوڵەتان (بەتایبەتی بەریتانیا، فەڕەنسا، ئەڵمانیا و رووسیا) كراون. لەم یاداشتنامانەدا ئەوە خراوەتەڕوو كە گەلی كوردستان بەو واقیعە رازی نییە كە خاك و نیشتمانەكەی بەبێ ویست و ئارەزووی خۆی بە وڵاتێكی دیكەوە بلكێندرێت و هەر لەم پێناوەشدا خەباتی درێژە پێداوە بۆ ئەوەی بۆ جیهانی بسەلمێنێت كە گەلی كورد گەلێكی ئازادیخوازەو سەربەخۆیی دەوێت و لە پێناوی گەیشتن بەم ئامانجەش كۆڵ نادات و دەست لە بیروباوەڕی خۆی هەڵناگرێت. هەتا لە یەكێك لە وتووێژەكانیدا كە لەساڵانی سییەكانی سەدەی رابردوو لەگەڵ حاكمێكی سیاسیی ئینگلیز ئەنجامیداوە، راشكاوانە پێی گوتوون:»ئێوە وا تێمەگەن كە من كورد هان دەدەم بۆ سەربەخۆیی، یان ئەوانەی داوای سەربەخۆیی دەكەن هەوادار و لایەنگیری منن، نەخێر. بیروباوەڕی سەربەخۆیی لە ناو مێشك و ناخی هەر تاكێكی كوردستاندا چەسپیوەو بەردەوامیش دەبن لەسەر ئەم پرسە و هیچ هێزێك نییە بتوانێت قەناعەتی نەتەوەی كورد بۆ سەربەخۆیی بگۆڕێت و لەم پێناوەشدا خەبات دەكات و ئامادەشە هەموو قوربانییەك بدات، بۆیە هەتا ئەگەر منیش نەمێنم، گەلی كورد تا دواهەناسەی بەرگری لەم مافەی خۆی دەكات و تا نەگاتە ئامانجی خۆی كۆڵ نادات.» ئەم قسانەی شێخ مەحموود هەقیقەتێكە و ئەوەمان پێدەڵێت كە دەبوو گەلی كوردستان زۆر لە پێش ئێستا خاوەنی دەوڵەت و كیانی سەربەخۆی خۆی بوایە، ئەمە ئامانجی هەموومانەو هەردەبێت رۆژێك وەك گەلانی جیهان خاوەنی دەوڵەتی خۆمان بین و سەربەخۆ بین. ئەم هەڵوێستانەی شێخ مەحموود تەواو تەواو بەو دێڕە شیعرەوە دیارەو ئەوەمان پیشاندەدات تا سەرئێسقان كەسێكی نەتەوەیی و نیشتمانی بووەو، لایەنە ئایینییەكەی زاڵ نەبووە بەسەر هەستی نەتەوەییەكەیدا، لەم شیعرەشدا كە دەڵێت:


ئەگەر عەرەب ئینكاری حقووقی كورد بكا
بێ شك نوێژەكانم بە كوردی قەزا دەكەم


بە ئاشكرا پەیامی خۆی ئاراستەی عەرەب و جیهان دەكات و پێیان دەڵێت: ئەگەر بگاتە ئەوەی عەرەب ئینكاری حقووقی كورد بكات ئەوە ئەو ئامادەیە نوێژەكانی بە كوردی قەزا بكاتەوە.
شێخ مەحموود نەك هەر لەم شیعرەیدا، بەڵكو لەچەندین شیعری دیكەشدا زۆر زیاتر ناخی نەتەوەیی خۆی خستۆتەڕوو، هەموو ئەمانەش ئەوە پیشاندەدەن كە ئەو پیاوە بێجگە لەدەوڵەت و سەربەخۆیی هیچ شتێكی دیكەی شایستەی خەبات و قوربانیدانی گەلی كورد نەزانیوە.
