نۆرما كلێر مۆروزی، بڕوانامەی دكتۆرای لە بواری زانستی سیاسی لە زانكۆی جۆنزهۆپكینز بەدەست هێناوە، لە ئێستادا پڕۆفیسۆری زانستی سیاسییە لە زانكۆی ئیلینۆیس و بەڕێوەبەری پڕۆگرامی دیراساتە نێودەوڵەتییەكانە لە هەمان زانكۆ، لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە چەند بوارێكی گرنگ دەدات، وەك تیۆری سیاسی و سیاسەتی ناسنامەی كۆمەڵایەتی. بۆ تیشك خستنەسەر ئەو بارودۆخە ناهەموار و كارەساتبارەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی پێدا تێدەپەڕێت و بۆ تاوتوێكردنی ئەگەرەكانی گەیشتن بە چارەسەرێكی نوێ بۆ كێشە و ئاڵۆزییەكانی ئەم ناوچەیە، هەروەها بۆ باسكردنی ڕۆڵی هەڵكشاوی ڕووسیا لەم ناوچەیە و پێگەی هەرێمی كوردستان لە ناوچەكە، گوڵان دیمانەیەكی تایبەتی لەگەڵدا ئەنجامدا و ئەویش بەم شێوەیە تێڕوانینەكانی خستەڕوو.

نۆرما كلێر پسپۆڕی زانستە سیاسییەكان بۆ گوڵان:
دەكرێت كوردستان ببێتە هێزێكی ئیجابی بۆ دۆزینەوەی چارەسەری پرسەكانی ناوچەكە



* ئەگەر بە پرسیارێكی گشتی و گشتگیر دەست پێبكەین، ئایا چۆن لە بارودۆخی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕوانیت؟
- بارودۆخێكی پڕ لە كارەسات و تراژیدیایە، خەریكە بڵێم بارودۆخێكە قابیلی وێناكردن نییە، واتە ئەوەی لە ماوەی 10 ساڵی ڕابردوودا گوزراوە، هەلومەرجێكی پڕ لە مەرگەسات بووە. ڕاستە دۆخی هەر وڵاتێك جیاوازە، بەڵام من لە ژیانی خۆمدا ئەم ژمارە زۆرەی خەڵكم نەبینیوە كە ناچاربن مال و حاڵی خۆیان جێبهێڵن، ئەمەش بە مانای ئەوە دێت كە هەل و مەرجەكە خراپتر بووە بۆ خەڵكە ئاساییەكە، هەرچەندە ئەمە مانای ئەوە نیە كە پێشتر لە دۆخێكی باشدا بوون، بەڵام ئەوەی لە ئێستادا دەگوزەرێت زۆر خراپە و تراژیدیایە.
* ئایا پێتانوایە دۆخەكە بە ئاستێك خراپ بووە كە چیتر چارەسەرەكانی پێشوو دەرمانی دەردی ئەم ناوچەیە ناكەن و پێویستە بیر لە چارەسەرێكی دیكە بكرێتەوە و دابهێنرێت؟
- هەرچەندە من پێشتر ئاماژەم بەوە كرد كە دۆخەكە یەكجار خراپە، بەڵام ئەمە دۆخێكە و دەستكردی مرۆڤە و ئەمە كارەساتێكی سروشتی نییە، – ئەگەرچی كارەساتی سروشتیش ڕوویداوە، وەك گۆڕانی ژینگە و ...هتد-، واتە ئەمانە كێشەی سیاسین، لەبەر ئەوە دەبێت چارەسەری سیاسیش هەبن، بەڵام دەبێت ئەم چارەسەرانە دابهێنرێن، واتە ناكرێت لەسەر سیاسەتی كورتبینانەی ڕەتكردنەوە و یەكتر تۆمەتباركردن بەردەوام بین.
