سێس كۆتلار پڕۆفیسۆری مێژووە لە زانكۆی ویلامێت، وانەبێژی چەند بوارێكی گرنگە وەك مێژووی رادیكاڵیزمی ئەمەریكا، مێژووی كۆنزێرڤاتیزمی ئەمەریكا و شۆڕشی ئەمەریكا. بۆ لێكدانەوەی ئەو فاكتەر و هۆكارانەی بوونەتەهۆی سەرهەڵدانی دیاردەی پۆپۆلیزم لە ئەمەریكا و ئەوروپا، بۆ تاوتوێكردنی ئەوەی تا چەند دیموكراسی كەوتۆتە ژێر كاریگەری و مەترسی پۆپۆلیزمەوە، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجامدا و ئەویش بەم شێوەیە بۆچوونەكانی خستەڕوو.

سێس كۆتلار پسپۆڕی مێژوو بۆ گوڵان:
كاتێك پۆپۆلیزم بە ئاڕاستەی ورووژاندنی ترس كار دەكات مەترسی لەسەر دیموكراسی دروست دەكات


* ئەگەر لە كۆمەڵگە دیموكراتییەكانی رۆژئاوا بڕوانین، ئەو راستییە بەدی دەكەین كە لە ئێستادا دیاردەیەكی بەربڵاو تێیاندا سەریهەڵداوە، كە بریتیە لە هەڵكشانی پۆپۆلیزم، لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا سەرهەڵدانی ئەم دیاردەیە بۆچی دەگەڕێتەوە و هۆكارە سەرەكییەكانی هەڵكشانی چین؟
- سەرەتا دەبێت باس لەوە بكەین كە لە دیموكراسیدا گریمانەی ئەوە دەكرێت كە دەرفەت و پانتایی بۆ هەمووان دەڕەخسێندرێت و پرۆسەیەكە هەمووان لەخۆ دەگرێت، لەبەر ئەوە كاتێك ئەوە بەدی دەكەین كە لە كۆمەڵگەیەكدا بانگەشەی دیموكراسی بوون دەكات، كەسانێك هەن و بواری ئەوەیان بۆ نەڕەخسێندراوە كە ببنە بەشێك لە پرۆسە سیاسییەكە و كاتێك ژمارەیەكی بەرچاوی كۆمەڵگەكە هەست دەكەن راوبۆچونیان لەبەرچاو ناگیرێت و نیگەرانیەكانیان رەچاو ناكرێت، ئەوا لەم حاڵەتەدا سەركردەگەلێكی دیاریكراو سەرهەڵدەدەن كە هەڵدەستن بە گوزراشتكردن لەم نائومێدی و تووڕەییە لە فۆڕمێكی پۆپۆلیستیدا، ئەویش لە بەرگی بەرهەڵستكاریدا بۆ حكومەتەكە.
* كەواتە ئایا هەمیشە دیموكراسی لەبەردەم ئەگەری ئەوەدایە كە رووبەڕووی پۆپۆلیزم ببیێتەوە؟

- بەڵێ، ئەمە راستە، هەروەك لە كاندیدبوونی دۆناڵد ترەمپ لە ئەمەریكا بەدی دەكەین. هەروەها دەبێت ئەوەشمان لەیاد بێت كە هەمیشە پۆپۆلیزم دیاردەیەكی سلبی نییە، راستە هەندێ جار فۆرمی رەوتێكی دژ بە رۆشنبیری وەردەگرێت، یان رەوتێكی رەگەزپەرستی و تاكڕەوی و زیان بە دیموكراسی دەگەیەنێت، بەڵام هەندێ جار دەبێتە مایەی بەخشینی شەرعییەت بەو گروپانەی كە لە پرۆسە سیاسییەكە پەراوێزو دوورخراونەتەوە، ئەمەش وادەكات كە پۆپۆلیزم فاكتەرێك بێت بۆ هێنانەئارای دیموكراسیەتێكی تەندروست و برەودان بە دیموكراسی. لەبەر ئەوە زەحمەتە بتوانین حوكمێكی گشتگیر بدەین، چونكە ئەمە بەندە بەوەی كەسە پۆپۆلیستەكان كێن و بانگەشەی چی دەكەن.

