نادر هاشمی پڕۆفیسۆری سیاسەتی ئیسلامی و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەڕێوەبەری سەنتەری دیراساتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە لە سكووڵی جۆزێف كۆربێڵ بۆ دیراساتی نێودەوڵەتی لە زانكۆی دێنڤەر، پسپۆڕ و تایبەتمەندی چەند بوارێكی گرنگە، وەك كاروباری ئیسلامی و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئایین و دیموكراسی و عەلمانییەت و سیاسەتی بەراوردكاری و تیۆری سیاسی و سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. خاوەنی چەندین كتێبە بۆ نموونە، «بەرەو دیموكراسی: تیورێك بۆ كۆمەڵگە موسڵمانەكان»، «بزووتنەوەی سەوز و تێكۆشانی ئێران بۆ دیموكراسی». بۆ تاوتوێكردن و هەڵسەنگاندنی هەلومەرجی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەستنیشانكردنی كێشە و تەحەددییە كورتخایەن و درێژخایەنەكانی ئەم ناوچەیە و چەندین پرس و بابەتی پەیوەندیداری دیكە، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجامدا و ئەویش بەم شێوەیە بۆچونەكانی خستەڕوو.

* شرۆڤە و لێكدانەوەی ئێوە چییە بۆ ئەو بارودۆخ و پەرەسەندنەی حاڵی حازر لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەگوزەرێت؟
- پێموایە بارودۆخەكە لەم رۆژانەی دواییدا لە خراپەوە بۆ خراپتر چووە، بە باوەڕی من ئەو ناكۆكییەی لە نێوان سعودیە و قەتەردا هاتۆتەئاراوە، هەروەها هێرشەكانی سەر تاران كاریگەریی خراپیان دەبێت لەسەر شەڕی دژ بە داعش. بە دەربڕینێكی دیكە، یەكێك لە سوودمەندە سەرەكییەكانی پەرەسەندنەكانی ئەم دواییە بریتیيە لە داعش، لەبەر ئەوەی ئەو هاوپەیمانێتییەی شەڕی دژ بە داعشی دەكرد، ئێستا لەنێو خۆیدا شەڕی یەكتر دەكات، ئەمەش كاریگەری خراپی لەسەر توانای تێكشكاندنی داعش لە گۆڕەپانی شەڕدا دەبێت، ئەمە سەرنجی یەكەم. سەرنجی دووەم ئەوەیە كە سەرۆكایەتی ترەمپ بۆتە هۆكاری زیادبوونی ئەو پشێوی و پاشاگەردانییەی ناوچەكە رووبەڕووی دەبێتەوە، رێككەوت نییە كە لە دوای دوو هەفتە لە سەردانەكەی ترەمپ بۆ ناوچەكە بەرپابوونی ناكۆكییەكی ئاوا گەورە بەدی دەكەین لە نێوان هاوپەیمانانی پێشووی نێو ئەنجومەنی هاریكاری كەنداو، ئێستاش ناكۆكییەكە درێژبۆتەوە بۆ ئێران. ئەمەش ئەوە دەردەخات كە سەرۆكایەتی ترەمپ هۆكارێكە بۆ هەڵكشانی پشێوی و ئاژاوەكانی ناوچەكە و هاریكار نییە لەوەی بارودۆخەكە بە ئاڕاستەی راست و دروستدا بڕوات.