* مێژوو ئەوەمان پێدەڵێت هەستی نەتەوەیی شێخ مەحموود لە سەرووی تەریقەتی شێخایەتی بووە، راستە ئەو یەكێكە لە رێبەرانی تەریقەتی قادری، بەڵام نەك هەر هیچ كێشەیەكی لەگەڵ تەریقەتی نەقشبەندی نەبووە، بەڵكو هاوكاری و هەماهەنگی لەنێوان شێخ مەحموود و شێخ ئەحمەدی بارزانی هەبووە و تائێستا ئەم پەیوەندییە درێژەی هەیە، ئایا بە راستی هەستی نەتەوەیی شێخ سنووری تەریقەتی شێخایەتیشی بەزاندووە؟
- بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە حەزدەكەم ئەوە بڵێم، كە زۆر لایەنی شاراوە لە ژیانی شێخ مەحموود هەبووە كە تائێستا بۆ خەڵك ئاشكرا نەبووە، یان قسەی لەسەر نەكراوە، شێخ مەحموود هەموو پرسەكانی ئایین و تەریقەتی لەلایەك داناوە و پرسی نەتەوەیی و نیشتمانیشی لەلایەكی دیكە داناوەو هەموو ژیانی خۆی بۆ ئامانجی سەرەكیی نەتەوەكەی تەرخان كردووە. بۆ پشتڕاستكردنەوەی ئەم لایەنەش، كاتی خۆی یەكێك لە شاعیرەكانی كوردستان لە سلێمانی بە پارچەیەك شیعر جەژنە پیرۆزە بۆ شێخ دەنێرێت، شێخ مەحموودیش هەر بە شیعرێك وەڵامی دەداتەوە، (بەداخەوە ئێستا ئەو شیعرەم لەبەردەستدا نییە)، بەڵام بەشێوەیەكی گشتی مەفهوومەكەی ئەوەیە كە دەڵێت: «موبارەكبایی جەژنم لێ مەكەن، لای من جەژن نییە، كاتێك جەژنی ئێمەیە كە كوردستان سەربەخۆ بێت و دەوڵەتمان هەبێت و بە ئازادی بژین، ئەوكاتە ئەوە جەژنی منە و پیرۆزبایی لە یەكە یەكەی گەلی كورد دەكەم.»


* دیارە لەسەردەمی ژیانی شێخ مەحموود و لەوكاتەی جەنابی مستەفا بارزانی بۆ سلێمانی دوورخرابووەوە، پەیوەندییەكی نزیك لە نێوان شێخ لەتیفی حەفید و مستەفا بارزانی بوونی هەبووە، ئایا ئەم پەیوەندییە لەسەر راسپاردەی شێخ مەحموود بووە، یان هەر پەیوەندی نێوان شێخ لەتیف و بارزانی بووە؟
- ئەو پەیوەندی و هەماهەنگییە كە لەنێوان بنەماڵەی ئێمە و ماڵباتی بارزانی هەبووەو تائێستاش بەردەوامە، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هەڵوێستە نەتەوەیی و نیشتمانی و ئەو قوربانیدان و تێكۆشانەی كە ماڵباتی بارزان بۆ نەتەوەكەیان پێشكەشیان كردووەو، شێخ مەحموودیش وەك سەركردەیەكی بەئاگا، ئاگاداری ئەو خەبات و تێكۆشانەی ئەوان بووە، بێگومان جەنابی مەلا مستەفا بارزانی بەشێك بووە لەو ماڵباتە و ئەو خەبات و تێكۆشانە نەتەوەیی و نیشتمانییە. بەڵام ئەوكاتی كە مستەفا بارزانی لەسەر خەبات و قوربانیدان بۆ سلێمانی دووردەخرێتەوە، شێخ مەحموودیش بەهەمان شێوە لەسەر هەڵوێستە نەتەوەیی و نیشتمانییەكانی بۆ باشووری عێراق دووردەخرێتەوە، كاتێكیش شێخ مەحموود دەگێڕنەوە بۆ ناوچەی سلێمانی، بەشێوەی ئیقامەی جەبری لە گوندی داریكەلی نیشتەجێ دەبێت وتەنانەت ئیقامە جەبرییەكە بە ئاستێك لەسەری توند دەبێت، كە شێخ مەحموود رێگەی پێنادەن سەردانی گوندێكی نزیكی داریكەلی بكات. بارودۆخی مستەفا بارزانی لەناو سلێمانی، ئەویش بەهەمان شێوە لەژێر چاودێرییەكی توند بووە، بۆیە نە شێخ مەحموود لەو كاتەدا توانیویەتی سەردانی بارزانی بكات، نە بارزانی توانیویەتی بچێتە داریكەلی و سەردانی شێخ مەحموود بكات، بۆیە بە ناچاری شێخ مەحموود، رێنمایی شێخ لەتیفی كردووە كە لە نزیكەوە هاوكاری و هەماهەنگی مەلا مستەفا بارزانی