* لە بەشێكی وەڵامەكەتاندا ئێوە ئاماژەتان بە مەترسیی پۆپۆلیزم كرد لەسەر دیموكراسی، ئەوەش ئاشكرایە كە پێشتر دیموكراسیەتی رۆژئاوا بە دیموكراسیەتی نوێنەرایەتی و فرەحزبی دەناسرانەوە و پارتە سیاسییەكانیش بە بناغەی دیموكراسیەتی لیبڕاڵی هەژمار دەكران، بەڵام لە ئێستادا هەندێ لە پارتە سیاسیەكانی رۆژئاوا، كەسانی پۆپۆلیست كاندید دەكەن بۆ هەڵبژاردنەكان، كە ئێوەش ئاماژەتان بە كەسێكی وەك دۆناڵد ترەمپ كرد، ئایا پێتانوایە دیموكراسی كەوتۆتە ژێر هەڕەشەی پۆپۆلیزمەوە؟ راوبۆچوونتان لەم بارەیەوە چییە؟
- بە تێڕوانینی من ئەو فۆرمە پۆپۆلیستیەی كە كار لەسەر پەراوێزخستن دەكات، هەڵگری مەترسییە بۆ سەر دیموكراسی، هەروەها ئێمە رایەڵێكی پەیوەندی دەبینین لە نێوان كاندیدكردنی دۆناڵد ترەمپ و هەڵكشانی رەوتە راستڕەوەكان لە بەریتانیا و لە فەڕەنسا، وەك سەرهەڵدانی كەسێك وەك جان ماری لۆپین. كەواتە كاتێك پۆپۆلیزم بە ئاڕاستەی ورووژاندنی ترسدا كار دەكات، ئەوا دەكرێت مەترسی لەسەر دیموكراسی دروست بكات. هەروەها دەبێت سەرنج لەوە بدەین كە پێكهاتەی دیموگرافی ئەمەریكا، هەروەها ئەوروپاش بە رەوتێكی خێرا دەگۆڕدرێن و دەبنە كۆمەڵگەیەكی فرەڕەنگتر لە رووی ئایین و ئیتنی و.. هتد. راستە بەشی زۆری ئەو كۆمەڵگەیانە پێشوازی لەم گۆڕانكاری و پەرەسەندنانە دەكەن و بە نیشانەی بەرەوپێشچوونی لەقەڵەم دەدەن، بەڵام توێژێكیش هەیە كە بە مەترسی و زیانبەخش لەقەڵەمی دەدات، كە لێرەدایە ئەو پۆپۆلیزمەی كار لەسەر پەراوێزخستن دەكات، كاری خۆی دەكات، چونكە ئەمە دەبێتە زەمینەیەك بۆ ئەو بزاوتە. ئومێدەكەش ئەوەیە كە ئەم رەوتە نەبێتە زۆرینە، تائێستاش نەبۆتە زۆرینە، ئەگەرچی كەمینەیەكی بەهێزە و دەنگ بڵندە، هەروەها هیوادارین ئەو رەوتە پۆپۆلیستیەی كار لەسەر پەراوێزخستن دەكات، وەك كەمینەیەكی بچووك بمێنێتەوە و نەتوانێت كۆنتڕۆڵی دەوڵەت بكات و دەسەڵاتی دەوڵەت بۆ خزمەتكردن بە ئامانجەكانی خۆی بەكاربهێنێت.
