ئیتان گیلبوا بڕوانامەی دكتۆرای لە زانكۆی هارڤارد بەدەست هێناوە، لە ئێستادا پڕۆفیسۆری پێوەندیی نێودەوڵەتی و بەڕێوبەری سەنتەری پێوەندی نێودەوڵەتییە لە زانكۆی بار-ئیان، پێشتریش لەچەندین زانكۆی دیاری ئەمەریكی و ئەوروپی وەك: زانكۆی هارڤارد، جۆرج تاوون، زانكۆی ئەمەریكی لە واشنتۆن و زانكۆی هامبێرگ وانەبێژ بووە. بۆ شرۆڤەكردنی هەڵمەتی هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكانی ئەمەریكاو زیاتر تیشك خستنەسەر لێدوانەكانی كاندیدی كۆمارییەكان، كە بەلای كەمەوە لەمێژووی هەڵبژاردنەكانی ئەمەریكا كەم وێنە بووە، گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسیارێكی ئاڕاستەكردو ئەویش بەم شێوەیە دیدوتێڕوانینەكانی خستەڕوو.

ئیتان گیلبوا
تایبەتمەند لەپێوەندیی نێودەوڵەتی بۆ گوڵان:
سەركەوتنەكانی ئۆپەراسیۆنی موسڵ لە بەرژەوەندیی هیلاری كلینتۆنە

هەڵبژاردنی ئەمجارەی ئەمریكا سەیرەو هەردوو كاندیدەكە جێی پەسندی دەنگدەران نین


* ئەوانەی چاودێری هەڵمەتی هەڵبژاردنەكانی ئەمەریكایان كردووە، پێیانوایە ئەمە بە هەموو پێوەرێك هەڵمەتێكی نائاساییە، ئێوە چۆن لێی دەڕوانن و لێكدانەوەتان بۆی چییە؟
- لە راستیدا ئەمە هەڵبژاردنێكی زۆر سەیرە، لەبەر ئەوەی هەردوو كاندیدەكە چەندین كێشەوگرفتیان هەیە لە رووی كاراكتەر و كەسایەتییەوە كە جێی پەسندی دەنگدەران نین، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە كامیان كەمتر مایەی گرفتە و كامیان كەمتر خراپە ئەگەر ببێتە سەرۆك، لە ئێستاشدا دەبینین كە رەخنە لە لێدوان و هەڵسوكەوتەكانیان دەگیرێت، تەنانەت دەبینین كە ئەندامانی پارتی كۆمارییەكان رەخنە لە كاندیدەكەی خۆیان دەگرن. خۆ ئەگەر لە ئێستاشدا هەڵبژاردنەكە بكرێت، ئەوا هیلاری كلینتۆن سەركەوتنێكی گەورە بەدەست دەهێنێت، بەڵام وەك دەزانن هەڵبژاردنەكان دوو بۆ سێ هەفتەی ماوەو دوایین دیبەتی سەرۆكایەتیش دوایین دەرفەت بوو بۆ دۆناڵد ترەمپ بۆ ئەوەی كاریگەری هەبێت لەسەر دەنگدەران. ئەوەی پێوەندی بە هیلاری-شەوە هەبێت، ئەوا زانیاری زیاتر لەلایەن ویكلیكسەوە بڵاوكراوەتەوە، بەڵام هەروەك ئاماژەم پێكرد، لە ئێستادا واپێدەچێت كە هیلاری كلینتۆن ببێتە سەرۆكی داهاتووی ئەمەریكا.