بكات، هەروەها بە شێخ لەتیفی راگەیاندووە شەخسی مەلا مستەفا لە پێناوی كێشەی نەتەوەكەی بۆ سلێمانی دوورخراوەتەوە، بۆیە دەبێت لە نزیكەوە ئاگاداری بێت و بەهەموو شێوەیەك هاوكاری بكات. بۆیە لەو كاتەی كە مەلا مستەفا بارزانی لە سلێمانی بووە، بەردەوام لەگەڵ شێخ لەتیف یەكتریان بینیوە و پەیوەندییان هەبووە و بەردەوام سەردانی یەكتریان كردووە و زۆر شەو هەبووە بارزانی هاتۆتە ماڵی شێخ لەتیف و پێكەوە دوو بەدوو قسەیان كردووە و بیروڕایان سەبارەت بە كێشەكان و بارودۆخی ئەو سەردەمە ئاڵووێر كردووە، دوای ماوەیەك لەم پەیوەندییە، مەلا مستەفا بارزانی، شێخ لەتیف ئاگادار دەكاتەوە كە ژیانی لە مەترسیدایە و پێویستی بە هاوكارییە بۆ ئەوەی لەو مەترسییە رزگاری بێت، شێخ لەتیف هەموو ئامادەباشییەك دەردەبڕێت و لە ساڵی 1943 هاوكاری بارزانی دەكات بۆ ئەوەی لە رێگەی چەند كەسێكی باوەڕپێكراوی خۆیەوە هاوكار بارزانی بكات بۆ ئەوەی لە سلێمانییەوە بگەڕێتەوە بۆ دەڤەری بارزان، بێگومان دوای ئەوەی حكومەتی ئەوكات بەم هاریكارییەی شێخ لەتیف دەزانێت، شێخ لەتیف دەگیرێت و پاشان دووردەخرێتەوە بۆ ناسریە لە باشووری عێراق. ئەو هەماهەنگی و هاریكارییەی نێوان سەرۆكەكانی كورد لە ماوەی 100 ساڵی رابردوو ئەوەمان فێردەكات كە ئەوان هیچ كامیان دەسەڵاتی ئەوی دیكەیان بە مەترسی بۆ خۆی نەزانیوە، ئامانجی ئەوان خەبات بووە بۆ گەیشتن بە سەرفرازی و دەوڵەتی كوردستان، هەر ئەمەش هۆكاری ئەوە بووە كاتێك شێخ مەحموود مەملەكەتی كوردستان لە سلێمانی رادەگەیەنێت، شێخ ئەحمەدی بارزان هاوكاری دەكات، لە هەمانكاتدا سمكۆی شكاك لە رۆژهەڵاتەوە سەردانی سلێمانی دەكات و ئامادەباشی خۆی بۆ هەر ئەركێك پیشاندەدات كە شێخ پێی رابسپێرێت، بێگومان ئەمە دواتریش لە نێوان مستەفا بارزانی و قازی محەمەد درێژەی هەبووە، كاتێك قازی محەمەد كۆماری كوردستان لە مهاباد رادەگەیەنێت، بارزانی و پێشمەرگەكانی دەچن بۆ هاوكاریی كۆماری كوردستان و لە پێناوی پاراستنی ئەو كۆمارە چەندین شەڕ دەكەن و چەندین كەسیشیان شەهید و بریندار دەبێت، ئەمەش ئەوەمان پێدەڵێت ئەو سەركردانە هیچكامیان بێجگە لە گەیشتن بە ئامانجە سەرەكییەكە كە سەربەخۆیی كوردستان بووە، ئامانجێكی دیكەیان نەبووە، هەر بۆیەش لەبری ئەوەی مونافەسەی یەكتری بكەن، هەماهەنگی وهاوكاری یەكتریان كردووە و خۆیان بە درێژەپێدەری خەباتی یەكتری زانیوە، هەر بۆ نموونە كاتێك لە ساڵی 1959 مەلا مستەفا بارزانی دوای گەڕانەوەی لە سۆڤیەت سەردانی سلێمانی دەكات، دەچێتە سەر مەزاری شێخ مەحموود و دەڵێت:

«هاتوومەتە سەرمەزاری تۆ ئەی باوكی رۆحیی نەتەوەی كورد، هاتووم بەڵێنت پێ بدەم كە درێژە بە رێبازەكەی تۆ بدەین، ئەو رێبازەی تۆ هەڵتبژاردووە، ئێمە درێژەپێدەری دەبین.» بۆ ئێمە لە ئێستادا گرنگە پەند لە مێژووی ئەو سەركردانەی خۆمان وەربگرین و هەموومان جارێكی دیكە بگەڕێینەوە بۆ سەر ئەو گەوهەرەی ئەوان بۆیان بەجێهێشتووین، كە ئێمەی كورد ئامانجێكی سەرۆكیمان هەیە كە ئەویش سەربەخۆیی و دەوڵەتی كوردستانەو پێویستە بۆ گەیشتن بەم ئامانجە واز لە هەر شتێكی دیكە بێنین و پشتی یەكتری بگرین و هەموو تواناكان بۆ سەرخستنی ئەم ئامانجە كۆبكەینەوە.