* ئەگەر لە بارودۆخی سووریا بڕوانین، ئەوا پێدەچێت كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەستەوەستان بێت لە گۆڕینی بارودۆخی ئەو وڵاتە بەرەو باشتر، كە بەم دواییە ئاگربەست و پرۆسەی سڕكردنی كردەوە سەربازییەكان داڕووخا، ئایا پێتوایە جەنگێكی دیكەی جیهانی لە ئاسۆدا دەركەوتووە؟
- هیوادارم وا نەبێت، من لە ئەمەریكام و باس لە هەڵوێستی ئەمەریكا دەكەم، كە ئەم هەڵوێستەی ئەمەریكاش گیرۆدەی ئەو دەردە بووە كە تێیدا تۆ لەبەر ئەوەی كەسێكت ناوێت، ئەوا پشتیوانی كەسێكی دیكە دەكەیت، بە بێ ئەوەی هەوڵ بدەیت هەڵوێستێكی واقیعبینانە بگریتەبەر و بە بێ ئەوەی بزانیت ئایا سیاسەتە گشتییەكە چییە و ئایا سیاسەتە مەحەلییەكە چییە، كەواتە ئەوەی ڕوویدا جێی سەرسوڕمان نییە. بەڵام من ئومێد دەكەم دەرئەنجامی هەڵپەساردنی گفتوگۆكانی نێوان ئەمەریكا و ڕووسیا، دەستپێكردنەوەی گفتوگۆیەكی واقیعیبینانەترو گشتگیرتر بێت. چونكە ناكرێت ئەمەریكا هێڵی سوور دابنێت و هەڕەمەكییانە پشتیوانی موعارەزە بكات و ڕایبگەیەنێت ئێمە هیچ پێوەندیمان بە ئەسەدەوە نییە، من لێرەدا بەرگری لە ئەسەد ناكەم، بەڵام گفتوگۆكردن بۆ ئەوەیە پێكەوە دابنیشیت بۆ ئەوەی هەنگاو بە هەنگاو بگەیتە چارەسەرێكی سیاسی و بنیادنەر بۆ كێشەكە. نەك هەر لە سەرەتاوە ڕایبگەیەنیت كە من دەمەوێت لایەنەكەی من لە شەڕەكەدا براوە و سەركەوتوو بێت، بە بێ ئەوەی بزانیت بڕیار و دەرئەنجامەكە چی دەبێت، كە پێموایە تا ئێستا ئەمە هەڵوێستی ئەمەریكا بووە. كەواتە دووپاتی دەكەمەوە هەڵپەساردنی گفتوگۆكان كارێكی باش نییە، بەڵام ڕەنگە سەربكێشێت بۆ گفتوگۆگەلێكی دیكەی بنیادنەرتر.
* هەروەك دەزانن لە ئێستادا سنوور و دامەزراوەكانی دەوڵەت لەم ناوچەیەدا دادەڕووخێن، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا سنوورەكان بوونەتە بەربەستی سەرەكی لەبەردەم هەر چارەسەرێكی نوێدا؟
- مەرج نییە سنوورەكان ئاستەنگی سەرەكی بن، ئەوە ڕاستە كە سنوری زۆرێك لە دەوڵەتەكانی ناوچەكە سنوورێكی هەڕەمەكین، بەڵام بوونەتە سنوورێكی مێژووییش، لەبەر ئەوە گۆڕینیان بە هیچ شێوەیەك چارەسەر نییە. ڕاستە ئێمە لە ماوەی دەیەكانی ڕابردوودا هەڵوەشانەوە و دابەشبوون وڵاتانمان بەدی كردووە، كە هەندێكیان ڕاددەیەكی گەورەی توندوتیژی و كارەساتیان لەخۆگرتووە، وەك لەبەریەك هەوەڵشانەوەی یوگسلافیای پێشوو، لە هەمان كاتدا حاڵەتی دیكە هەبووە كە پرۆسەكە بە بێ كێشە ئەنجام دراوە، وەك دابەشبوونی چیك و سلۆڤاكیا، یاخود با بڵێین یەكگرتنەوە ڕوویداوە، وەك یەكگرتنەوەی ئەڵمانیای رۆژهەڵات و ئەڵمانیای رۆژئاوا و بوونیان بە یەك وڵات، واتە سنوورەكان هەمیشەیی نین. لەبەر ئەوە كێشەیەكی گەورەیە ئەگەر پێتوایە لە نێوەندی ئەم پشێویە گەورەیەدا سنوورەكان بەربەستی سەرەكین.
