ماكس ئەبراهامز، مامۆستای زانستی سیاسیە لە زانكۆی «Northeastern»، توێژەر و وانەبێژی تیوری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانە، كە بایەخ بە پرسەكانی پەیوەست بە شەڕی ناوخۆیی، یاخیبوون و ناڕەزایەتی ناتوندوتیژ و تیرۆریزم دەدات. بۆ قسەكردن لە بارەی پێشبینییەكانی پەیوەست بە چۆنیەتی مامەڵەكردنی ئیدارەی داهاتووی ئەمەریكا لەگەڵ كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەگەری دروست بوونی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی و چەند پرسێكی دیكە،گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا سازكرد و ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی داینەوە.

* ئایا دەكرێت چاوەڕێی چ گۆڕانكارییەك بكەین لە سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی داهاتووی ئەمەریكادا لە ئاست ئەم ناوچەیەدا؟
- ئەوەی دەكرێت بیڵێین ئەوەیە كە ترەمپ سیاسەتێكی جیاوازتری دەبێت– بە بەراورد بەو سیاسەتەی كە هیلاری كلینتۆن پیادەی دەكرد لە حاڵەتی سەركەوتنیدا-، جیاوازییەكە لە چەند ڕوویەكەوە دەبێت لە پەیوەندیدا بە سیاسەتی ئەمەریكاوە لە ئاست رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. چونكە هیلاری ڕایگەیاند كە سیاسەتێكی هاوچەشنی سیاسەتی ئۆبامای درێژە پێدەدا، بەڵام لە ڕاستیدا دەتوانین بڵێین سیاسەتێكی هاوشێوەی سیاسەتی جۆرج بوشی دەگرتەبەر، چونكە سەرجەم راوێژكارەكانی جۆرج بوش بۆ سیاسەتی دەرەكی پشتیوانییان لە هیلاری كلینتۆن دەكرد. هیلاری كلینتۆن پشتیوانێكی سەرەكی پەرەپێدانی دیموكراسی بوو لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بە دیاری كراوی لە ڕێی بەكارهێنانی هەوڵی سەربازییەوە بۆ ڕوخاندنی دەسەڵاتی سەركردە دیكتاتۆرییەكان، وەك سەددام و قەزافی و ئەسەد. بەڵام ترەمپ پێی وایە ئەم سیاسەتانە دەرئەنجامی تەواو پێچەوانەیان لێدەكەوێتەوە. لە پەیوەندیدا بەو سێ دەوڵەتەوە ترەمپ پتر دوودڵ بوو بە بەراورد بە هیلاری كلینتۆن، لە پەیوەندیدا بە گۆڕینی رژێمەوە لە عێراق و سوریا و لیبیا. پێم وایە ئەمەش كاریگەریی ڕاستەوخۆی دەبێت لەسەر سیاسەتی ئەمەریكا لە ئاست سوریادا، چونكە ئەگەر هیلاری كلینتۆن سەركەوتوو بوایە، ئەوا لەگەڵ ئەوەدا دەبوو كە هەوڵی ڕوخاندنی رژێمی ئەسەد بدرێت، لە ڕێی بەهێزكردنی یاخیبووان و سەپاندنی ناوچەی دژە فڕین- بە ڕاددەیەكی زۆر لە دژی ڕوسیا- هەروەها لە دژی هێزی ئاسمانی سوریاش، بەڵام پێدەچێت ترەمپ هیچ بایەخ بەو مەسەلانە نەدات. چونكە ئەو لەگەڵ ئەوەدا نییە پشتیوانی لە یاخیبوان بكرێت، بەڵكو لەگەڵ ئەوەدایە هاوكاری لەگەڵ ڕوسیادا بكرێت، ئەمەش بە واتای ئەوەی كە كار بۆ سەپاندنی ناوچەی دژە فڕین ناكات. كەواتە هەڵبژاردنی ترەمپ بە شێوەیەكی بنەڕەتی داینامیكیەتی دۆخی سوریای گۆڕی، چونكە نەك تەنها یاخیبووان لەوە تێگەیشتن كە هاوكاری و پشتیوانی زیاتری ئەمەریكایان بۆ دەستەبەر ناكرێت، بەڵكو وڵاتانی دیكەش پشتیوانییەكانیان بۆ یاخیبووان كەم كردۆتەوە، لەبەر ئەوە دەزانن كە ئەمەریكا هەنگاوی هاوشان هەڵناگرێت. ئەمەش هۆكاری ئەوەیە كە توركیا هاوكارییە دەستەبەركراوەكانی سنووردار كردووە بۆ چەند گروپێكی وەك ئەحرار ئەلشام، هەر ئەمەش هۆكاری ئەوە بوو كە سوپای سوریا توانیویەتی حەلەب بگرێتەوە. ئەوەی پەیوەندی بە عێراقەوە هەبێت، ئەوا عێراق تا ڕاددەیەك هاوشێوەی ئەفغانستانە، لەو ڕووەوە كە لێرە ئەمەریكییەكان تێدەگەن لەوەی ئۆپەراسیۆنی سەربازی گەورەی هەیە لەو وڵاتەدا بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزم، بەڵام زۆر باسی لێوەناكرێت بە چەشنی سوریا. ڕەنگە ئەوەش لەبەر ئەوە بێت كە هێزی گەورەی دیكە تێوەنەگلاون لە دۆخەكە، وەك دەستتێوەردانی روسیا. لەبەر هەر هۆكارێكی بێت كاتێك لە ئەمەریكا بیر لە داعش دەكرێتەوە، ئەوا پتر پەیوەست دەكرێتەوە بە سوریاوە نەك عێراق، لە دەرئەنجامدا ترەمپ وەك كاندید كەمتر باسی عێراقی كرد بە بەراورد بە سوریا، لەبەر ئەوە پێم وایە ترەمپ ئەو سیاسەتە درێژە پێدەدات لە عێراقدا كە لە ئێستادا پیادە دەكرێت، هەروەها پێم وایە یەك بواری گەورە و گرنگ هەیە كە لێی دڵنیایین و كە پەیوەستە بە سیاسەتی دەرەوەی ترەمپەوە، ئەویش پەیوەندی بە چۆنییەتی مامەڵەكردنی ترەمپەوە هەیە لەگەڵ ئێراندا، هۆكاری نادڵنیاییەكەش ئەوەیە كە ترەمپ لێدوانی دژبەیەكی داوە لەم ڕووەوە، چونكە دەكرێت هەندێ لێدوانی بە دژایەتیكردنی ئێران لێكبدەیتەوە و هەندێكیشی بە پێچەوانەوە. بۆ نموونە دەكرێت سیاسەتی لە ئاست سوریادا بە بەرژەوەندی ئێران لێكبدەینەوە، بەڵام لەلایەكی دیكەشەوە، لە سەروبەندی هەڵمەتەكانی هەڵبژاردندا باسی لە هەڵوەشاندنەوەی ڕێككەوتنە ئەتۆمیەكە كرد. هەروەها كاتێك ترەمپ باس لە مانەوەی ئەسەد دەكات لە دەسەڵات، ئەوا ترەمپ باس لە كاركردن دەكات لەگەڵ روسیادا دەكات نەك ئێران. كەواتە ترەمپ زیاتر مەیلی بە لای روسیادایە نەك ئێران، ئەگەرچی ئەو دوو وڵاتە لە یەك میحوەری سەربازیدان، لەبەر ئەوە ئەگەری ئەوە هەیە ترەمپ سیاسەتێكی توند لە ئاست ئێراندا بگرێتەبەر. ئەگەر ئەمە ڕووبدات ئەوا ڕەنگە ستراتیژیەتی ئەمەریكا لە ئاست عێراقدا پتر كارا بێت، ئەویش بەوەی كەمتر پشت ببەستێت بە هێزەكانی حەشدی شەعبی – یان هەر ناوێكی دیكەی لێ بنێین، وەك میلیشیای شیعە-.