* كەواتە پێتوایە هەڵكشانی گرژییەكانی ناوچەی كەنداو و شێوازی كاركردنی ترەمپ لە ئاست ئەم ناوچەیەدا بوار و دەرفەتی زیاتر بۆ داعش و گرووپە هاوشێوەكانی دیكە دەخوڵقێنێت؟
- بەڵێ، پێموایە، لەبەر ئەوەی لە بنەڕەتدا داعش زادە و دەرهاویشتەی میراتی سلبیی خۆسەپێنیی سیاسییە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، رێككەوت نییە كە داعش لە عێراق و سووریادا سەریهەڵدا، ئەو دوو وڵاتەی بە راددەیەكی گەورە كەوتنە ژێر كاریگەريی میراتی خۆسەپێنی و تاكڕەوی سیاسییەوە، كەواتە كاتێك ترەمپ خۆی نزیك دەكاتەوە لە رژێمە خۆسەپێنەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، وەك سعودیە و ئیمارات و بەحرەین و ژەنەڕاڵ ئەل سیسی لە میسر، ئەوا ئەمە هەلومەرجێكی ئەوتۆی سیاسی دەخوڵقێنێت كە دەبێتەهۆی هەڵكشانی رادیكاڵیزم و توندڕەوی. كەواتە ئەگەر وردبیتەوە لەو بارودۆخەی ئێستا لەئارادایە، ئەوا یەكێك لە سوودمەندە سەرەكییەكان لە مەودای دوور و نزیكدا بریتیيە لە هێزە توندڕەوە رادیكاڵەكان، كە ئەو هێزانە ئاماژە بە كار و كردەوەكانی ترەمپ دەكەن و بە خەڵكی رادەگەیەنن كە جگە لە چوونە پاڵ رێكخراوە توندڕەوە و رادیكاڵەكانیان هیچ بەدیلێكی دیكەیان نییە.
* بەڵام ئەگەر ئێمە لە لێدوانەكانی ئیدارەی ئەمریكا بڕوانین، ئەوا دەردەكەوێت كە تێكشكاندنی داعش و فشارخستنەسەر ئێران دوو ئەولەوییەتی سەرەكی و بە پەلەی ئەو ئیدارەیە بن، پرسیارەكە ئەوەیە دەكرێت ئەم ئامانجانە بەدی بهێنرێن بە گرتنەبەری ئەو شێوازی كاركردنەی كە لە سەرەوە ئاماژەت پێكرد؟

- لە راستیدا ئەوان رایانگەیاندووە كە دەیانەوێت ئەم ئامانجانە بەدەست بهێنن. بەڵام یەكێك لەو كارانەی كە ئیدارەی ترەمپ ئەنجامی دەدات بۆ تێكشكاندنی داعش، كە پێموایە دەرئەنجامی سلبی لێدەكەوێتەوە، بریتیە لە خێراتركردنی رەوتی بۆردومانكردنی ئامانجەكانی داعش و هەڵگرتنی كۆت و بەندەكان لەسەر هێرشەكان و ئەو كاریگەرییەی لەسەر دانیشتووانی مەدەنی دەكەوێتەوە. واتە ئەو كۆت و بەندانە لابراون كە ئۆباما داینابوون و ئێستاش زیادبوونی هێرشەكان لەسەر خەڵكانی مەدەنی و بێتاوان دەبینین كە ژمارەیەكی زۆریان لێ كوژراوە، ئەمە بە قازانجی داعش دەشكێتەوە و لەو باوەڕەدا نیم كە لە مەودای دووردا هاوكار بێت بۆ تێكشكاندنی داعش. لەوەش زیاتر، ئیدارەی ترەمپ ستراتیژییەتێكی دوورمەودای نییە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بۆ نموونە ئایا پلانی ئیدارەی ترەمپ چییە بۆ دوای تێكشكاندنی داعش؟ ئێمە نازانین ئەو پلانە چییە، ئەمەش ئاماژەیە بە بوونی دژبەیەكییەكی سیاسی لە واشنتۆن، كە ترەمپ راستەوخۆ دەستی بەم ناكۆكییە كرد لە نێوان سعودیە و قەتەردا، بەڵام رۆژی دواتر وەزیری بەرگری و دەرەوەی ئەمریكا هەوڵیاندا كە كاریگەريی قسەكانی سەرۆك كەم بكەنەوە، كەواتە پێدەچێت هەماهەنگی و رێكخستن و رۆئیایەك نەبێت لەم رووەوە. دواتر داعش تەنیا كێشەیەكی سەربازی نییە، بەڵكو لە هەمان كاتدا كێشەیەكی سیاسی، كۆمەڵایەتی و ئابووریشە كە دەبێت چارەسەر بكرێن و لە راستیدا سەرۆك ترەمپ هیچ شتێكی لەم رووەوە نەخستۆتەڕوو بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو تەنگژەیەی كە داعش خوڵقاندوویەتی.