* مێژووی شێخ لەتیف ئەوەمان پێدەڵێت، كە ئەو تیكەڵاوی حزبایەتی بووە، تەنانەت پێش ساڵی 1943یش، هەندێك باس لەوە دەكەن كە شێخ لەتیف یەكێكە لە دامەزرێنەرانی حزبی هیوا، پاشانیش كە پارتی دادەمەزرێت دەبێتە جێگری یەكەمی مستەفا بارزانی، ئایا حزبایەتی شێخ لەتیف كاریگەری لەسەر هەستی نەتەوەیی ئەو هەبووە؟


- پێش دامەزراندنی حزبی هیوا، شێخ لەتیف دامەزرێنەری حزبێكی دیكە بووە بەناو حزبی برایەتی، هەروەها حزبی هیواش هەر بە ئاگاداری شێخ لەتیف دامەزراوە و لەمبارەوە هەندێك دەڵێن یەكێكە لەدامەزرێنەرانی حزبی هیوا و هەندێكیش دەڵێن تەنیا دۆستیان بووە، پێموایە رای دووەم راستترە كە تەنیا دۆستیان بووە، لەدوای ساڵی 1946یش كە بارزانی پارتی دیموكراتی كوردستانی دامەزراند، پرس و راوێژی بە شێخ لەتیف كردووە و لە پارتیشیدا جێگری یەكەمی سەرۆكی پارتی بووە، بەڵام پاش ماوەیەك لەبەر هەندێك هۆكار كە پەیوەندی بە لێكدانەوەی شێخ لەتیفەوە هەبووە دەستی كێشاوەتەوە، بەڵام لەهەموو كات و قۆناخێكدا پاڵپشتێكی گەورە بووە بۆ جەنابی مستەفا بارزانی، ئەویش پشت و پەنا بووە بۆ شێخ لەتیف و هەمیشە راو سەرنجی شێخ لەتیفی لەسەر پرس و گۆڕانكارییەكان بە هەند وەرگرتووە. پەیوەندیی نێوان شێخ لەتیف و مستەفا بارزانی زۆر نزیك بووە، تەنانەت دوای شۆڕشی 14ی تەمووز لەبەر ئەوەی شێخ لەتیف پەیوەندییەكی نزیكی لەگەڵ عەبدولكەریم قاسم هەبوو، رای ئەو بەوجۆرە بوو هەوڵبدرێت بە شێوەیەكی ئاشتییانە كێشەكانی لەگەڵ حكومەتی قاسم چارەسەر بكرێت و پەلە لە شۆڕش نەكرێت، جەنابی بارزانی هەمان رای شێخ لەتیفی هەبوو، بەڵام بارودۆخەكە خێراتر گۆڕانكاری بەسەردا هات و شۆڕشی ئەیلوول بەرپا كرا. لەدوای هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوول، زۆر هەوڵدرا كە لە رێگەی شێخ لەتیفەوە درزێك بخەنە ناو ریزەكانی بزاڤی رزگاریخوازی كوردستانەوە، بۆ ئەم مەبەستە شای ئێران پەیامی بۆ ناردو پێی راگەیاند ئەگەر شێخ لەتیف جووڵانەوەیەك دابمەزرێنێت، هەموو هاوكارییەكی دەكەن، بەهەمان شێوە حكومەتە یەك لەدوا یەكەكانی عێراق پەیوەندییان پێوەكرد، ئەگەر شێخ لەتیف بیەوێت ئەوا ئێمە لە رێگەی ئەوەوە جۆرێك لە ئۆتۆنۆمی بە كورد دەدەین، بەڵام شێخ لەتیف هەموو ئەمانەی رەتكردەوەو بڕیاری ئەو بەوجۆرە بوو كە جەنابی مەلا مستەفا بارزانی نوێنەرایەتی گەلی كوردستان دەكات و هەر پرسێكی سیاسی و تایبەت بە گەلی كوردستان هەبێت، دەبێت لەگەڵ ئەو باس بكرێت و ئەویش بڕیاری لەسەر بدات.


* وەك باجێكی هەڵوێستە شۆڕشگێڕییەكانی، شێخ لەتیفیش وەك شێخ مەحموود بەشی زۆری ژیانی هەر لەبەندیخانە بووە و تەنانەت كە شێخ مەحموودیش وەفاتی كرد، ئەو لەبەندیخانە بوو، لەسەر ئازادكردنی شێخ لەتیفیش ئەو رۆژە لە سلێمانی خۆپیشاندان كراو چەند كەسیش شەهید بوون، لەسەر ئەم مێژووە چی دەڵێت؟
- شێخ لەتیف لەسەر هەڵوێستە نیشتمانییەكانی بەندیخانە و دوورخستنەوە و ئازار و ئەشكەنجەی زۆری بینیوە، تەنانەت ئەو رۆژەی شێخ مەحموود وەفاتی كرد و هێنرایەوە بۆ سلێمانی، شێخ لەتیف لە بەندیخانە بوو، خەڵكی سلێمانی بۆ ئازادكردنی شێخ لەتیف و ئامادەبوونی لە پرسەی شێخ مەحموود خۆپیشاندانیان كرد، بەڵام حكومەتی پاشایەتیی ئەو سەردەمە بە فیشەك وەڵامی دانەوە و چەندین كەس شەهید بوون و تەنانەت تابووتەكەی شێخیش 9 گوللەی بەركەوت و جارێكی دیكە شێخ مەحموود شەهید كرایەوە، بۆیە جارێكی دیكە تەرمی شێخ مەحموود شۆردرایەوە و ئەو كەسەی تەرمی شێخی بۆ جاری دووەم شتەوە، بەڕێز عوسمانی حەمە نادر بوو، كە كەسایەتییەكی ناسراوی سلێمانی بوو كە تا هەشتاكانی سەدەی رابردووش مابوو، دەیگێڕایەوە كە بۆ جاری دووەم شێخ مەحموودی شتۆتەوە، خوێنی لەجەستەی دەچۆڕا، ئێستاش ئەو كفنە لای خانەوادەی عوسمانی حەمە نادر پارێزراوە.