* لەبەر ڕۆشنایی هەموو ئەوانەی باست كرد، ئایا پێت وایە ئیدارەی داهاتووی ئەمەریكا پتر لەم ناوچەیە دوور دەكەوێتەوە، یاخود تەنها مامەڵەكردنی ئیدارەی ئەمەریكا لەگەڵ كێشەكانی ئەم ناوچەیەدا گۆڕانكاری بەسەردا دێت؟
- بە باوەڕی من جۆر و شێوازی مامەڵەكردنەكە گۆڕانكاری بەسەردا دێت، لە پەیوەندیدا بە بەكارهێنانی هێزی سەربازییەوە لە دژی داعش و گرووپەكانی سەر بە ئەلقاعیدە، ئەوا ڕەنگە هەوڵەكانی چڕتر بكاتەوە. بەڵام من ئومێدی ئەوە دەكەم كە هێزە مەحەلییەكان، ئیدی یەپەگە بێت، یاخود پێشمەرگە یان هێزە ئەمنییەكانی عێراق كە ئەو بەرپرسارێتییە هەڵبگرن و ئەمەریكاش كار بەم ئاڕاستەیەدا بكات، واتە هێزی ئاسمانی خۆی بەكار بهێنێت، بەڵام بەرپرسیارێتییەكە زیاتر لە ئەستۆی ئەو هێزانە بێت. بەڵام من پێشبینی ئەوە دەكەم كە ئەمەریكا زیاتر هێزی تایبەتی لە عێراق و سوریا بەكار بهێنیێت بۆ شەڕكردن لە دژی داعش، ئەگەر هاتوو شەڕەكە وەك پێویست بەڕێوە نەچوو. لە پەیوەندیدا بە ئیسرائیلەوە، ئەوا چاوەڕوان دەكرێت زیاتر بەلای ئیسرائیلدا دایبشكێنێت، بەتایبەتی كە باس لە گواستنەوەی باڵیۆزخانەی ئەمەریكا لە تەل ئەبیبەوە بۆ قودس كراوە. هەروەها ترەمپ باسی لە خواستی خۆی كردووە بۆ هێنانەئارای ڕێككەوتنی ئاشتی لەنێوان ئیسرائیل و فەلەستیندا. لەبەر ئەوە بە گشتی دەتوانین بڵێین لە هەندێ بواردا كەمتر دەستتێوەردان دەكات و لە هەندێ بواردا زیاتر.

* هەروەك دەزانن پێشمەرگە سەلماندی كە هەم دەتوانێت شەڕی داعش بكات و هەم پابەندە بەو شەڕەشەوە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا پێشبینی دەكرێت ئیدارەی داهاتووی ئەمەریكا بەردەوام بێت لە پشتیوانیكردنی كورد و هێزی پێشمەرگە لە ئایندەدا؟
- من ئومێدی ئەوە دەخوازم، من لەگەڵ ئەوەدام كورد چەكی زیاتر پێ بدرێت و ڕاددەیەكی زیاتر لە خۆبەڕێوەبەری بۆ دەستەبەر بكرێت و تەنانەت سەربەخۆش بێت. ڕاستە كورد كاریگەر بووە لە شەڕی تێكشكاندنی داعشدا و ڕەنگە سوپاس بكرێت، بەڵام مەرج نییە كورد پاداشت بكرێتەوە لەلایەن ئەمەریكاوە، ئەگەرچی ئەوەش بەندە بە تێڕوانینی ئەمەریكاوە بۆ توركیا، مەبەستم ئەوەیە ئەگەر توركیا پتر هاوكار بێت بۆ پشتیوانیكردنی گروپە یاخیبووەكان بۆ ئەوەی شەڕی دژ بە داعش بكەن، وەك بەدیلێك بۆ ڕۆڵی یەپەگە، ئەوا ڕەنگە ئەمەریكا مەیلی بەلای ئەوەدا بێت كە دەست لە كورد هەڵبگرێت، یاخود بەلای كەمەوە پاداشتیان نەكاتەوە. هەرچەندە ناتوانین پێشبینی ئەوە بكەین كە ترەمپ چی دەكات، بەڵام بە تێڕوانین لە مێژووەكەیان، ئەوا نابێت كورد چاوەڕێی پاداشت و گەنجینەیەكی گەورە بێت لە كۆتایی ڕێگاكەدا.