* وا دەردەكەوێت كە ئێوە گومانتان هەبێت لەوەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەگشتی و ئەمریكا بەتایبەتی بتوانن بەشدارییەكی ئیجابییان هەبێت لە چارەسەركردنی كێشەكانی ئەم ناوچەیە، ئایا پێتانوایە پێویستە گەلانی ئەم ناوچەیە خۆیان جڵەوی مەسەلەكان بگرنەدەست و خۆیان چارەسەرێك بۆ تەنگژە و كێشەكانی خۆیان بدۆزنەوە؟
- ئەوە راستە كە دەبێت خەڵكی ناوچەكە خۆیان جڵەوی مەسەلەكان بگرنەدەست، بەڵام ئەم خەڵكە ناتوانن ئەم كارە بكەن، كاتێك لەلایەن رژێمێكی خۆسەپێن و نادیموكراتییەوە حكومڕانی دەكرێن، كەواتە ناكرێت بڵێین با خەڵكی خۆیان چارەسەری كێشەكانیان بكەن، لە كاتێكدا ئەو خەڵكە گوێ لە بۆچوونەكانیان ناگیرێت، چونكە ئەوەی بڕیارە گەورەكان دەدات، لەم ناوچەیەدا رژێمە خۆسەپێنەكانن، ئیدی سعودیە بێت، یان ئێران یان ناوچەكانی ئەو نێوەندە. كەواتە من هاوڕام لەگەڵتاندا كە دەبێت خەڵكی ناوچەكە خۆیان جڵەوی دەستپێشخەری بخەنە دەستی خۆیانەوە و پێویستە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پشتیوانییان بكات، بەڵام لەو باوەڕدا نیم كە دیكتاتۆر و رژێمە خۆسەپێنەكان بتوانن كێشەكانی ناوچەكە چارەسەر بكەن. پێموایە ئەمە ئەو كێشەیە بنەڕەتییەیە كە دۆناڵد ترەمپ لێی تێناگات، هەروەها ئەمە كێشەیەك بوو كە باراك ئۆباماش لێی تێنەگەیشت، كەواتە ئەمە گرفتێكە لەنێو هەردوو پارتی كۆماری و دیموكراتەكانی-ئەمریكادا- هەیە. ئەمەش ئاماژەیە بە سیاسەتێكی درێژخایەن و دڵڕەقانەی رۆژئاوا لە ئاست ناوچەكەدا كە بە هەڵە پێیانوابوو دیكتاتۆر و خۆسەپێنەكان دەتوانن دەستەبەری سەقامگیری بكەن، كە من دەڵێم هاوكێشەكە تەواو پێچەوانەیە، چونكە ئەو رژێمانەی مایەی ناسەقامگیری ناوچەكەن كە داعشیش دەرهاویشتەیە لەو نێوەندەدا.