* پێتوایە ئێران سوودی لەم بارودۆخەی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەرگرتووە، بەتایبەتی كە وڵاتانی دیكەی ناوچەكە بە تەواوەتی سەرقاڵن بە كێشە و شەڕە ناوخۆییەكانیانەوە، ئەمەش دەرفەتی بۆ ئێران دروستكردووە كە پەرە بە دەستڕۆیشتوویی خۆی بدات لەم ناوچەیەدا و لەم ڕووەشەوە سەركەوتوو بووە؟
- پێموایە سەركەوتوو بووە، بەڵام نەك بە دیوە سلبییەكەیدا، لەبەر ئەوەی ئێرانیش بە ڕاددەیەكی گەورە سەرقاڵە بە كێشە ناوخۆییەكانیەوە، ڕاستە هاوشێوەی عێراق و سووریا نییە و دووچاری توندوتیژی و نائارامی نەبۆتەوە، واتە لەو ڕووەوە وڵاتێكی سەقامگیرە. بەڵام دەبێت ئەوەش بڵێین كە توركیاش هەوڵی داوە پەرە بە دەستڕۆیشتویی خۆی بدات، بە هەمان شێوە سعودیەش هەوڵێكی زۆری خستۆتەگەڕ لەم ڕووەوە. كەواتە ئەمە هەمان كێشەیە كە یەخەی ناوچەكەی گرتووە، كە مەبەستم لە شەڕی بەوەكالەتە، ئەمە لە یەمەندا دەبینین، هەروەها لە سووریاشدا ڕوونە. لەبەر ئەوە بە باوەڕی من ئێران بە شێوەیەكی ستراتیژییانە ڕەفتاری كردووە و وردبووە لە هەنگاوەكانیدا لە میانەی پشتیوانیكردنی كاراكتەرە مەحەلییەكاندا، لەبەر ئەوە باوەڕم وانییە ئێران پشتیوانی پشێوی بكات، بەڵكو بوونی پشێوی بە كێشە دەزانێت بۆ خۆی. هەرچی سعودیەیە، ئەوا ژیرییەكی كەمتر دەنوێنێت لە پیادەكردنی سیاسەتی دەرەوەیدا و پتر لەسەر بنەمای مەزهەبی هەڵسوكەوت دەكات و زیاتر پشتیوانی تایفەگەری دەكات و بە ڕاستی سعودییەكان هەوڵیانداوە كە سوود لە بارودۆخەكە وەربگرن، ئەویش بە ڕاددەیەكی گەورە لە ڕێی پاڵپشتیكردنی توندوتیژی و ئاڵۆزكردنی بارودۆخەكەوە.
* ئاشكرایە بەم دواییە توركیا لە ڕووسیا نزیك بۆوە، هەروەها بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ دەستێوەردانی لە سووریادا كرد، ئاپا پێتوایە هاوپەیمانێتیەكی نوێ لە نێوان ئێران و ڕووسیا و توركیادا دروست بووە و ئەمەش لەسەر حیسابی ئەمەریكا و هاوپەیمانێتی دژ بە دعش شكاوەتەوە؟
- بە دڵنیاییەوە لە مانگی ڕابردوودا ئاڵوگۆڕ دروست بووە و گۆڕانكاریش لەسەر ئەرزی واقیع ڕوویداوە، بەڵام نەك بە هۆی ڕیزبەندی نوێ لە نێوان ڕووسیا و ئێران و توركیادا، چونكە ئەم سێ وڵاتە تێڕوانینی زۆر جیاوازیان هەیە بۆ پێگەی خۆیان لە سووریادا. پێمو وایە ڕووسیا و ئێران هاوپەیمانێكی ستراتیژییان پێكهێناوە لەو ڕووەوە، هەروەها وردترن لە تێگەیشتنیاندا لە ئاست ئەوەی لە سووریادا دەگوزەرێت، بەڵام سیاسەتی توركیا پێشبینی نەكراو بووەو دەبینین لە ماوەی چەند مانگ و ساڵی ڕابردودا ئەردۆغان كەسێكی پێشبینێ نەكراو بووە لە هاوپەیمانێتییەكانیدا و پتر بایەخی بە پێگە نیشتمانییەكەی داوە. لە ئێستاشدا توركیا لە پێوەندییەكی باشدایە لەگەڵ ڕوسیادا، بەڵام مەرج نییە لە پێوەندییەكی باشدا بێت لەگەڵ ئێراندا. هەروەها سیاسەتی دەرەوەی توركیا سیاسەتی خودی ئەردۆغان بووە، واتە هەڕەمەكی و پێشبینی نەكراو بووە و پتر تەركیزی لەسەر ئەجێندا سیاسییە ناوخۆییەكان كردۆتەوە، نەك ئەوەی ستراتیژیەتێكی هەبێت لە بواری سیاسەتی دەرەكیدا. ئەمە لە كاتێكدا ڕووسیا و ئێران ستراتیژیەتێكیان هەیە –ئیدی هەڵە بێت، یان ڕاست-، بەڵام توركیا ئەم ستراتیژیەتەی نییە. ئەگەر هەشی بێت ئەوا ستراتیژیەتێكی كورتبینانەیە و تەنیا لە دژایەتیكردنی كوردا كورت بۆتەوە، ئەمەش بە تەواوەتی پەیوەست و گرێدراوی سیاسەتی ناوخۆیی وڵاتەكەیە.
