دكتۆر كەریم حەمزە، توێژەرە لە پەیمانگای دیراساتی ئەوروپا لە زانكۆی ڤریج برۆكسل، لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە گەشەپێدانی بەردەوام دەدات لە وڵاتانی دوای شەڕ و ناكۆكیدا، وەك وڵاتانی دوای بەهاری عەرەبی، هەروەها گرنگی بە كاریگەریی نائارامییە سیاسییەكان و گۆڕانكارییە جیوپۆلەتیكییەكان لەسەر وڵاتانی یەكێتی ئەوروپا دەدات، پێشتریش وانەبێژ بووە لە زانكۆی ئەمەریكی لە قاهیرە. بۆ بەدواداچوون و شرۆڤەكردنی رەوتی رووداوەكان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تاوتوێكردنی ئەگەرەكانی ئایندە لەم ناوچەیەدا گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجامدا و ئەویش بەم شێوەیە بۆچوونەكانی خستەڕوو.

كەریم حەمزە پسپۆڕ لە بارودۆخی وڵاتانی دوای شەڕ بۆ گوڵان:
چارەسەركردنی كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێویستی بە دابەشكردنی دەوڵەتانی ناوچەكە هەیە



* ئاشكرایە لە ئێستادا ئاژاوە و تەنگژەیەكی زۆر لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەئارادایە، ئایا چۆن لە بارودۆخەكە دەڕوانن و پێتانوایە بەرەو كوێ دەچێ؟
- كێشەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە دیاریكراوی ئەوەیە بۆتە گۆڕەپانی ململانێیەكی جیهانی، واتە ململانێ لەسەر بەدەستهێنانی دەستڕۆیشتوویی لەلایەن هێزە نێودەوڵەتییەكانەوە، كە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان كردۆتە مەیدانێك بۆ جێبەجێكردنی ئەجێندا سیاسییەكانی خۆیان. بەو پێیە زۆربەی هێزە مەزنەكان دەستێوەردانیان كردووە لە ناوچەكەدا، كە دەبینین هەر لە سەدەی 17وە تاوەكو ئێستا ئەم ململانێیانە بەردەوام بوونیان هەبووە. ئامانجەكەش ئەوە بووە كە دەوڵەتەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەك دەوڵەتی شكستخواردوو بمێننەوە، واتە ئەو دەوڵەتانەی ناتوانن كاروبارەكانی خۆیان بەڕێوەببەن، ئەمەش دەبێتەهۆی لەبەریەك هەڵوەشانەوەی ئەم دەوڵەتانە، بەو پێیەی توانای بڕیاردانی نامێنێت لە پێوەندی بە پاراستنی بەرژەوەندییەكانی ئاسایشی نەتەوەییەوە، ئەمەش دەرفەتێك بۆ هێزە دەرەكییەكان، یان بیانییەكان دروست دەكات كە هەڵبستن بە دووبارە دابەشكردنەوەی بەرژەوەندییەكان لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
* چۆن لە پەرەسەندنەكانی ئەم دواییەی ناوچەكە بەتایبەتی سووریا دەڕوانن، كە بارودۆخەكە بە راددەیەكی مەترسیدار هەڵكشاوە، ئایا ئەمە نابێتەهۆی لاوازكردنی شەڕی دژ بە داعش؟