* لە ئێستادا زۆر جار گوێمان لێ دەبێت باسی كێشەیەك لە نێوان هەردوو تەریقەتی نەقشبەندی و قادری دەكرێت، تەنانەت باس لەوە دەكرێت، پێڕەوانی تەریقەتی قادری پشتگیری دەسەڵات دەكەن و پێروانی تەریقەتی نەقشبەندی دژی دەسەڵاتن، ئایا ئەم كێشەیە ئەسڵی هەیە، ئەگەر ئەسڵی نییە بۆچی لە ئێستا ئەم پرسە باس دەكرێت و دەورووژێندرێتەوە؟
- ئەم پرسیارە لە جێگەی خۆیدا بوو، لەبەر ئەوەی منیش پێم سەیرە ئەگەر جەدەلێك، یان موناقەشەیەك پێش 140-150 ساڵ لەمەو پێش لەنێوان دوو تەریقەتی ئایینی هەبوو بێت، بەچ مەبەستێك لە ئێستادا دووبارە دەورووژێندرێتەوە، بەمەرجێك ئەوەی پێی دەڵێن كێشە، بێجگە لە جەدەل و وتووێژ، شتێكی دیكە نەبووە، پاشانیش لەلایەن رێبەرانی هەردوو تەریقەتەوە ئەم جەدەلە بەشێوەیكی زۆر رێكوپێك كۆتایی پێهاتووە. جەدەلی نێوان تەریقەتی قادری و نەقشبەندی، پەیوەندی بەسەرهەڵدانی رەوتێكی نوێوە هەیە، ئاشكرایە تەریقەتی قادری كە باپیرە گەورەی ئێمە شێخ مەعرووفی نۆدێ لەو سەردەمە رێبەرایەتی كردووە، تەریقەتێك بووە بەسەدان ساڵ پێش ئەوەی مەولانا خالیدی نەقشبەندی لە هێندستانەوە ئەم تەریقەتە بێنێتە كوردستان بوونی هەبووە و خەڵك پێڕەوی كردووە، بۆیە لەگەڵ هاتنی ئەم رەوتە نوێیە جەدەل و موناقەشە دروست بووە، بەڵام نە پێكدادان و نە گرژی لەنێوان ئەم دوو تەریقەتە دروست نەبووەو لەكاتی خۆی چارەسەر كراوە، ئەم چارەسەركردنەش بەشێوەیەكی هێندە لۆژیكانە بووە كە پێڕەوانی تەریقەتی قادری بنەماكانی تەریقەتی نەقشبەندییان وەرگرتووە، بەپێچەوانەوەشەوە پێڕەوانی تەریقەتی نەقشبەندی بنەماكانی تەریقەتی قادرییان وەرگرتووە، بەڵام بەداخەوە ئێستا خەڵكانێك پەیدا بوون، دەڵێن پێڕەوانی تەریقەی نەقشبەندی و مەولانا خالیدی نەقشبەندی بەرەو ئامانجێك هەوڵیانداوە گەلی كوردستان بگەینە دەوڵەتی سەربەخۆ، بەڵام تەریقەتی قادری ئەم هەوڵەی نەداوە. لەوەڵامی ئەو خەڵكانە دەڵێم، ئەو كاتەی ئەم جەدەلە لەنێوان ئەم دوو تەریقەتە دروست بوو، گەرمەی دەسەڵاتی ئیمارەتی بابان بووە و ئەوان فەرمانڕەوای كوردستان بوون، باپیرە گەورەی ئێمە كە شێخ مەعروفی نودێ بووە و یەكێكە لە رەمزە گەورەكانی تەریقەتی قادری و زانا و بیرمەندێكی گەورە بووە كە بە دەیان و سەدان نووسینی لەسەر زانستەكان هەبووە، خەتیبی ئیمارەتی بابان بووەو داكۆكیكارێكی سەرسەختی فەرمانڕەوای بابانییەكان بووە، لەبەرامبەردا مەولانا خالیدی نەقشبەندی دەخەنە خانەیەكی دیكە، سەبارەت بە شێخ مەعرووف كە داكۆیكارێكی سەرەكیی فەرمانڕەوایی بابان بووە، ئەو بەرگری لە فەرمانڕەوایی كورد كردووە، بێگومان ئەوكات ئەم ئیمارەتانە بەشێك بووە لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و تەنیا فەرمانڕەوایەكی كورد هەبووە و شێخ مەعرووف بەرگری لێكردووە، پاشانیش مەولانا خالیدیش دژی فەرمانڕەوایی كورد نەبووە، بۆیە