* زۆرێك لەو كەسانەی چاودێری سەرهەڵدانی دیاردە و رەوتی پۆپۆلیستیان كردووە، هەڵدەستن بە ئەنجامدانی بەراوردكارییەكی مێژوویی لە نێوان ئەم دیاردەیە و رووخانی دیواری بەرلیندا، واتە وەك چۆن پێیانوایە كە رووخانی دیواری بەرلین ئاماژە بوو بە كۆتاییهاتنی كۆمۆنیزم، بە هەمان شێوە سەرهەڵدانی پۆپۆلیزمیش سەرەتای كۆتایی دیموكراسیەتی لیبڕاڵییە، تێڕوانین و لێكدانەوەی ئێوە لەم بارەیەوە چییە؟
- لە راستیدا من بیرم لەمە نەكردۆتەوە و مێژوونووسان كەسانێكی باش نین بۆ پێشبینی كردنی ئایندە. بەڵام وەك هاووڵاتییەكی ئاسایی هیوادارام كە ئەمە روونەدات. هەروەها پێموایە كەلتووری سیاسیی ئەمەریكا تا راددەیەكی گەورە مرونەتی هەیە، چونكە راستە دۆناڵد ترەمپ دیاردەیەكی جیاوازە، بەڵام لەلایەكی دیكەوە درێژكراوەی 50 ساڵی سیاسەتێكی رەگەزپەرستییە. لەلایەكی دیكەوە و بەلەبەرچاوگرتنی ئەو گۆڕانكارییە دیموگرافییەی لە ئەمەریكادا بەدی هاتووە، ئەوا جێی سەرسوڕمان دەبێت، ئەگەر ئەو جۆرە سیاسەتە لە ئەمەریكا سەركەوتوو بێت و هیوادارم سەركەوتوو نەبێت.
* ئایا هاوڕان لەگەڵ ئەوەدا كە سەركردە پۆپۆلیستیەكان بەڵێنی ناڕاست بە هاووڵاتیانی خۆیان دەدەن؟
- بەڵێ پێموایە ئەوان بە بەردەوامی ئەم كارە دەكەن. با بەم شێوەیە گوزارشتی لێبكەم، من پێموایە باشترین سەركردەكان ئەوانەن كە هۆشیارن بە خواست و ویستی سەرجەم هاووڵاتییەكانیان و هەوڵ دەدەن بیر لەو چارەسەرانە بكەنەوە كە خزمەت بە تێكڕای هاووڵاتیان دەگەیەنێت و لەم رووەوە لێكدانەوە بۆ زیان و قازانجەكان بكەن، نەك تەنیا بیر لە گروپێكی دیاریكراوی هاووڵاتیان بكەنەوە. یەكێك لەو هۆكارانەی كە زۆر سەرسامم بە سەرۆك ئۆباما، ئەوەیە كە ئەو بیروبۆچوونی جیاواز و ناكۆكی هەیە لەگەڵ كۆمارییەكاندا، بەڵام هەوڵنادەن وەك كەسانی شەڕانگێز و گێرەشوێنی ناوزەدیان بكات، بەڵكو هەوڵی تێگەیشتن لەو هاووڵاتیانەش دەدات كە بیروبۆچوونی جیاوازیان هەیە و كاردەكات لەسەر ئەوەی بیانهێنێتە نێو پرۆسەكەوە، تاوەكو كار لەسەر گەڵاڵەكردنی چارەسەرێك بكەنەوە تا بگەنە كۆدەنگییەك. كەواتە پێویستە سەركردەكان ئەو رێگاچارانە بگرنەبەر كە دەبنەهۆی بەشداری پێكردنی ئەو هاووڵاتیانەش كە بۆچوونی جیاوازیان هەیە. هەر لەبەر ئەمەشە كە ئەو پۆپۆلیستانەی هەڵدەستن بە گوزارشتكردن لە تووڕەیی و رق و قین و بە شەڕانگێز پیشاندانی ئەوانی دیكە كاریگەری سلبییان لەسەر كەلتوری نیشتمانی نەتەوەكە دەبێت. لە راستیدا ئێمە هەرگیز ناتوانین بڵێین ئەم هێزانە نەمێنن، بەڵام ئومێدەكە ئەوەیە كاربكرێت لەسەر ئەوەی كە كاریگەرییەكانیان كەم بكەینەوە و كۆنتڕۆڵیان بكەین.