- شەڕی دژ بە داعش پتر شەڕێكی سیاسییە، زیاتر لەوەی شەڕێك بێت لەسەر ئەرزی واقیع، چونكە ئەگەر تۆ لە واقیعەكە بڕوانیت و لە پرسی سەرهەڵدانی داعش وردببیتەوە، ئەوا دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگریت و پرسیاری ئەوە بكەیت كە كێ دەرفەتی بۆ داعش دروست كرد بۆ ئەوەی بەشێك لە سووریا و بەشێكی عێراق داگیر بكات؟ لەلایەكی دیكەوە سیاسەتێكی فیعلی نییە بۆ دژایەتیكردنی داعش. داعش بۆتە ئامرازێك لەلایەن هێزە دەرەكییە گەورەكانەوە بەكار دەهێنرێت بۆ زاڵبوون بەسەر رژێمەكانی ناوچەكەو ئەویش لە پێناو سەپاندنی سیاسەتێكی نوێدا. كەواتە شەڕی دژ بە تیرۆر پتر شەڕێكی سیاسییە وەك لەوەی شەڕێكی فیعلی بێت، كە بەپێی تێڕوانینی ئەو لایەنانەش دەگۆڕێت كە بانگەشەی شەڕكردن لەدژی تیرۆر دەكەن. بەو پیێەی ئەو لایەنانە هەڵناستن بە ئەنجامدانی كردەوەیەكی راستەوخۆ لە دژیان تاوەكو ئەو تیرۆرە نەگاتە خاكی وڵاتەكەیان، ئیدی لە فەڕەنسا، بێت یان لە برۆكسل یاخود لە ئەڵمانیا، یان لە ئەمەریكا. واتە وڵاتانی رۆژئاوا رێكارگەلێك دەگرنەبەر كە ئامانج لێیان پاراستنی خاكی وڵاتەكانیان بێت، نەك دەستەبەركردنی بەرژەوەندیەكانی وڵاتانی عەرەب یاخود وڵاتانی ناوچەكە.
* تێڕوانینتان چییە لەسەر بارگرژییەكانی ئەم دواییەی رووسیا و ئەمەریكا لە پێوەندی بە شەڕی سووریاوە، ئایا پێتانوایە ئەگەری ئەوە هەیە بارودۆخەكە بەرەو خاوبوونەوەی گرژییەكان و هێوربوونەوەی هەلومەرجەكە بچێت، یان بارودۆخەكە بە چەشنێك پەرەدەستێنێت كە سەربكێشێت بۆ سەرهەڵدانی جەنگێكی دیكەی جیهانی؟
- جەنگە جیهانییەكە دەستی پێكردووەو بە هەڵەدا دەچین ئەگەر پێمانوابێت ئەم جەنگە دەستی پێنەكردووە، بەڵكو ئەم جەنگە لەسەرەتای بەهار عەرەبییەوە دەستی پێكردووە، كە دەكرێت پێی بڵێین « soft phase یاخود قۆناخی تەمهیدی، واتە دوای كۆتاییهاتنی هەڵبژاردنەكانی ئەمەریكا- بە چاپۆشین لەوەی چ لایەك براوە دەبێت، دیموكراتەكان، یان كۆمارییەكان-، تەرتیباتێكی نوێ لە نێوان ئەمەریكا و رووسیا و چیندا دروست دەبێت، بەتایبەتی لەگەڵ چیندا. زۆربەی ئەم ململانێیانە سروشتێكی سیاسی و ئابوورییان هەیەو بۆی هەیە بگاتە ململانێی سەربازیش. كەواتە جەنگێكی جیهانی هەیە، بەڵام دابەش كراوە بۆ سەر چەند قۆناخێكی دیاریكراو. لە ئێستادا چین بۆتە هێزێكی پیشەسازی لە ئۆقیانووسی هێمن و دەستی كردووە بە دروستكردنی بنكەی سەربازی دەریایی، هەروەها پەرەی بە پیشەسازی مووشەك داوە، چین بۆتە دایناسۆرێك و لەگەڵ خۆئامادەكردنی ئەمەریكاش، ئەویش لە خۆئامادەكردندایە. ئەوەی پێوەندی بە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە هەبێت، ئەوا ئەم ناوچەیە گۆڕەپانی ململانێی بەرژەوەندییەكانە، هەروەها ئامانجەكە ئەوەیە كە هیچ هێزێك بە تەنیا تاكڕەوی نەكات بۆ بە باڵادەست بوون بەسەر ئەم ناوچەیەدا، لەبەر ئەوە پێموایە لەگەڵ گۆڕانی ئیدارەی ئەمەریكا لە ماوەی داهاتوودا بارودۆخەكە توندتر دەبێت.