دەتوانین بڵێین ئەو تۆمەتانەی كە بۆ مەولانا خالید، یان بۆ شێخ مەعرووف دادەتاشرێن، دوورن لە هەقیقەت و راستییەوە، بنەمای سەرەكیی ئەم كێشەیە هیچ بۆنێكی نەتەوەیی پێوە نییە، بەڵكو مەسەلەكە تەریقەتە و تەریقەتیش بەشێكە لە شەریعەت و كاتی خۆیشی ئەم كێشەیە چارەسەركراوە. لەمەش زیاتر كاك ئەحمەدی شێخ كە كوڕی شێخ مەعرووفی نودێیە و دوای شێخ مەعرووف ئەو دەبێتە رێبەری تەریقەتی قادری، بۆ خۆی چووە تەریقەتی نەقشبەندی وەرگرتووە، ئەمەش لە پێناوی ئەوەی پەروەردگار رازی بكات و رێگە نەدات لەنێوان موسڵماناندا كێشە و گرفت دروست بێت، بۆیە جەنابی كاك ئەحمەدی شێخ كە باپیرە گەورەی ئێمەیە، خۆی قادری و نەقشبەندییە و هیچ جیاوازییەكی نەكردووە و لە بنەڕەتیشدا ئەگەر جیاوازییەك لەنێوان هەردوو تەریقەتی نەقشبەندی و قادری هەبووبێت، جیاوازی تێڕوانینی ئایینی بووە، نەك جیاوازی تێروانینی نەتەوەیی، ئەوەی ئێستاش بۆ مەبەستێك ئەو مێژووە بەهەڵە هەڵدەداتەوە، زیانێكی گەورە لە مێژووی نەتەوەكەمان دەدات و بۆ ناوزڕاندنی رێبەرەكانمانە. رێنمایی من بۆ ئەو خەڵكە ئەوەیە، لەبری ئەوەی بۆ مەبەستێك ئەم مێژووە دەشێوێنن، باشترە بەشێوەیەكی ئەكادیمی و بە دیدێكی رەخنەگرانە مێژووی نەتەوەكەمان دەوڵەمەند بكەن و رووداوەكانی ئەو مێژووە بكەنە وانەو پەند بۆ نەوەكانی ئێستاو داهاتوو بۆ ئەوەی سوودی لێوەربگرن و رێگەی خۆیان رۆشن بكەنەوە.


* ئەگەر لەم چوارچێوەیەدا بگەڕێینەوە بۆ مێژوو، دیارە شێخ عوبێدوڵای نەهری وەك رێبەری تەریقەتی نەقشبەندی پڕۆژەی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستانی هەبووە، شێخ مەحموودی حەفیدیش وەك رێبەری تەریقەتی قادری لە بیستەكانی سەدەی رابردوو مەملەكەتی كوردستانی راگەیاندووە، پرسیار ئەوەیە بۆچی ئەو خەڵكە ئەم تەفرەقەیە دروست دەكات؟
- ئەو پرسیارەی تۆ مێژوو وەڵامی داوەتەوە، بەڵام من باسی سەردانی جەنابی مستەفا بارزانی-م كرد بۆ سەر مەزاری شێخ مەحموود لە ساڵی 1959 و، بە باوكی رۆحی كورد ناوی بردووە، پاشان شێخ مەحموودیش دێرە شیعرێكی هەیە نەك هەر جیاوازی لە نێوان تەریقەتی نەقشبەندی و قادری نەكردووە، بەڵكو هەموو تەریقەكانی وەك یەك سەیر كردووە و دەڵێت:
نەقشی و قادری و سوهرە وەردی و چەشتی لای من هەموویان یەكن و وەك یەك ئەدایان دەكەم
بۆیە سەرۆكەكانمان كە گەیشتوونەتە ئاستی شێخ مەحموود و مستەفا بارزانی ئەمانەیان تێپەڕاندووە و تەنیا خەباتیان بۆ ئامانجە سەرەكییە نەتەوەییەكە كردووە كە ئەویش دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستانە. بەدرێژایی مێژوو لەناو گەلی كوردستاندا كێشەی ئایینی نەبووە، ئەوەی هەیە كێشەی نەتەوەیە، كێشەی شوناس و خاكەو دەبێت هەموومان پێكەوە ئەم ئامانجە كۆمان بكاتەوە، چۆن بە درێژایی مێژوو ئەم ئامانجە بەرزە هەموو جیاوازییەكانی دیكەی رەتكردۆتەوە.


