دكتۆر عەبدوڵا نەقراش مامۆستای زانستە سیاسییەكانە لە زانكۆی ئەردەن، ئەندامی بۆردی سەنتەری دیراساتی ستراتیژییە لە هەمان زانكۆ، ئەندامی چەند كۆمەڵەیەكە، وەك كۆمەڵەی عەرەبی بۆ زانستە سیاسییەكان، كۆمەڵەی عەرەبی مافەكانی مرۆڤ، كۆمەڵەی كاروبارە نێودەوڵەتییەكان كە بارەگاكەی لە عەممانە. بۆ شیكردنەوەی ئەو قۆناخەی ئێستا رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی پێدا تێدەپەڕێت و بۆ باسكردن لەبارەی ئەگەرەكانی گۆڕانكاری لەم ناوچەیەداو تاوتوێكردنی ئەگەرەكانی گەیشتن بە چارەسەر بۆ ئاڵۆزییەكانی ئەم ناوچەیە، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا سازكردو ئەویش بەم شێوەیە تێڕوانینەكانی خستەڕوو.

عەبدوڵا نەقراش، پسپۆڕی زانستە سیاسییەكان بۆ گوڵان:
كورد شایستەی ئەوەیە جۆرێك لە كیانی سیاسیی تایبەت بە خۆی هەبێت



* هەروەك ئاشكرایە لە ئێستادا چەندین قەیران و شەڕ بەرۆكی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان گرتووەو ناوچەكەیان بەرەو لێواری هەڵدێر بردووە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئێوە چۆن وەسفی بارودۆخی ئێستای ئەم ناوچەیە دەكەن؟
- لەم ساتەوەختەدا ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە حاڵەتێكی لاسەنگبووندا تێدەپەڕێت بۆ ئەوەی دووبارە ڕێكبخرێتەوە، واتە بە مانای دروستبوونی هێزی ئیقلیمی و كۆمەڵایەتی لە شوێنە جیاوازەكاندا بۆ ئەوەی ناوچەكە بە شێوەیەكی جیاوازتر لە ڕابردوو ڕێكبخرێتەوە، ئەمەش بۆی هەیە چەند ساڵێك بخایەنێت و قەوارەگەلێكی دیكە دروست بن كە ڕەنگە جیاواز بن لەوانەی كە لەئێستادا لەئارادان، لەم ساتەوەختەشدا پێموایە ناكرێت گرەو لەسەر هێزە نێودەوڵەتییەكان بكرێت بۆ بەدەستهێنانی بەرژەوەندی گروپێكی دیاریكراو، چونكە لە كۆتاییدا هێزە نێودەوڵەتییەكان بڕیار لەو شتە دەدەن كە هاوسەنگی لە نێوانیاندا دروست دەكات و ئەوەی لە مەودای دووردا خزمەت بە بەرژەوەندییەكانیان دەكات.
* ئایا ئەم شرۆڤەكردنە جۆرێك لە گەشبینی پێوە دیارنییە، ئەگەر وایە هۆكاری ئەم گەشبینییە چییە؟

- نا من بەو شێوەیە گەشبین نیم كە ئێوە ئاماژەی پێدەكەن، بەڵكو من دەڵێم ناوچەكە دووبارە دادەڕێژدرێتەوە بەپێی پێدراوەكانی سیاسەتی نێودەوڵەتی و بەو شێوەیەی كە خزمەت بە بەرژەوەندییە نێودەوڵەتییەكان دەكات. لەبەر ئەوە زەحمەتە ئەوە قبووڵ بكرێت كە دۆخەكە وەك ئێستا بەردەوام بێت، هەروەها قورسە دۆخەكە بگەڕێندرێتەوە بۆ باری ڕابردووی.