* كەواتە دەتوانین هەر لە ئێستاوە بڵێین دەرئەنجامی هەڵبژاردنەكان لە بەرژەوەندی كلینتۆن یەكلابۆتەوە؟

- نەخێر، ئەمە كۆتایی نییە، چونكە ئەمە وەك یاری تۆپی پێ وایە، كە نازانرێت ئاكامەكەی چۆن دەبێت و رەنگە لە دوایین پێنج خولەكدا گۆڵ تۆماربكرێت. ئەگەر لەحاڵەتی ئەمەریكاش بڕوانیت، ئەوا هەڵبژاردنەكان زۆر سەیرن و بۆی هەیە هەر شتێك رووبدات. بەڵام ئەگەر لە روانگەی ئەم ساتەوەختەوە لێی بڕوانیت، ئەوا ئەگەری بردنەوەی ترەمپ زۆر لاوازە، لەبەر ئەوەی بەپێی راپرسییەكان لەو ویلایەتانەدا لە دواوەیە كە بڕیاری تێدا دەدرێت. لە ئێستادا دەتوانین ئەوە بڵێین كە 8 بۆ 10 ویلایەتی ئەمەریكی هەن كە گۆڕەپانی شەڕی هەڵبژاردنن، چونكە ئەم ویلایەتانە دەنگ بۆ كاندیدێك، یان پارتێكی دیاری كراو نادەن، كە بریتین لە ئۆهایۆ، پەنسلڤانیان، فلۆریدا، كارۆلاینای باشوور، كارۆلاینای باكوور، كۆلۆرادۆ و ئەریزۆنا، بەپێی راپرسیەكان ترەمپ لەم ویلایەتانەدا لە دواوەوەیەو دەبێت دەنگی هەندێ لەم ویلایەتانە بەدەست بهێنێت بۆ ئەوەی سەرۆكایەتی بەدەست بهێنێت، بەڵام وەك ئاماژەم پێكرد، سێ هەفتە ماوە بۆ هەڵبژاردنەكان و خۆ ئەگەر بێتۆ رووداوێكی تیرۆریستی، یاخود هێرش و پەلامارێك رووبدات، ئەوا ئەمە بۆ پێگەی ترەمپ باشتر دەبێت، هەروەها ئەگەر لێدوان و بەڵگەی دیكەی لەلایەن ویكلیكسەوە بڵاوبكرێتەوە، ئەوا ئەمە زیان بە گوڕوتینی هەڵمەتی هەڵبژاردنەكەی كلینتۆن دەگەیەنێت. لە دەرئەنجامدا ئەوە دووبارە دەكەمەوە كە پێدەچێت هیلاری سەركەوتوو بێت، بەڵام لەمە دڵنیا نین.
* چۆن لەو دابەشبوونەی نێو پارتی كۆمارییەكان دەڕوانێت كە دەبینین كەسایەتی دیار و گرنگی نێو ئەم پارتە رەتی دەكەنەوە پشتیوانی لە كاندیدی پارتەكەیان بكەن، ئایا ئەمەش رووداو و حاڵەتێكی بێ پێشینەیە لە مێژووی هەڵمەتەكانی هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكانی ئەمەریكادا؟
- ئەمە لە مێژووی هاوچەرخدا بێ پێشینەیە، كە سەركردەكانی پارتی كۆمارییەكان هەڵبستن بە رەخنەگرتن لە كاندیدەكەیان كە خۆیان پاڵاوتوویانە بۆ پۆستی سەرۆكایەتی. ئەویش لەبەر هۆكارێكی سادە، لەبەر ئەوەی لە رۆژی هەڵبژاردندا 435 ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران و یەك لەسەر سێی ئەندامانی ئەنجومەنی پیران هەڵدەبژێردرێن، كە هەڵبژاردنی سەرۆكایەتیش كاریگەری لەسەر هەڵبژاردنەكانی كۆنگرێس دەبێت. لەبەر ئەوە بەپێی لێكدانەوەی كۆمارییەكان – دۆناڵد- بە رێژەیەكی گەورە دەدەۆڕێت، ئەمەش كاریگەری دەبێت لەسەر ئەوەی كە رەنگە هەڵبژاردنەكانی هەردوو لقەكەی كۆنگرێسیش بدۆڕێنن كە لە ئێستادا هەردوو ئەنجومەنی پیران و نوێنەرانیان كۆنتڕۆڵ كردووە. بەڵام ترسیان هەیە لەوەی بردنەوەی كلینتۆن كاریگەری هەبێت لەسەر هەڵبژاردنەكانی كۆنگریسیش، لەبەر ئەوە لە ئێستادا لێی بێ ئومێد بوون. ئێمە بینیمان پۆڵ رایان سەرۆكی ئەنجومەنی نوێنەران نامەیەكی رەوانەی كاندیدە كۆمارییەكانی كۆنگرێس كردووەو پێی راگەیاندوون ئەگەر پێتانوایە دووركەوتنەوەتان لە ترەمپ هاوكار دەبێت لەوەی هەڵبژاردنەكانی ئەنجومەنی نوێنەران، یان پیران ببەنەوە، ئەوا ئاساییە ئەم كارە بكەن و رەخنە لە ترەمپ بگرن و خۆتانی لێ دووربخەنەوە. ئەمەش حاڵەتێكی بێ پێشینەیە و دژوارییەكی گەورەی بۆ ترەمپ دروست كردووە، لەبەر ئەوەی بۆ ئەوەی سەركەوتوو بێت لە هەڵبژاردنەكاندا ئەوا دەبێت حزبەكەی خۆت پشتیوانی بێت. تەنانەت ئەمەش بەس نییە، چونكە دەبێت دەنگی ئەو كەسانەش بەدەست بهێنێت كە خۆیان یەكلانەكردۆتەوە، ئایا دەنگ بە كاندیدی كۆمارییەكان، یان دیموكراتەكان دەدەن، كەواتە ئەگەر تۆ نەتوانیت بەرەیەكی یەكگرتوو لە نێو حزبەكەت دروست بكەی و پشتیوانی ئەوان بەدەست بهێنێت، ئەوا زەحمەتە بتوانیت هەڵبژاردنەكان ببەیتەوە.