* كەواتە وەڵامەكانی تۆ ئەوەمان پێدەڵێت، ئەم پەیوەندی و هاوكاری و هەماهەنگییەی لەنێوان ماڵباتی شێخ مەحموود و ماڵباتی بارزان دروست بووە، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو مێژووە، ئایا ئەمە وایە؟
- بێگومان رەگ و ریشەی ئەم پەیوەندییە، ئەو مێژووەیە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە ئەم مێژووە پەیوەندی بە پرسێكی گشتی نەتەوەكەمانەوە هەیە كە ئامانجە سەرەكییەكەیەو هەموومان پێكەوە گرێدەداتەوە. بە تێڕوانینی من ئێستاش لە قۆناخی رزگاریی نیشتمانیدان و دەبێت ئەو ئامانجە كۆمان بكاتەوە. هێشتا ئەو قۆناخە كۆتایی پێنەهاتووە كە لەدوای جەنگی یەكەمی جیهانییەوە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان دەستمان پێكردووە. ئەگەر سەیری مێژووی ئەم 100 ساڵە بكەین كە كوردستانیان بە زۆرەملێ بە عێراقەوە لكاندووە، دەبینین نە رۆژێك عێراق سەقامگیر بووە، نە هێشتووشیانە رۆژێك كوردستان سەقامگیر ببێت، بۆیە هەتا نەگەینە دوایین قۆناخ كە راگەیاندنی دەوڵەتی كوردستانە، ئێمە هەر لە قۆناخی رزگاریی نیشتمانی دەبین، ئەم قۆناخەش هەموومان پێكەوە كۆدەكاتەوە.
* ئەگەر سەیری بارودۆخی ئێستای كوردستان بكەین، جێگەی دڵخۆشییە كە سەرۆك بارزانی لەگەڵ حزبە كوردستانییەكان رۆژی ئەنجامدانی راپرسی دیاری كردووە، ئەگەر ئەم پرۆسەیە لەسەر دەستی مسعود بارزانی نەبوایە و پرۆسەی شێخ لەتیف بوایە، بۆ تۆ چ جیاوازییەكی دەبوو؟


- ئەم پرسیارە دوو بەشە، من لەبەشی دووەمیەوە دەست پێدەكەم و وەڵامەكەشی بە گوتەیەكی شێخ مەحموود دەدەمەوە كە هەر لەسەرەتای لاویمەوە ئەو گوتەیە كاریگەرییەكی گەورەی لەسەر من هەبووە، دیكۆمێنتێكم لایە باس لە رووداوێكی ساڵی 1927 دەكات لەنێوان حاكمی سیاسیی ئینگلیز و شێخ مەحموود، حاكمە سیاسییەكەی ئینگلیز لە دیكۆمێنتەكەدا دەڵێت: شێخ مەحموود لەسەر سنوور بوو، چووم بۆ لای بۆ ئەوەی تێی بگەیەنین كە ئیتر شۆڕشی كورد بێسوودە و دەبێت كۆڵبدات و بیر لە شۆڕش نەكاتەوە و خۆی بەدەستەوە بدات، بەپێچەوانەشەوە خۆی دوچاری ئایندەیەكی نادیار دەكاتەوە، بۆ ئەمە وتووێژێكی زۆرم لەگەڵ شێخ كرد، هەستمكرد شێخ باری دەروونی زۆر تێكچوو، زۆر بێتاقەت بوو، بۆیە بۆ ئەوەی دڵنەوایی شێخ بكەم، پێم گوت: رۆژێك دێت و فرسەتێكیش بۆ كورد دێتەپێشەوە، ئەو تاجەی لەسەری تۆ دامانگرت و كردمانە سەری مەلیك فەیسەڵ، رۆژێك دێت لەسەری ئەو دایدەگرین و دەیكەنەوە سەری تۆ، دوای ئەم قسانەم شێخ پێی گوتم: (من خەباتم بۆ تاج نەكردووە، بەڵكو بۆ گەیشتن بە ئامانجی گەلێك خەباتم كردووە، ئەگەر ئێوە راست دەكەن، ئەو تاجە بخەنە سەر سەری كوڕە شوانێكی كورد، من دەبمە سەربازی ئەو..) ئەمە دیكۆمێنتێكی مێژووییە، زیاد لەمەش پێشتر هەڵوێستی شێخ لەتیفم بەرامبەر رێبەرایەتی خوالێخۆشبوو مەلا مستەفا بارزانی بۆ باسكردن، بۆیە زۆر كەسی دیكەش ئەو پرسیارەمان لێ دەكەن، ئایا بۆچی دوای شێخ مەحموود دەستبەرداری جووڵانەوەیەكی سیاسی بوون كە تایبەت بێت بە بنەماڵەی ئێوە؟ من لەوەڵامی ئەو خەڵكانەو پرسیارەكەی ئێوەش دەڵێم: ئێمە هەرگیز لەدوای شێخ مەحموود نەوەستاوین و بەردەوام خەباتمان بۆ ئامانجی سەرەكی نەتەوەكەمان كردووەو هەر سەركردەیەك بە پاكی و راستگۆیی خەباتی بۆ میللەتی كورد كردبێت، ئێمە پشتیوانمان لێكردووە، بۆیە دووبارەی دەكەمەوە خەباتی ئێمە بۆ ئامانجە، لە ئێستاشدا جەنابی سەرۆك مسعود بارزانی رێبەرایەتی گەلی كوردستان دەكات و پەیامی سەربەخۆیی بەرزی كردۆتەوە، ئێمەش پشتیوانی لێ دەكەین، بۆیە بۆ من هیچ جیاوازی نییە ئەم پرۆسەیە جەنابی كاك مسعود بارزانی رێبەرایەتی بكات، یان شێخ لەتیف و بە هەموو توانایەك پشتگیری دەكەین، بەڵام لە هەمانكاتدا رەخنە و تێبینیشمان لەسەری هەیە و راشكاوانە ئاراستەی دەكەین، ئەمەش لەبەر ئەوەیە لە ئێستادا باری سیاسیی كوردستان بە دۆخێكی هەستیار و ئاڵۆز تێدەپەڕێت و جەنابی سەرۆك بە حوكمی بەرپرسیاریەتییەكەی ئەركی زیاتر دەكەوێتە سەرشانی و خەڵك چاوەڕێی ئەوە دەكەن هەنگاوی زیاتر بۆ یەكڕیزیی نێوماڵی كورد هەڵبگرێت و ئەم بارودۆخە پێویستی بە هەنگاوی بەڕێزیانە و دڵنیاشم هەر هەنگاوێك بۆ خزمەتی یەكڕیزی و تەبایی كوردستان بێت، كاك مسعود بارزانی دوودڵی تێدا ناكات.