* ئێوە ئاماژەتان بە سەربەخۆیی كورد كرد، پرسیارەكە ئەوەیە ئەگەر هاتوو ئەم دەوڵەتە دامەزرا ئایا كاردانەوەی نێودەوڵەتی چی دەبێت لە ئاستیدا و ئایا چ كاریگەرییەكی لەسەر ناوچەكە دەبێت؟
- ئەوەی بەدی دەكرێت لە ئەمەریكادا هاوسۆزیی بۆ كورد هەیە و ڕەنگە بگاتە ڕاددەی پشتیوانیكردن لەو هەنگاوە، من لە ئەمەریكادا هەستی دژ بە كورد بوون بەدی ناكەم، پێم وایە وەك بەدیلێك بۆ ئەو ڕادیكاڵیەتە لێی دەڕوانن كە لە ناوچەكەدا هەیە. باوەڕم وایە ئیسرائیل زۆر پشتیوانی دروست بوونی دەوڵەتی كوردی دەكات و پێم وایە دەبنە هاوپەیمانی یەكتری.
* كەواتە پێت وایە دروست بوونی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان لە بەرژەوەندیی ئەمەریكادا دەبێت؟

- بەڵێ پێم وایە، چونكە ئەمە لەگەڵ ئامانجەكانی ترەمپدا یەكدەگرێتەوە، چونكە ترەمپ باسی لەوە كرد كە هەڕەشەی ژمارە یەك بەلای ئەمەریكاوە داعشە، كوردیش هاوكارێكی باش بووە بۆ تێكشكاندنی داعش، هەروەها لە ڕووی ئایدیۆلۆژییەوە، كورد جیهانبینییەكی باشتریان هەیە. لەلایەكی دیكەوە ترەمپ تێڕوانینێكی زۆر ئیجابی نییە لەسەر زۆرێك لە وڵاتانی ناوچەكە، كەواتە پێویستی بە كاراكتەری مەحەلی جێی باوەڕ و متمانە هەیە –وەك كورد- بۆ جێبەجێكردنی سیاسەتەكانی.

* لە كۆتاییدا دەمانەوێت بپرسین كە ئایا پێشبینییەكانت بۆ ئایندەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست چین؟
- پێشبینی دەكەم بە ڕەوتێكی خێرا داعش لە ناوبچێت، چارەنووسی چەكدارەكانیشی یان كوشتنە یاخود گەڕانەوەیە بۆ ئەوروپا، یاخود دەچنە پاڵ گروپە یاخیبووەكانی دیكە، ئێمە چەندین چەكداری داعشمان بینیوە كە پەیوەندییان بە گروپە سەلەفییەكانی دیكەوە كردووە، بەتایبەتی لە ئیدلیب. لەبەر ئەوە پێشبینی دەكەم لە ئایندەدا كە ئەمەریكا ناچار بێت زیاتر رووبەڕووی ئەلقاعیدە ببێتەوە لە سوریا نەك داعش، هەروەها پێشبینی دەكەم ئێران وەك نیشانەیەكی پرسیاری گەورە بمێنێتەوە و من نازانم ترەمپ چۆن مامەڵە لەگەڵ ئێراندا دەكات. بە باوەڕی من ئەسەد لە دەسەڵاتدا دەمێنێتەوە. بە گشتی باوەڕم وایە نائارامییەكانی سوریا و عێراق بەردەوام دەبن، ئەگەرچی پێم وایە ئاستی توندوتیژی لەو دوو وڵاتە كەمتر دەبێتەوە.