* ئەوەی زیاتر دۆناڵد ترەمپی دوچاری ئیحراجی كرد، بڵابونەوەی ئەو گرتە ڤیدیۆیە بوو كە تێیدا قسەی نەشیاو لەبارەی ئافرەتانەوە دەكات، كە ئەمە مشتومڕێكی زۆری بە دوای خۆیدا هێنا، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا هۆكاری هێرشە بەردەوامەكانی ترەمپ بۆ سەر كلینتۆن بۆ ئەوەیە كە پرسی بڵاوبوونەوەی ئەو ڤیدیویە لەبیر بباتەوە؟
- پێدەچێت ترەمپ بە سەركەوتوویی لە دووەمین دیبەیتی سەرۆكایەتی دەرچووبێت، بەڵام ئەمەش زۆر هاوكاری نەبوو، ئەویش بەهۆی بڵابوونەوەی ئەو ڤیدیۆیەی كە پەیوەستە بە گێچەڵی سێكسی بەرامبەر ئافرەتان، كە ترەمپ رەتی كردەوە ئەو كارەی كردبێت، بەڵام ئەگەر تەنیا ئافرەتێك، یان دووان سكاڵایان لەم رووەوە هەبێت، ئەوا رەنگە بتوانیت بڵێیت ئەمە درۆیە، بەڵام كاتێك دە ئافرەت بانگەشەی ئەوە دەكەن و سكاڵا لەوە دەكەن كە رووبەڕووی كارێك لەم چەشنە بوونەتەوە لەلایەن ترەمپەوە، ئەوا زەحمەتە بڵێین ئەمە درۆیە. كەواتە ئەم مەسەلەیە لە كاریگەری ئەدای باشی ترەمپی لە دووەمین دەیبەتدا كەم كردەوە.
* مەسەلەیەكی دیكە كە جێی سەرنجە تۆمەتەكانی ترەمپە لەبارەی ساختەكردنی هەڵبژاردنەكانەوە، واتە گومانی لە بێخەوشی سیستمی هەڵبژاردنی ئەمەریكا كرد، ئایا ئەمەش حاڵەتێكی دەگمەن و بێ وێنەیە لە مێژووی هەڵبژاردنەكانی ئەمەریكادا؟
- بەڵێ ئەمە بێ پپێشینەیە، چونكە ترەمپ هەوڵ دەدات گومان لەسەر شەرعییەتی سەركەوتن هیلاری كلینتۆن دروست بكات، ئەو دەڵێت هەڵبژاردنەكان ساختە دەكرێن بۆ ئەوەی بڵێت دەرئەنجامەكان شەرعی نین. ئەمەش حاڵەتێكی دەگمەنە، چونكە بەلای كەمەوە لە مێژووی هاوچەرخدا هیچ كاندیدێكی سەرۆكایەتی نەبووە كە گومان لەسەر شەرعیەتی هەڵبژاردنەكان دروست بكات. لە ئەمەریكادا لە هەر ویلایەتێك لە 50 ویلایەتەكەی ئەو وڵاتە، خۆی بەرپرسیارە لە ئیدارەدانی هەڵبژاردنەكان، سەیروسەمەرەكە لەوەدایە زۆربەی ئەو ویلایەتانە بە دەست كۆمارییەكانەوەیەو حاكمی ویلایەتەكان سەر بە كۆمارییەكانن، لەبەر ئەوە هیچ لۆجێكی تێدا نییە بوترێت كە هەڵدەستن بە ساختەكردنی هەڵبژاردنەكان لە بەرژەوەندی كاندیدی كۆمارییەكان كە هیلاری كلینتۆنە، لەبەر ئەوە پێموانییە ئەمە كاریگەری ئیجابی لەسەر ئەگەری بردنەوەی ترەمپ هەبێت.