* بەڵام ئەو بۆچوونەش هەیە كە دۆخی ناوچەكە بەتایبەتی دوای بەهاری عەرەبی و داڕووخانی دامەزراوەكانی دەوڵەت بە چەشنێك گۆڕاوە كە چیتر ناكرێت بگەڕێینەوە بۆ هەلومەرجی رابردوو، بۆ نموونە زۆر دژوارە جارێكی دیكەی سیستمێكی توندی مەركەزی بسەپێندرێتەوە، ئایا هاوڕایت لەگەڵ ئەم لێكدانەوەیەدا و ئایا پێویست ناكات ئەو رێگاچارەیەی دەگیرێتەبەر رەنگدانەوەی واقیعەكە بێت؟
- لە راستیدا ئێمە كێشەی كورتخایەن و درێژخایەنمان هەیە، بە دڵنیاییەوە لە مەودای كورتدا دەبێت داعش تێكبشكێنرێت، هەروەها دەبێت شەڕی سووریاش كۆتایی پێبهێندرێت، كە بۆتە فاكتەرێكی گەورەی ناسەقامگیری نەك تەنیا لە ناوچەكەدا، بەڵكو لە جیهاندا، هەروەها ركابەریی نێوان ئێران و سعودیەش هەیە كە دۆخی ناوچەكەی ناهەموار كردووە و پێویستە كۆتایی پێبهێندرێت، ئەمانە تەحەددییە كورت مەوداكانن. بەڵام لە هەمان كاتدا تەحەددی درێژخایەن هەن كە بە راستی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەشداری نەكردووە لە چارەسەركردنیان، یاخود فەرامۆشی كردوون، كە بریتین لە حوكمڕانیی باش و بە دیموكراتیزەكردن و پاراستنی مافەكانی مرۆڤ و بواردان بە خەڵكی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تاوەكو درك بكەن كە بژارەیان لەبەردەمدایە و دەتوانن مومارەسەی بكەن و دەتوانن چارەنوسی خۆیان دابڕێژن. ئەمە ئەو موژدەیە بوو كە بەهاری عەرەبی هەڵگری بوو، ئێستا ئەو رۆژگارە بەسەرچوو، ئێستاش خەڵكەكە نائومێد بوون و لە سایەی رژێمێكی خۆسەپێندا دەژین و لە سایەی سیاسەتێكی نێودەوڵەتیدا كە پێناچێت بایەخ بە خەڵكی ناوچەكە بدات. كەواتە دەتوانین بڵێین كە كێشە بنەڕەتییەكانی ناوچەكە هەمیشە هەمان ئەو كێشە درێژخایەنانە بوون، وەك حوكمڕانیی باش و بە دیموكراتیزەكردن و بەهێزكردنی كۆمەڵگەی مەدەنی، كەواتە پێویستە ئەم تەحەددییە درێژخایەنانە چارەسەر بكرێن، ئەگەر بمانەوێت هەندێك لە هۆكارە ریشەییەكانی ناسەقامگیری چارەسەر بكەین كە رۆژگارێكی دوور و درێژە ناوچەكە بە دەستیەوە دەناڵێنێت.
* كەواتە هاوڕایت لەگەڵ ئەوەدا كە تێكشكاندنی داعش تەنیا هەنگاوی سەرەتایە و پێویستە سەركەوتنە سەربازییەكە بە ئەنجامدانی گۆڕانكاری راستەقینە لە سیستمە سیاسییەكەدا تەواو بكرێت، چونكە باس لەوە دەكرێت كە دوورخستنەوە و پەراوێزخستن و مامەڵەی خراپ لەگەڵ سوننەی عێراقدا هۆكارێك بوون بۆ تەشەنەكردنی داعش؟
- بەڵێ، راستە تێكشكاندنی داعش تەنیا سەرەتایە و من هاوڕام لەگەڵتاندا، بەڵام مەرج نییە بڵێین گۆڕانكاريی ریشەیی لە سیستمە سیاسیەكەدا، بەڵكو ئەوەی پەیوەندی بە عێراق و پەراوێزخستنی سوننەی عێراقەوە هەبێت، ئەوا پێویستە بەلای كەمەوە سیستمە سیاسییەكە بە چەشنێك بێت كە هەموو پێكهاتە سیاسییە ئاوێتەی بونیادی حوكمڕانی و سیستمی سیاسیی عێراق بكرێت، چونكە ئەگەر تەنیا بایەخ بە پێكهاتەیەكی دیاریكراو بدەن، ئەوا پێكهاتەكانی دیكە دووردەخەنەوە و ئەمەش دەبێتەهۆی ئەوەی رووبكەنە داعش و گرووپە رادیكاڵەكانی دیكە، ئەمە دەقاودەق لە عێراقدا روویدا و هۆكارێك بو هەڵكشانی داعش و پێویستە ئەمەش بگۆڕێت، چونكە ئەگەر نەگۆڕێت، ئەوا رەنگە بتوانین داعش تێكبشكێنین، بەڵام بە دڵنیاییەوە گرووپەكانی هاوشێوەی داعش سەرهەڵدەدەنەوە، چونكە هەمان هەلومەرجی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی لەئارادا دەمێنن و دەبنەهۆی ئەوەی كاردانەوەی لێبكەوێتەوە بە چەشنی ئەوەی لە سەرهەڵدانی داعشدا بینیمان.