* هۆكاری ئەو پشێوییەی بەسەر ناوچەكەدا باڵادەست بووە، بۆچی دەگەڕێتەوە؟ ئایا هۆكارەكە شكستی سیستمی دەوڵەتە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، یان هۆكاری دیكە هەن؟
- ڕاستە هۆكارەكە دەگەڕێتەوە بۆ شكستی سیستمی دەوڵەت، بە مانای ئەوەی دەوڵەت وەك دامەزراوەیەكی سیاسی و یاسایی نە لە هزری رژێمەكان و نە لە هزری هاووڵاتیاندا جێگیر نەبووە. بەو پێیە بارودۆخەكە وەك خۆی، وەك بونیادە سەرەتاییەكە، ماوەتەوە. واتە ناسنامە لاوەكییەكان بە زەبری هێز و ناچاركردنی خرانەژێر گوشارەوە، لەگەڵ خاوبوونەوەی جڵەوی دەوڵەتیشدا ناسنامە لاوەكییەكان گوزارشیان لە خۆیان كردو داڕووخانی دەوڵەتی بە دوای خۆیدا هێنا. لەبەر ئەوەی دەوڵەتی هاوچەرخ دامەزراوەیەكی سیاسی و یاساییەو لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون دادەمەزرێت و هاووڵاتیبوونیش خۆی لە خۆیدا دامەزراوەیە، بەمانای ئەوەی هەر تاكەكەسێك بۆ خۆی دامەزراوەیەكەو ماف و ئەركی هەیەو یەكەی بونیادی دەوڵەتی هاوچەرخە. دەوڵەتی هاوچەرخیش، دەوڵەتی عەشیرەتێك، یان خێڵێك نیە، یان نەتەوەیەكی دیاریكراو نییە، بەڵكو دەوڵەتی هاووڵاتیانە، كەواتە سیستمی دەوڵەتی شكستی هێنا، بەو پیێە شكستی هێنا لە مامەڵەكردن لەگەڵ سەرجەم دەرهاویشتەكانی حاڵەتە كۆنەكەدا.
* واتە پێتانوایە دەوڵەتەكانی ئەم ناوچەیە نەیانتوانی ئەركەكانی خۆیان جێبەجێ بكەن و لە ئاست بەرپرسیارێتییەكانیاندا بن؟

- بەڵێ ئەمە ڕاستە، بگرە هەر نەیانتوانی خۆیان وەك دەوڵەت ڕێكبخەن.
* ئایا پێتوایە چارەسەرەكە سەرلەنوێ داڕشتنەوەی ئەم سیستمانەیە، یاخود بە بۆچوونی ئێوە چارەسەرەكە لە چیدا چڕ دەبێتەوە؟
- چارەسەرەكە بریتییە لە دووبارە داڕشتنەوەی سیستمی دەوڵەت لە ڕێی جەماوەرەوە، چونكە بە هیچ شێوەیەك نوخبە سیاسییەكانی ئێستا لەباریاندا نییە دەوڵەت دروست بكەن، لەبەر ئەوەی ئەم نوخبانە دیدگایەكی پڕ كەموكورتییان هەیە بۆ دەوڵەت و بە زۆر لە ڕوانگەی تێڕوانین و بەرژەوەندییەكانی خۆیانەوە ڕاڤەی دەوڵەت دەكەن. لەبەر ئەوە دەبێت بزاوتێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی و جەماوەری هەبێت و سەرلەنوێ و لە بنكەوە تا لوتكە پرۆسە سیاسییەكە دابڕێژێتەوە.
* ئێوە ئاماژەتان بە لەبەریەكهەڵوەشانەوەی دەوڵەتانی ئەم ناوچەیە كرد، ئایا چارەسەرەكە گۆڕانكاری لە سنوورەكانی نێوان ئەم دەوڵەتانە و دروستبوونی دەوڵەتی نوێ لەخۆدەگرێت؟
- من پشتیوانی ئەم چارەسەرە ناكەم، ئەگەرچی ئەمە ئەگەرێكە و لەئارادایە.
* ئەگەر بێینەسەر باسكردنی بارودۆخی سووریا، كە ئێستا بە ڕەوتێكی خێرا پەرەسەندنەكان بەرەو هەڵكشان دەچن، بەتایبەتی كە گفتوگۆكانی نێوان ڕووسیا و ئەمەریكا هەڵپەسێردراون و ئاگربەستەكە شكستی هێناوە، ئایا دەكرێت بڵێین بارودۆخەكە بە چەشنێكە كە ئەگەری هەڵگیرسانی جەنگێكی جیهانی دیكە لەئارادایە؟
- مەرج نییە جەنگێكی جیهانی بە مانا تەقلیدییەكەی بێت، ڕاستە چەند حاڵەتێك هەیە كە ڕەنگدانەوەی ناكۆكییە نێودەوڵەتییەكانە، بەڵام جەنگێكی جیهانی نییە بە مانای پێكدادان و ڕووبەڕووبوونەوەی دوو بەرە یان دوو هاوپەیمانێتی.
* ئایا دەكرێت بڵێین كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دووچاری تەنگژەیەكی ئەخلاقی بۆتەوە، لەبەر ئەوەی نەیتوانیوە بە ئەرك و بەرپرسیارێتییەكانی خۆی هەڵبستێت بۆ چارەسەركردنی دۆخی ناوچەكە بەگشتی و سووریا بەتایبەتی، كە ئێستا دەرهاویشتەكانی لە جیهاندا هەستی پێدەكرێت؟