* پێتوایە ترەمپ هەوڵ دەدات بیانوو، یان پاساو بۆ دۆڕانەكەی بدۆزێتەوە، لەبەر ئەوەی هەست دەكات كە سەركەوتن بەدەست ناهێنێت؟
- بەڵێ، ئەو هەوڵی داتاشینی پاساو دەدات، لەبەر ئەوەی راگەیاندن و هیلاری و سەركردایەتی كۆمارییەكان بەوە تۆمەتبار دەكات كە كار بۆ ئەوە دەكەن سەركەوتوو نەبێت. بەڵام مەسەلەكە لەوە قووڵترە، ئەو دەیەوێت گومان لەسەر شەرعیەتی هەڵبژاردنەكان دروست بكات. چونكە ئەگەر هەڵبژاردنە سەرۆكایەتیبەكەی 2000مان لەیاد بێت لە نێوان جۆرج دەبلیو بوش و ئال گۆر-دا، ئەوا چەند سەد دەنگێكی ویلایەتی فلۆریدا هەڵبژاردنەكانی یەكلاكردەوە، گومانیش لەسەر شەرعییەتی هەڵبژاردنەكان دروست نەكرا. لەبەر ئەوە ئەگەر شتێكی لەم چەشنە رووبدات لە دوای هەڵبژاردنەكانەوە، ئەوا ئەمە دەبێتە مایەی دابەشبوون و جەمسەرگیری زیاتر لە نێو كۆمەڵگەی ئەمەریكیدا.
* لە ئێستادا پرۆسەی رزگاركردنەوەی موسڵ دەستی پێكردووە، كە ئەگەر بێتو بە سەركەوتوویی تەواو بێت، ئەوا دەبێتەهۆی تێكشكانی داعش، بەلای كەمەوە لە رووی سەربازییەوە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئەم ئۆپەراسیۆنە تا چەند كاریگەری لەسەر هەڵبژاردنەكانی ئەمەریكا دەبێت؟
- بۆی هەیە كاریگەری هەبێت، چونكە ترەمپ رەخنەی لە ئیدارەی ئۆباما گرتووە لەبارەی چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ داعش و دۆخی عێراقدا، كەواتە ئەگەر لە ماوەی دوو هەفتەی دیكەدا موسڵ بگێرێتەوەو داعش لەو شارە دەربكرێت، ئەوا ئەمە هاوكار دەبێت بۆ كلینتۆن، چونكە دەبێتە بەڵگەی پشتڕاستكردنەوەی ستراتیژیەتەكەی ئۆباما بۆ رووبەڕووبوونەوەی داعش، بەڵام ئەمەش بەندە بە دەرئەنجامەكانەوە، چونكە كەس پێشبینی سەركەوتنێكی خێرا ناكات كە لە ماوەی چەند رۆژی داهاتوو، یاخود دوو هەفتەی داهاتوودا بەدی بێت. كەواتە شاری موسڵ بۆتە رەمزێك بۆ داعش، كە تێیدا ئەبوبەكر بەغدادی بەڵێنی دروستكردنی خەلافەتی دا، كەواتە ئەگەر موسڵ بگیرێتەوە ئەوا ئەمە بە مانای تێكشكاندنی داعش دێت، ئەمەش كاریگەری ئیجابی دەبێت لەسەر ئەگەری بردنەوەی هیلاری كلینتۆن لەبەر ئەوەی ترەمپ هەمیشە لە پێوەندی بە بوونی داعشەوە لە سووریا و عێراقدا رەخنەی لە كلینتۆن گرتووە.