* ئایا هیچ هەنگاوێكی لەم چەشنە لە حكومەتی عێراقی بەدی دەكرێت؟
- لە راستیدا دەبێت ئەوە رووبدات و پێموایە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی كارێكی راست و دروستی كردو ئۆباماش شایستەی ستایشە لەو رووەوە كە فشار دروستكرا لەسەر حكومەتی عێراق بۆ ئەوەی نزیك بێتەوە لە سوننەكان و ئاوێتەیان بكات، پێموایە ئەوە هەنگاوێكی دروست بوو، هەروەها لابردنی نوری مالیكی هەنگاوێكی دروست بوو، هەروەها ئەوەش كارێكی راست و دروست بوو كە مەرجی پشتیوانیكردنی عێراق لە شەڕی دژ بە تیرۆردا بریتی بوو لەوەی سوننەی عێراق ئاوێتەی سیستمە سیاسییەكە بكرێت. بە شێوەیەكی گشتی من پێموایە دەبێت كاری زیاتر بكرێت لەم رووەوە، واتە پشتیوانی نێودەوڵەتی مەرجدار بێت بە گۆڕینی سیاسەتەكانەوە لە ناوچەكەدا بە ئاڕاستەی حوكمڕانی باش و بە دیموكراتیكردنەوە. من خوازیارم كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەم شێوەیە مامەڵە لەگەڵ رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بكات.
* ئەی پێتوایە بۆ ئەوەی ئەمریكا دەستڕۆیشتوو بێت لە عێراقدا و لە پێگەیەكدا بێت بتوانێت فشار لەسەر حكومەتی عێراق دروست بكات تاوەكو بەو شێوەیە رەفتار بكات كە ئێوە ئاماژەتان پێكرد، پێویستە هێزێكی سەربازی لە عێراقدا جێگیر بكات؟

- لە راستیدا دەبێت خەڵكی عێراقی بڕیار لەو بارەیەوە بدەن، واتە خەڵكی عێراق خاوەنی سەروەرین و ئەوان دەتوان بڕیاری ئەوە بدەن، ئایا خوازیاری ئەوەن هێزێكی سەربازیی ئەمریكی لە خاكەكەیاندا جێگیر بكرێت، یان نا. بەڵام زۆر روونە كە بێ بوونی هێزی سەربازی ئەمریكا تێكشكاندنی داعش زۆر زۆر دژوار دەبێت، پێموایە ئەوەش بەشێكی گرنگە لە چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ كێشەی داعشدا. پشت بە خوا بەم نزیكانە داعش تێكدەشكێت و ئەو كاتە مەسەلەكە دێتە سەر چۆنیەتی چارەسەركردنی كێشەی بنیادنانی سوپا و هێزی ئەمنیی كارا و كاریگەر لە عێراقدا، بە چەشنێك كە پێویستیان بە هاتنی ئەمریكا نەبێت هەر كاتێك كە رووبەڕووی قەیرانێكی گەورە دەبنەوە. كەواتە ئەم تەحەددییانە پەیوەستن بە چۆنیەتی چارەسەركردنی كێشەی عێراق لە پەیوەندی بە دروستكردنی هێزێكی ئەمنی كە بەرپرسیار و كارا بێت لە رووبەڕووبوونەوەی ئەو كێشە ئەمنییانەی كە رووبەڕووی وڵاتەكە دەبێتەوە.