* بەداخەوە ئەوانەی دژایەتی سەربەخۆیی و ریفراندۆم دەكەن، پرۆسەكە وەك پرۆسەی شەخسی سەرۆك مسعود بارزانی سەیردەكەن، پرسیاری من ئەوەیە ئەگەر هەر تاكێكی كورد رێبەرایەتی ئەم پرۆسەیەی بكردایە، بەڕێز مسعود بارزانی هەڵوێستی چۆن دەبوو؟
- ئەگەر پرسەكە بەوجۆرە سەیر بكەین و ئەوە لابەرین كە بەڕێز مسعود بارزانی كوڕی مەلا مستەفا بارزانی-یە، ئەم سەركردەیە هەر لەتەمەنی لاوییەوە كە هاتۆتە ناو بزاڤی رزگاریخوازیی كوردستان پێشمەرگە بووە و لەسەنگەری مقاوەمەت و خەباتكردندا بووە لە پێناوی ئازادی و بەدەستهێنانی مافە رەواكانی گەلی كوردستاندا، هەر بۆیە ئەگەر لەبری ئەو كەسێكی دیكە هەمان پەیامی بەرزبكردایەوە، ئەوا من قەناعەتم بەو جۆرەیە چۆن جەنابی مەلامستەفا بارزانی بۆ پشتگیری لە كۆماری كوردستان چووە مهابادو بووە سەربازی كۆماری كوردستان، بەڕێز مەسعود بارزانیش هەمان هەڵوێستی دووبارە دەكردەوە، من چەند جارێكیش لە خۆیم بیستووە كە گوتوویەتی: هەر كەسێك ئامانجە سەرەكییەكەی كورد كە دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستانە بگەیەنێتە جێ، بە رۆح پشتگیری لێدەكەم، لەبەر ئەوەی سەربەخۆیی و دەوڵەتی كوردستان ئامانجی هەموومانە، بۆیە ئێستا كاتی ئەوە نییە بە هەندێك مەسەلەی لاوەكی خۆمان خەریك بكەین، ئەركی هەموو لایەكمانە هەوڵبدەین ناوماڵی كوردستان رێك بخەینەوە، بەڵام دووبارەی دەكەمەوە، بەرپرسیاریەتیی گەورە دەكەوێتە سەر شانی سەرۆك بارزانی و دڵنیاشم بۆ تەبایی نیوماڵی كورد هەرچی لەدەست بێت دوودڵی ناكات، بۆیە دەبێت هەموو هەوڵەكانمان یەكبخەین و نێوماڵی خۆمان رێكبخەینەوە، لەمەشدا من گەشبینم، راستە جۆرێك لە عینادیی سیاسی لەنێوان لایەنەكاندا هەیە، بەڵام ئەم عینادە نەگەیشتۆتە ئەوەی هەموو دەرگاكان دابخات و هەنگاوێكی سەرۆك بارزانی دەتوانێت بەستەڵەكی ئەو عینادە بتوێنێتەوە، بارودۆخی ئێستا كە هەنگاوهەڵگرتنە بۆ ئامانجە گەورەكە كە دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستانە، داوای ئەم هەوڵانەمان لێدەكات.


* ئەگەر دوایین پرسیار دیسان گەڕانەوە بێت بۆ یەكێك لە قسەكانی شێخ مەحموود كە دەڵێت: ئەگەر عەرەب ئینكاری حقووقی كورد بكات، نوێژەكانم بە كوردی قەزا دەكەم، پرسیارەكە ئەوەیە ئەگەر لە ئێستادا كوردێك هەبێت ئینكاری حقووقی كورد بۆ سەربەخۆیی بكات، شێخ مەحموودی ئێستا هەڵوێستی چۆن دەبێت؟
قەناعەت و هەڵوێستی من بەو جۆرەیە، ئەگەر كوردێك ئینكاری دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان لەسەر ئەرز و خاكی خۆمان بكات، لای من خائینە و وەك خائین لەقەڵەمی دەدەم.