* باس لەوە دەكرێت كە دەوڵەتانی ناوچەكە ئامانج و سیاسەتی جیاوازیان هەبێت لە ستراتیژیەتی هاوپەیمانی دژ بە داعش، دەبینین توركیا تاكلایەنە دەستێوەردانی لە بارودۆخی سووریا كرد، لەلایەكی دیكەوە ئێران هەموو هەوڵێك دەدات بۆ پاراستنی دەسەڵاتەكەی ئەسەد، خوێندنەوەی ئێوە بۆ ئەم بارودۆخە چییە؟
- هەڵسەنگاندنی من ئەوەیە كە هێزە گەورەكان دەیانەوێت جۆرێك لە گفتوگۆ لەگەڵ توركیا و ئێراندا بكەن بۆ دروستكردنی هێزگەلێك، یان جەمسەرگەلێك بەبێ ئەوەی بەرژەوەندی دەوڵەتە عەرەبییەكانی ناوچەكە لەبەرچاو بگرن. سەرەتای ئەم پرۆسەیە بە هەڵگرتنی سزاكانی سەر ئێران دەستی پێكرد، كە دواتر داڕووخانی نرخی نەوتی بەدوادا هات و كاریگەری سلبی كردەسەر وڵاتانی كەنداو. لە ئێستادا پشتیوانییەكی دەرەكی هەیە لەلایەن هەندێ لە هێزە گەورەكانەوە كە ئامانجەكەش ئەوەیە توركیا بەسەر بەشێك لە ناوچەكەدا زاڵ بێت و ئێرانیش بەسەر بەشێكی دیكەدا، بەڵام لە كۆتاییدا ئەولەوییەتی ئەم دەوڵەتانە بریتییە لە بەرژەوەندییە تایبەتیەكانی خۆیان، نەك بەرژەوەندییە نەتەوەییەكانی ئەم ناوچانە.
* ئەگەر بێینەسەر رۆڵی میسر لەم ناوچەیەدا، ئەوا ئاشكرایە كە لە رووی مێژووییەوە میسر سەنگ و قورسایی خۆی هەبووەو كاریگەری بووە لەسەر رەوتی رووداو و گۆڕانكارییەكانی ناوچەكە، بەڵام ئایا ئێستا میسر لە كوێی پەرەسەندنەكانی ئەم ناوچەیەدایە؟ ئایا دەكرێت بڵێین میسر ئەوەندە سەرقاڵە بە رێكخستنەوەی نێوماڵی خۆیەوە كە ناپەرژێتەسەر ئەوەی رۆڵی پێویستی خۆی لە ناوچەكەدا ببینێت؟
- لە ئێستادا میسر بە شەڕێكی سەختی ئابووری و هەروەها سیاسیشدا تێدەپەڕێت، كە لەم ساتەوەختەدا توانای پێویستی نییە بۆ ئەوەی رووبكاتە دەرەوەی سنووری خۆی، واتە سەرقاڵە بە كاروبارە ناوخۆییەكانەوە و لە ئێستادا دوچاری فشار و شڵەژانێكی ئابووری زۆر بۆتەوە كە بوونەتە هۆی ئەوەی نەتوانێت دەستێوەردان لە ناوچەكەدا بكات. لە پێش ساڵی 2013 دا هەوڵێك هەبوو بۆ دەستێوەردانی سەربازی لە میسردا و ئەم هەوڵەش شكستی هێنا، مەسەلەكە ئەوە بوو كە سوپای میسر هێزی پێویستی هەیە بۆ بەرگریكردن، لەبەر ئەوە هەر رووبەڕووبوونەوەیەك لە نێو سوپای میسر، یان وڵاتی میسردا كاریگەری و ئاكامی زیاتری دەبوو بە بەراورد بە وڵاتێكی دیكە. كەواتە لە ئێستادا میسر رووبەڕووی شەڕێكی ئابووری و ئابڵوقەیەكی ئابووری و ئابڵوقەی ناوچەی سینا بۆتەوەو ئامانجەكەش لێی دروستكردنی شڵەژانە لە نێو سیستمی حوكمڕانی میسردا بۆ ئەوەی نەتوانێت رۆڵی خۆی ببینێت لە ناوچەكەدا. لەگەڵ ئەوەشدا هاوكاری هەیە لە نێوان میسر و دەوڵەتانی كەنداو، وەك سعودیە و ئیمارات، لە بواری بەرگری هاوبەشدا، كە پەیوەستە بە پڕچەككردن و راهێنانەوە، واتە بەرگری هاوبەش لە حاڵەتی دروستبوونی بارگرژی ئەمنیدا.