- بە دڵنیاییەوە وایە كە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دووچاری قەیرانێكی ئەخلاقی و قەیرانی تێنەگەیشتن لە بارودۆخی ناوخۆیی ناوچە جیاوازەكانی جیهان بۆتەوە، هەروەها ناتوانێت چارەسەری سیاسی بێنێتەئاراوە لەبەر ئەوەی تێڕوانینێكی تاكلایەنەی هەیەو بگرە بەپێچەوانەوە تێڕوانینێكی زۆر سەرەتایی هەیە لەبارەی پێوەندییەكانی پەیوەست بە ناكۆكییەكانەوە لە جیهاندا.
* بەم دواییە توركیا بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ دەستێوەردانی لە بارودۆخی سووریادا كرد، ئایا هەڵسەنگاندن و خوێندنەوەی ئێوە بۆ ئەم هەنگاوەی توركیا چییە؟

- سەرەتا من لەو باوەڕەدا نیم كە توركیا ئامانجێكی دوژمنكارانەو فراوانخوازی هەبێت. پێشتر توركیا هەوڵی دەدا لە ڕێگەی هێزی نەرمەوە دەستڕۆیشتوویی خۆی پەرەپێبدات، بەڵام كاتێك بارودۆخەكە بەرەو قەیران چوو لە سووریادا، ئەوا توركیا لە ناوخۆدا هەڕەشەی لەسەر دروست بوو. لەبەر ئەوە بەشداریكردنی عەمەلی توركیا جۆرێكە لە بەرگری پێشوەختە بۆ پاراستنی بارودۆخی ناوخۆیی وڵاتەكەی. كەواتە وانییە توركیا خوازیاری بەرفراوانكردن، یان بەردەوامیدان بێت بە دەستێوەردانەكەی. لەبەر ئەوە هەروەك وتم ئەمە جۆرێكە لە بەرگری پێشوەختە بۆ پاراستنی بارودۆخی ناوخۆیی وڵاتەكەی، بەتایبەتی كە ئەو وڵاتە دووچاری قەیرانی سیاسیی ناوخۆیی بووەو ڕووبەڕووی كودەتا بۆوە. كەواتە بە دیدی من توركیا نیازی دوژمنكارانەی نییە لە ئاست دراوسێكانیدا هێندەی ئەوەی دەیەوێت بەرگری لەخۆی بكات، هەرچەندە ئەوە ڕاستە كە توركیا خوازیاری ئەوە نییە سەربەخۆیی بە كورد بدرێت، یان پاداشتی ئەو كەسانە بكرێت كە مومارەسەی تیرۆر دەكەن لە ناوچەكەدا.
* ئایا بۆچوونتان چییە لەسەر ئەو یاسایەی بەم دواییە لە كۆنگرێسی ئەمەریكا دەرچوو كە بە یاسای جاستا ناسراوەو پێتانوایە چ دەرئەجامێك بە دوای خۆیدا دەهێنێت؟
- بە باوەڕی من ئەم یاسایە ڕاوكردنە لە ئاوی لێڵداو لە دەرئەنجامدا دەبێتەهۆی ئاڵۆزكردنی پێوەندییە نێودەوڵەتییەكان. هەروەها ئەمە بەڵگەی هەستكردن بە دادپەروەری نییە لەلایەن كۆنگرێسی ئەمەریكاوە. بە هەمان شێوە ڕەنگە لە زۆر حاڵەتەدا سیحرەكە بەسەر خاوەن سیحرەكەشدا بشكێتەوە. خۆ ئەگەر گریمانەی ئەوە بكرێت كە لایەنگەلێك هەن پشتیوانی تیرۆر دەكەن و مەبەستەكەش سعودیە، یان هەر لایەنێكی دیكە بێت، ئەوا توانای ئەوە هەیە هەمان تۆمەت ئاڕاستەی خودی ئەمەریكا خۆی بكرێت، بەوەی پشتیوانی تیرۆری كردووە لە زۆر ناوچەی جیهاندا. لەبەر ئەوە پێموانییە دەركردنی ئەم یاسایە ئاماژە بێت بە ژیرییەكی سیاسی.