* ئایا پێتوایە دیموكراتەكان كورد بە فاكتەرێكی گرنگ دەزانن بۆ تێكشكاندنی داعش، بەتایبەتی دوای ئەوەی هیلاری كلینتۆن لە دووەم دیبەتی سەرۆكایەتیدا بۆ رووبەڕووبوونەوەی تیرۆریستان ئاماژەی بە گرنگیی پێدانی چەك بە كورد كرد؟
- بەڵێ، قسەی لەم بابەتە كراوە لەلایەن جۆن كێری و بەرپرسە باڵاكانی دیكەی ئەمەریكاوە، بەڵام دەبێت ئەوەمان لەیاد بێت كەوا دەركەوت ئەمەریكا خیانەتی لە كورد كردبێت لە سووریا، كاتێك هەندێ سەركەوتنیان بەدەست هێنا و توانییان بەرەوپێش بچن بەرەو حەلەب. لەبەر ئەوە كوردی سووریا تەحەفوزیان هەیە لەبارەی پابەندبوونی ئەمەریكا و پشتبەستن بە ئەمەریكا، بەڵام ئەوەی پێوەندی بە كوردی عێراق و پێشمەرگەوە هەبێت كە لەدژی داعش شەڕدەكەن، ئەوا هیچ گومانێك لەمەدا نییە كە هەر كەسێك ببێتە سەرۆكی ئەمەریكا بەردەوام دەبێت لە پشتیوانیكردنی كوردو لەبەرچاوگرتنی بەشداریكردنیان لە شەڕی دژ بەداعشدا.
* ئایا پێشبینی دەكەن لە ئایندەیەكی نزیكدا دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان دروست بێت كە پشتیوانی و دانپێدانانی نێودەوڵەتیش بەدەست بهێنێت؟
- من لەوە دڵنیانیم، چونكە مەیلی زاڵ لە پێوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا دەستنەبردنە بۆ سنوورەكان، لەبەر ئەوە هەمووان هاوڕان لەسەر ئەوەی عێراق بە یەكگرتوویی بمێنێتەوە و هێزە دەرەكییەكانی وەك ئێران و داعش ئەو وڵاتە جێبهێڵن، بەڵام دواتر ئەو پرسیارە دێتەپێشەوە كە دەبێت حكومەت چ جۆرە مامەڵەیەك لەگەڵ سوننە، یان كورددا بكات. من لە یادمە كە پرۆژەیەك لە پەرلەمانی عێراق خرایەڕوو بۆ پێدانی خۆبەڕێوەبەری زیاتر بە كورد و بە سوننە، بەڵام رەتكرایەوە، كەواتە ئێستا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا لە چەند مانگی داهاتوودا لە دوای نەمانی داعش حكومەتی عێراق و پەرلەمانی عێراق چی دەكەن لەم رووەوە، خۆ ئەگەر هیچ نەكرێت ئەوا توندوتیژی بەردەوام بێت، ئەمە سیناریۆكەیە. سیناریۆیەكی دیكە ئەوەیە عێراق وەك وڵاتێكی یەكگرتوو بمێنێتەوە و هاوڕاییەك لەسەر دروستبوونی یەك حكومەت و یەك سەروەری دروست بێت. ئەمەش ئەگەرێكی دیكەیە. بەڵام پێموایە لە هەر حاڵەتێكدا كوردستان خاوەنی خۆبەڕێوەبەریەكی زیاتر دەبێت بە بەراورد بە هەر كاتێكی دیكە لە مێژوودا.
* ئایا ئایندەی پێوەندیەكانی ئیسرائیل و ئەمەریكا لە دوای هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكەی ئەمەریكا چۆن دەبێت؟
- لە راستیدا هەردوو كاندیدی سەرۆكایەتی رایانگەیاندووە كە كار لەسەر گەڕاندنەوەی پێوەندییەكانی ئەمەریكا لەگەڵ ئیسرائیل بۆ دۆخی پێشوو دەكەن، واتە بۆ ئەو سەروەختەی كە هێشتا ئۆباما نەببوو بە سەرۆكی ئەمەریكا. هیلاری كلینتۆن رایگەیاند كە یەكەم كاری وەك سەرۆك ئەوەیە كە بنیامین نەتنیاهۆ بانگهێشتی كۆشكی سپی دەكات، بۆ ئەوەی باس لەوە بكەن چۆن پێوەندییەكانی نێوان ئەمەریكا و ئیسرائیل باش بكەنەوە. چونكە چەندین بەربەستی شەخسی هەبوون لە نێوان ئۆباما و نەتنیاهۆ، بەتایبەتی بەهۆی رێككەوتنی ئەتۆمی لەگەڵ ئێراندا، لە روانگەی ئیسرائیلەوە –هەروەها لە تێڕوانینی زۆرێك لە وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشەوە- وەك رێككەوتنێكی خراپ لێكدرایەوە، بەڵام ئێستا ئەوە تەواو بووە و پێموایە دەرفەتێك دروست بووە بۆ ئەوەی سەرۆكی داهاتوو لاپەڕەیەكی نوێ لەگەڵ ئیسرائیلدا هەڵبداتەوە و پێشبینی ئەوەش دەكەم كە رووبدات.