* تێڕوانینتان چییە لەبارەی ئەو لێكدانەوەیەی پێیوایە كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە عێراقدا لە ساڵی 2011 هۆكارێك بوو بۆ خراپبوونی بارودۆخەكە، بەو پێیە ئەگەر ئەمەریكا بە شێوەیەكی خێرا هێزەكانی بكشێنێتەوە لە دوای تێكشكاندنی داعش، ئەوا دووبارە عێراق بەرەو شەڕی ناوخۆیی دەچێت؟

- هەندێ راستی هەیە لەم لێكدانەوەیەدا، بەڵام ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ ئەو كاتەی سەرۆك ئۆباما ویستی هێزەكانی لە عێراق بكشێنێتەوە و لێدوانەكان بخوێنینەوە، ئەوا دەبینین كە بەرهەڵستییەكی زۆر هەبوو لایەن عێراقەوە بۆ جێگیركردنی هەمیشەیی هێزێكی سەربازی لەو وڵاتەدا كە نەكەونە ژێر باری بەرپرسیارێتی و چاودێری حكومەتی عێراقییەوە، كەواتە زۆرینەی زۆری عێراقییەكان، بەلای كەمەوە، نوێنەرە هەڵبژێردراوەكانیان خوازیاری مانەوەی ئەمریكا نەبوون لە وڵاتەكەدا. كەواتە ئەمە مەسەلەیەك نییە ئەمریكا بتوانێت بیسەپێنێت بەسەر عێراقدا و دەبوو ئەو بڕیارە لە عێراقەوە بێت و ئەو كاتەش بڕیاری عێراق ئەوە بوو هێزەكانی ئەمریكا بكشێنەوە، واتە ئەمریكا نەیتوانی ئیرادەی خاوەن سەروەری ئەو نوێنەرانەی حكومەتی عێراق فەرامۆش بكات كە لە هەڵبژاردنێكی دیموكراتی هەڵبژێدرابوون، كە لەو كاتەدا ئەو نوێنەرانە نەیانتوانی بگەنە رێككەوتن لەگەڵ ئەمریكادا.
* چۆن لە هەلومەرجی هەرێمی كوردستان دەڕوانیت، ئایا ئایندەی ئەم هەرێمە و ئەگەری سەربەخۆبوونی چۆن دەبینیت؟
- بۆچوونی شەخسی من ئەوەیە كە كورد لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا مافی مومارەسەكردنی بڕیاردانی چارەنووسی هەیە و پێویستە بژارەی ئەوەیان پێبدرێت كە ئایا بڕیاری سەربەخۆیی دەدەن، یاخود دەیانەوێت لەنێو ئەو دەوڵەتەدا بمێننەوە كە تێیدا دەژین. جێی داخە كە نەهامەتیی كورد یەكێكە لە دەرئەنجام و میراتەكانی جەنگی یەكەمی جیهانی كاتێك ناوچەكە داڕێژرا، كەواتە ئەگەر زەمەن بگەڕێتەوە بۆ دواوە ئەوا دەبوو كورد خاوەنی دەوڵەتی خۆی بووایە.