* بە تێڕوانینی ئێوە ئایا هۆكارە سەرەكییەكانی ئەم پشێوییە چییە كە ئێستا لە ناوچەكەدا لەئارادایە؟
- هۆكارە سەرەكییەكانی خەمساردی سیستمەكانی پێشووە لە ئاست بەرژەوەندییە نەتەوەییەكانی ناوچەكە بە تێكڕا، واتە جیاكردنەوەی بەرژەوەندی نەتەوەیی تایبەت بە دەوڵەتەكەو بەرژەوەندنی ناوچەكە لەلایەكی دیكەوە، مەبەستم ئەوەیە رژێمەكانی پێشوو پشتیان بە هێزە دەرەكییەكان دەبەست بۆ پاراستنی دەسەڵاتەكانیان، ئەمە لە كاتێكدا ئەولەوییەت لای هێزە دەرەكییەكان بەرژەوەندییەكانی تایبەت بە خۆیانە، نەك بەرژەوەندیی گەلانی ناوچەكە. هۆكارێكی دیكە كارنەكردنە لەسەر پەرەپێدانی ناوخۆیی و پشتبەخۆبەستن، واتە یان ئابوورییەكی پشتبەستوو بە نەوت هەبووە، یاخود ئابووریەك بووە لەلایەن رۆژئاواوە تەمویل كراوە. هەروەها پەروەردە و خۆئامادەكردنی پێویست نەبووە، هەموو ئەمانە بوونەهۆی ئەوەی نەوەكانی دواتر بۆ رووبەڕووبوونەوەی قەیران و ململانێكان ئامادە نەبن. ئێستاش ئێمە لە رۆژگارێكداین كە شەڕەكە بریتی نییە لە رووبەڕووبوونەوەی دوو سوپا، بەڵكو كار لەسەر تێكشكاندن و لەبەریەك هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتان دەكرێت لە ناوخۆدا.
* ئاماژەتان بە شكستی دەوڵەتانی ناوچەكە كرد، ئایا ئەم دەوڵەتانە هەر لە سەرەتای دروستبوونیانەوە چارەنووسیان شكست بووە، یان ئۆباڵەكە دەكەوێتە ئەستۆی ئەو كەسانەی دەسەڵاتیان گرتەدەست، یاخود دەكرێت بڵێین هۆكارەكە دەستێوەردانە دەرەكییەكان بووە؟
- بەشێكی گەورەی ئۆباڵەكە دەكەوێتە ئەستۆی خۆمان، واتە لەسەر ئەو سەركردانەی پێشتر حوكمڕانی ئەم وڵاتانەیان دەكرد، بەشێكی كەمی بەرپرسیارێتیەكە دەكەوێتەئەستۆی هێزە دەرەكییەكان، چونكە ئەگەر ئێمە بمانتوانیایە هاوپەیمانێتی دروست بكەین و یەكگرتوو بین بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانی خۆمان، ئەوا رۆژئاواش نەیدەتوانی دەستێوەردان لە كاروبارەكانماندا بكات. كەواتە من پێموایە بەرسیارێتییە سەرەكییەكە لە ئەستۆی خۆمانە، لەبەر ئەوەی حوكمڕانەكانی پێشوو كاریان لەسەر ئەوە دەكرد كە رژێمەكە بەردەوام بێت، نەك كار لەسەر ئەوە بكەن توانای ئەوەی هەبێت كاروبارەكانی دەوڵەت بەڕێوەببات و بەرژەوەندییەكانی خۆی دەستەبەر بكات، ئەمەش دەرفەتی رەخساند بۆ ئەوەی هێزە دەرەكییەكان دەستێوەردان بكەن و دووبەرەكی بنێنەوەو لە ئەنجامدا دەوڵەتی شكستخواردوو هاتەئاراوە و دەرفەتیش بۆ هێزە دەرەكییەكان دروست بوو بۆ ئەوەی دەست بەسەر سەرچاوەكانی ئەم وڵاتانەدا بگرن.