* لە ئێستادا كوردستان بە ئەمری واقیع دەوڵەتێكی سەربەخۆیە، بەڵام ئایا ئەگەری ئەوەی هەیە بە شێوەیەكی فەرمی دانی پێدابنرێت لەلایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە، بەتایبەتی دوای ئەوەی كوردستان بووە هێزێكی كاریگەر بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریستان؟
- كورد متمانەی زۆری بە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی نییە لە پێوەندی بە دروستكردنی قەوارەیەكی كوردیی سەربەخۆوە، كە وەك دەوڵەتێك دابمەزرێت. لەبەر ئەوە بە مەزەندەی من باشترین شتێك كە كورد بتوانێت بەدەستی بهێنێت، بریتییە لە هێشتنەوەی بارودۆخی ئێستا، واتە وەك هەرێمێكی سەربەخۆ لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقدا بمێنێتەوە بە بێ ئەوەی تێوەبگلێن لەگەڵ دەوڵەتانی دیكەدا. بە تێڕوانینی من كورد شایستەی ئەوەیە جۆرە قەوارەیەكی هەبێت، بەڵام ئەگەر هەوڵ بدەن قەوارەیەكی بەرفراوانتریان هەبێت، ئەوا مانای وایە خۆیان دووچاری تەنگژەیەك دەكەن كە هیچ پێویست ناكات خۆیانی تووش بكەن. چونكە كۆمەڵگەی نێوەدەوڵەتی جێی متمانە نییە بۆ ئەوەی هەمیشە بڕیار بدات لەبارەی ئەوەی كە چ شتێك لە بەرژەوەندی گەلاندایە.
* ئایا پێتوایە لە ئێستادا ڕووسیا بۆتە هەڕەشەیەك لەسەر سیستمی نێودەوڵەتی بەتایبەتی كە ڕووسیا هەرێمی كریمیای داگیركردو لە ئێستاشدا دەستێوەردانێكی زیاتر لە سووریادا دەكات؟
- بەڵێ من پێموایە ڕووسیا بۆتە هەڕەشە لەسەر سیستمی نێودەوڵەتی، بەڵام هێشتا لە قۆناغی نمایشكردنی هێزدایە و باش دەزانێت ناتوانێت لە زۆر ناوچەی دیكەی جیهاندا بڕیاری خۆی بسەپێنێت، تەنانەت ئەگەر بتوانێت ئیرادەی خۆی لە سووریاشدا بسەپێنێت. كەواتە ڕاستە ڕۆڵی ڕووسیا گرنگە، بەڵام دەرهاویشتەكانی بینینی ڕۆڵێكی نێودەوڵەتی بەرفراوان زۆرن و لەو باوەڕەدا نیم ڕووسیا لە ئاست ئەم ئەركەدا بێت، هەروەها ئەمە ناگونجێت لەگەڵ مامەڵەی سەرسەختانەی حكومەتی ڕووسیا، واتە حكومەتی ڕووسیا مرونەتی پێویستی نییە بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی سەركەوتوو مامەڵە لەگەڵ پرسە جیاوازەكانی جیهاندا بكات.