* راوبۆچوونتان لەبارەی بارودۆخی سووریا و رۆڵی رووسیا لەو وڵاتەدا چییە؟
- پێموایە ئەوەی روودەدات كارەساتە، بە باوەڕی من رۆڵی رووسیا بە پشتیوانی ئێران بۆتە مایەی ناسەقامگیرییەكی قووڵ لە تەواوی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بە تێڕوانینی من رووسیا و ئێران بەرپرسیارن لە خراپترینی ئەو تاوانانەی كە لە سووریا روودەدەن، ئەمەش بە راددەیەكی گەورە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە لە سایەی ئیدارەی ئۆبامادا بایەخدان و ئیرادەیەكی سیاسی نەبوو بۆ تەحەددیكردنی هەڵوێستی رووسیا و ئێران. ئێستاش دۆخی سووریا بە تەواوەتی ناسەقامگیرە و باوەڕم وانییە بەشار ئەسەد بتوانێت لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە. بەداخەوە سەرۆكایەتی ترەمپ مایەی نادڵنیاییە، لەبەر ئەوە ستراتیژیەتێكی نییە بۆ تەواوی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بۆ سووریا. كەواتە تاوەكو هێزێك نەبێت كە بەرهەڵستی هەڵوێستی رووسیا بكات، ئەوا رووسیا بە هاوبەشی لەگەڵ هاوپەیمانەكەیدا، كە ئێرانە، بەردەوام دەبێت لە داڕشتنی رێساكانی ناكۆكییەكە لە سووریا و ئەوەش بۆ تەواوی ناوچەكە مایەی كارەسات دەبێت.
* ئایا ئەگەری ئەوە هەیە رووسیا و ئەمریكا بتوانن بۆ هێوركردنەوەی بارودۆخی سووریا و زەمینەخۆشكردن بۆ چارەسەرێكی درێژخایەنی سیاسی، جۆرێك لە هەماهەنگی لە نێو خۆیاندا دروست بكەن؟
- نەخێر، لە راستیدا ئۆباما هەوڵیدا ئەم كارە لەگەڵ رووسیا بكات، بەڵام رووسیا ژیرانەتر هەڵسوكەوتی كرد، ئێستاش سەرەڕای گوتاری تا راددەیەك توندی ترەمپ لە ئاست رووسیا و بەشار ئەسەد، بەڵام پێموانییە ترەمپ و تیمەكەی كارامەیی دیپلۆماسیی ئەوتۆیان هەبێت بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ دۆخی سووریا بەو شێوەیەی كە پێویستە. پێموایە لە ئێستادا پشێوییەكی ئەوتۆی سیاسی هەیە لە واشنتۆن و تێڕوانینەكانی ترەمپیش بۆ جیهان، چ جای ئەوەی بڵێین سووریا، بە شێوەیەكن كە بڕی هەفتەیەك ناكەن و پێناچێت بتوانێت سیاسەتێكی تۆكمە لە ئاست سووریادا گەڵاڵە بكات بە لەبەرچاوگرتنی هەموو ئەو كێشە سیاسییانەی لە ناوخۆدا هەن.
* ئایا رۆژئاوا بەگشتی و ئەمریكا بەتایبەتی ناتوانن كەلێن و لێكدابڕانێك لە نێوان رووسیا و ئێراندا دروست بكەن؟

- لە رووی تیورییەوە دەتوانین بڵێین دەتوانن، بەڵام ئەوە پێویستی بە پلان و رێكخستن و دروستكردنی هاوپەیمانێتی هەیە، بەڵام دۆناڵد ترەمپ توانای ئەنجامدانی ئەم كارەی نییە، ئێوە تەنیا لەوە بڕوانن كە لە ماوەی چەند هەفتەی رابردوودا رووی دا، ئەو سەردانی ریازی كردو كۆبوونەوەی لەگەڵ سەرۆكی وڵاتانی ئیسلامی ئەنجام دا و ئێستاش تێوەگلاوە لە كێشەی نێو وڵاتانی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداو كە هەوڵدەدەن فشاری لەسەر قەتەر دروست بكەن و ئێستاش لێكترازانی گەورە دروست بووە لە نێوان دۆستەكانی ئەمریكا، كە پێشتر هەموویان لە بەرەیەكدا بوون. هەموو ئەمانە ئاماژەن بەوەی دۆناڵد ترەمپ توانای پێویستی نییە بۆ رێكخستن و درێژەدان بە سیاسەتێك لە ئاست سووریا یان رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كە هاوكار بێت لە هێوركردنەوەی هەندێ لە كێشەكان.