* ئەگەر باس لە بەهاری عەرەبی بكەین، ئەوا جگە لە تونس و تا راددەیەك میسر وڵاتانی بەهاری عەرەبی تەنیا نائومێدی و شڵەژان و شەڕی ناوخۆییان چنییەوە، خوێندنەوەی ئێوە بۆ ئەو دۆخە چییە؟
- دەتوانین بڵێین بەهاری عەرەبی پەیامێكی هەق بووە، بەڵام خراپ ئیدارە كرا، چونكە گەلانی ئەو وڵاتانە گەیشتنە حاڵەتێك لە بێزاری لە ئیدارەی خراپ و لە بەهەدەردانی سامانی دەوڵەت. بەڵام كێشەكە ئەوە بوو كە بەهاری عەرەبی رووداوێكی رێكخراو نەبوو، بەڵكو هەڕەمەكی بوو، دواتر رووبەڕووی دەستێوەردانی دەرەكی بۆوە، هەروەها رووبەڕووی ئەو هێزانە بۆوە كە ئامانجیان پاوانكردنی گۆڕەپانە سیاسییەكە بوو، ئەویش لە پێناو بەرژەوەندییەكانی خۆیاندا نەك بەرژەوەندی گەلانی ناوچەكە، كەواتە دەستێوەردانی دەرەكی و دەستێوەردانە ناوخۆییەكان بوونە هۆی دروستبوونی ململانێ، نەك كاركردن بۆ هێنانەدی بەرژەوەندیی گشتی، یان بەرژەوەندی دەوڵەت. ئەوەی پێوەندی بە تونسەوە هەبێت، ئەوا ئەم وڵاتە لە دۆخێكی باشتردایە، لەبەر ئەوەی وڵاتێكی بچووكترەو هەروەها هاوسەنگییەك لە نێوان رەوتە مەدەنی و رەوتە ئایینییەكەدا هەیە. لە میسریشدا ئەگەری ئەوە هەبوو كە ململانێ رووبدات، بەڵام سوپاس بۆ خوا سوپای میسر توانای ئەوەی هەبوو كە دەستێوەردان بكات و جڵەوی كاروبارەكان بگرێتەدەست، لە ئێستاشدا ئەولەوییەت لە میسردا بۆ لایەنە ئەمنییەكەیەو بۆ دەستەبەركردنی سەقامگیری و باشتركردنی ئابوورییە.
* ئایا بە تێڕوانینی ئێوە چارەسەری دۆخی ئەم ناوچەیە لە چیدا چڕدەبێتەوە؟ ئایا لە دووبارە بنیادنانەوەی سیستمی حوكمڕانیی وڵاتانی ناوچەكەدایە، یاخود لە گۆڕینی سنووری ئەم دەوڵەتان و دروستبوونی دەوڵەتی نوێدایە؟
- لە ئێستادا پلانەكە بریتییە لە دابەشكردنی دەوڵەتانی ئێستا بۆ چەند دەوڵەتێكی بچووك بۆ ئەوەی نەتوانن پشت بە خۆیان ببەستن و بۆ ئەوەی ململانێ دروست بێت لە نێوانیاندا، ئیدی ململانێی ئایدیۆلۆژی بێت، یان ئابووری، یاخود ئایینی. ئەمەش دەرفەت دەڕەخسێنێت بۆ هێزە دەرەكییەكان بۆ ئەوەی بەسەر ناوچەكەدا زاڵ بن، كە بەم شێوەیە پێویست بە لەشكركێشی و هێنانی سوپاش ناكات، بەڵكو پشت بە میلیشیا مەحەلییەكان دەبەستن، بۆ نموونە، لە رێی داعشەوە نەوتی سووریا و عێراق بە قاچاخ دەبردرا. لەبەر ئەوە من پێموایە چارەسەرەكە لە یەكگرتندایەو لە بنیادنانەوە و چاندنی متمانە لە تاكەكەسدایە، بەتایبەتی گەنجان، هەروەها دەبێت رێگری لە ململانێی ئایینی و تایفەگەری بكەین، چونكە هەموومان موسڵمانین و هەموومان لە یەك كەشتیداین و ئەگەر تێكبشكێت هەموومان لەناو دەچین. واتە دەبێت پەیامەكە روون بێت لەم رووەوە، دەبێت كار لەسەر نەهێشتنی ناكۆكی و بارگرژییەكان بكەین لە نێوان براكاندا.