* بەهۆی ئەوەی نەتوانراوە كاری پێویست و جددی بكرێت لەسەر تێكەڵكردن و ئاوێتەكردنی ئەو كۆچبەر و پەنابەرانە لە كۆمەڵگە رۆژئاواییەكاندا، ئەمە زەمینەیەكی لەباری بۆ دروستبوونی تیرۆر و توندڕەوی لەو كۆمەڵگەیانەدا دروستكردووە، كەواتە ئایا باوەڕت وایە كە چیتر ئەمەریكا و ئەوروپا توانای رووبەڕووبوونەوەی كێشەكانی جیهانیان نەماوە؟
- لە راستیدا من دەتوانم ئەوە بڵێم كە ئەو كەسانەی لە ئەمەریكا و ئەوروپا دەبنە تیرۆریست رێژەیەكی كەمن، لەگەڵ ئەوەشدا پێویستە كۆمەڵگە رۆژئاواییەكان كاری باشتر بكەن لەسەر باشتر ئاوێتەكردنی ئەو كەسانەی كە خەلفیەتی ئایینی و ئیتنیی جیاوازیان هەیە. بە دڵنیاییەوە بوونی كاندیدێكی وەك دۆناڵد ترەمپیش هاوكار و یارمەتیدەر نییە، كە زۆرێك لە كۆچبەرانی ئەمەریكا هەست دەكەن كەسانی پێشوازی لێنەكراون – كاتێك گوێبیستی ترەمپ دەبن-، هەرچەندە پێموایە ئەوەی ترەمپ دەیڵێت گوزارشت نییە لە بۆچوونی زۆرینەی هاووڵاتیانی ئەمەریكا. منیش وەك هاووڵاتییەك ئومێد دەكەم دۆخەكە باشتر بێت و پتر بەرەوپێش بچێت.
* ئێوە ئومێدی ئەوەتان كرد كە دیموكراسی پتر بەرەوپێش بچێت، بەڵام ئایا لە ئێستادا ناڕازیبوون هەیە لە ئەدای دیموكراسی لە وڵاتانی رۆژئاوادا؟
- لە راستیدا هەمیشە ناڕازیبوون هەبووە لە ئەدای دیموكراسی و هەمیشە ئەمە حاڵەتەكە دەبێت، لەبەر ئەوەی هیچ سیستمێكی سیاسی میسالی و بێ كەم و كوڕی لە ئارادانیە، هەروەها لە نێو دیموكراسیەكانیشدا مۆدێلی جیاواز هەیە، ئەوەی لە سویدا هەیە جیاوازە لە مۆدێلی ئەمەریكا، سیستمی ئەمەریكاش جیاوازە لەو سیستمە –دیموكراتیەی- لە فەڕەنسادا هەیە، هەروەها مۆدێلی فەڕەنساش جیاوازە لەبەریتانیا. كەواتە وڵاتە جیاوازەكان میكانیزمی جیاواز دەگرنەبەر بۆ حوكمڕانی. ئەوەی پەیوەندی بە ئەمەریكاشەوە هەبێت، ئەوا سەرەڕای گۆڕانكارییە گەورەكان، ئەوا هەندێ جار سیستمی سیاسی لە ئەمەریكا بە باشی كاری كردووە و هەندێ جاریش ئەدایەكی باشی نەبووە. ئومێدی منیش ئەوەیە كە سیستمی سیاسی لە ئەمەریكا ئەوەندە مرونەتی هەبێت كە بتوانێت خۆی بگونجێنێت.