* چۆن لە پەیوەندییەكانی ئیسڕائیل و ئەمریكا دەڕوانیت، بەتایبەتی دوای ئەوەی دۆناڵد ترەمپ سەردانی ئەو وڵاتەی كردو سەرۆك وەزیرانی ئەو وڵاتەش باسی لەوە كرد كە چۆن رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێویستی بە ئەمریكایەكی بەهێزە، بەهەمان شێوە ئەمریكاش پێویستی بە ئیسڕائیلێكی بەهێزە؟

- هەمیشە ئەمریكا وەك هاوپەیمانێكی سەرەكیی خۆی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە ئیسرائیلی روانیوە، بەتایبەتی دوای شەڕی ساڵی 1967 كە ئێستا یادی 50 ساڵەی ئەو شەڕەیە. بەڵام كێشەی پشتیوانیی ئەمریكا بۆ ئیسڕائیل ئەوەیە كە ئەم كێشەیە قووڵ رۆچۆتە عەقڵ و دڵی خەڵكی ناوچەكەوە، بەهۆی ئەو كار و كردەوانەی كە ئیسڕائیل پێشتر و ئێستاش ئەنجامی دەدات دەرهەق بە فەلەستینییەكان. كەواتە سیاسەتی ئیسڕائیل لە فەلەستیندا لە ماوەی 70 ساڵدا فاكتەرێكی سەرەكیی ناسەقامگیرییە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، كە پێموایە پەیوەندییەكی راستەوخۆ هەیە لە نێوان ئەوەی ئیسڕائیل بە فەلەستینی كردو تەشەنەكردنی ئیسلامی رادیكاڵی و هەستی دژ بە رۆژئاوایی. ئەگەر ئەمریكا بتوانێت كێشەی ئیسرائیل و فەلەستین چارەسەر بكات، ئەوا هاوكار دەبێت لە خاوكردنەوەی گرژییەكانی ناوچەكە و لە هێنانەئارای سەقامگیریی ناوچەكەش بەشدار دەبێت، بەڵام هیچ سەرۆكێكی ئەمریكی لە كۆماری و دیموكراتەكان ئامادە نەبوون سەركردایەتی دەستەبەر بكەن و كێشەی ئیسڕائیل و فەلەستین چارەسەر بكەن، دەرئەنجامی ئەوەش ئێستا ئیسڕائیل لە سایەی بنیامین نەتنیاهۆ حكومەتە هاوپەیمانێتیە راستڕەوەكەی كە سیاسەتی دروستكردنی كۆمەڵگە جوونشینەكانیان گرتۆتەبەر، هۆكارێكن بۆ ناسەقامگیری و تەشەنەكردنی ئیسلامی رادیكاڵی و پاساوێك دەداتە دەست رژێمە خۆسەپێنەكانی ناوچەكە، وەك ئێران بۆ ئەوەی رۆڵی بەرپرسیارانە لە ناوچەكەدا نەبینن.
* كەواتە گەشبین نین بەوەی بەم زووانە بەرەوپێشچوونی گەورە لە پرۆسەی ئاشتیی ئیسڕائیل و فەلەستیندا دروست بێت؟
- نەخێر، لە بنەڕەتدا لەبەر ئەوە ترەمپ تەبەنی جیهانبینییەكەی نەتنیاهۆی كرد، نەتنیاهۆش كەسێك نییە كە برەو بە سەقامگیری و پرۆسەی ئاشتی بدات، لایەنی فەلەستینیش بە تەواوەی لێكدابڕاو و لێكترازاون و خاوەن سەركردایەتی سیاسی نین، ئەمەش دۆخێكی دروستكردووە كە ئیسڕائیل بە بە رەوتێكی لەسەرخۆ بتوانێت دەستڕۆیشتوویی خۆی بەسەر كەناری رۆژئاوادا بەهێزتر بكات و بەردەوام بێت لە گەمارۆدانی غەززە، بەو پێیە من لە ئاسۆدا چارەسەرێكی دادپەروەرانە بەدی ناكەم.