* هەرێمی كوردستان بە ئەمری واقیع دەوڵەتێكی سەربەخۆیە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئەگەری ئەوە هەیە بە شێوەیەكی رەسمی سەربەخۆیی بەدەست بێنێت و دانپێدانانی نێودەوڵەتی مسۆگەر بكات؟
- كوردستانی عێراق ئەو پایانەی دەستەبەركردووە كە بتوانێت بەهۆیانەوە ببێتە دەوڵەتێكی سەربەخۆ، بەڵام لێرەدا دەبێت لەسەر ئەوە رابوەستین كە چ دەوڵەتێك بەرژەوەندی لەوەدا نییە كە كوردستانی سەربەخۆ لەعێراق بوونی هەبێت، چونكە دەوڵەتی غەیرەعەرەبی هەن كە رازی نابن بە بوونی كوردستانی سەربەخۆ لەعێراق، ئەمەش سەرەتای ناكۆكی، یان ململانێكەیە. كەواتە ئەگەر باس لە كوردستانی عێراق وەك دەوڵەتێكی سەربەخۆ، یان هەرێمێكی فیدڕاڵی لە چوارچێوەی عێراقدا بكەین، ئەوا دەبێت دەوڵەتی كوردستان توانای ئەوەی هەبێت سەرچاوەی ناوخۆی خۆی دەستەبەر بكات، سەرچاوەی ئەمنی بێت، یان ئابووری، چونكە ئەگەر ئەم سەرچاوانە دەستەبەر نەبن، ئەوا دۆخێك دروست دەبێت كە دەبێتە سەرچاوەی ململانێ و هەڕەشەی دیكەو سەرناكێشێت بۆ سەقامگیری. گەلی كورد رووبەڕووی ستەمێكی زۆر بۆتەوەو ئێستاش دروستبوونی هەرێمێكی سەربەخۆ، یان دەوڵەتێكی سەربەخۆ دەبێت بە لێتێگەیشتن بێت، هەروەها دەوڵەتانی دیكەن هەن كە دەبێت لەبەرچاو بگیرێن، بۆ نموونە لە ئێستادا دەوڵەتێكی وەك توركیا دەستێوەردان لە سووریا و لە عێراقدا دەكات.
* ئایا هیچ ئومێدێك هەیە بە باشتربوونی بارودۆخەكەو تێپەڕاندنی ئەم گێژاوی توندوتیژییە؟
بە دڵنیاییەوە تروسكەی ئومێد هەیە و من ئاماژە بەو ئایەتە دەكەم كە دەڵێت ‏{وَيَمْكرُونَ وَيَمْكرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكرِينَ}‏ دواتر ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تەنیا ناوچەیەكی پڕ لە بارگرژی نییە لە جیهاندا، من پێموایە ساڵی 2017دا ناوچەگەلێكی هەستیارتر لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دروست دەبێت، بەتایبەتی لە پێوەندی بە كۆریای باكوور و ئۆقیانوسی هێمن و ناوچەكانی هاوسنوور لەگەڵ چیندا. بەڵام من جەخت لەسەر هۆكاری زاتی و پشت بە خۆبەستن دەكەمەوە بۆ ئەوەی دەرفەت دروست بكەین بۆ چارەسەركردنی كێشەكانمان لە بری دروستكردنی ململانێی ئایینی یان رەگەزی.
ش