* ئایا پێتوایە وەك كاردانەوەیەك لە بەرامبەر دەركردنی یاسای دادپەروەری دژ پشتیوانانی تیرۆر، یان ئەوەی بە جاستا ناسراوە، سعودیە پتر لە ڕووسیا نزیك ببێتەوە؟
- ئەوە ڕاستە كە ئەم یاسایە سعودیەی نیگەران كردووە، هەروەها زۆر خەڵكی دیكەشی نیگەران كردووە. چونكە پێدانی دەسەڵات بۆ دادگاییكردنی وڵاتانی دیكە پرسێكی یاسایی وپرسێكی جیهانییە و ئەمەش مایەی كێشەیە. بە تێڕوانینی من هۆكاری دەركردنی ئەم یاسای پتر بۆ ئیعتیباراتی سیاسەتی ناوخۆیی دەگەڕێتەوە كە بوونەتە هۆی ئەوەی كۆنگرێس هەنگاوێكی لەم چەشنە بنێت، چونكە گومانێكی ڕوو لە زیاد هەیە كە سعودیە ناتوانێت نێوماڵی خۆی ڕێكبخاتەوە. واتە پرسیارەكە ئەوەیە ئایا سعودیە ستراتیژیەتێكی هەیە، یاخود تەنیا پیادەی ناسنامەیەكی ئایینی دەكات كە لەلایەن كەسانێكی نێودەوڵەتەوە سەرپەرشتی دەكرێن – كە ڕوون نییە و دیار نییە كێن-. بۆ ماوەیەكی زۆریشە هەندێ لەم پرسانەش لەلایەن شارەزایانی كاروباری ناوچەكەو توێژەرانەوە ورووژێنراون، بەڵام هەمیشە خراونەتەلاوە و وتراوە: نەخێر، سعودیە هاوپەیمانی ئێمەیەو گومانی تێدا نییە. بەڵام لە كۆتاییدا و ئەوەی جێی سەرسوڕمانیش بوو ئەم پرسە هاتەپێشەوە لەبارەی سعودیەوە، كە پەیوەستە بە ڕووداوەكانی 11ی سێپتەمبەرەوە. لەبەر ئەوە ئەم پرسە گرێدراوی سیاسەتی ناوخۆیی ئەمەریكایە. بەڵام ڕوون نییە كاردانەوەی سعودیە چۆن دەبێت، چونكە لە ژێر گوشارێكی ئابووریی گەورەدایە و گۆڕانكاری لە نێو ئەندامانی خێزانی شاهانەدا كراوە، واتە جموجوڵێكی زۆریان هەیە، بەڵام دیار نییە تا چەند سەركەوتوون. هەروەها سعودیە سیاسەتێكی توندتری گرتەبەر لە یەمەن و سووریادا، ئەمەش بارگرانییەكی زۆری بۆ دروست كردوون، بەتایبەتی لە دوای دابەزینی نرخی نەوتەوە. ڕاستە لە سعودیەدا باس لە بەتایبەتكردن دەكرێت، بەڵام كێشەكە ئەوەیە لەو وڵاتەدا ناڕەزاییەتی سیاسی هەیە، لەبەر ئەوە سعودیە لەبەردەم چەند بژارەیەكی دژواردایە، بەڵام ڕوون نییە ئایا ئیرادە سیاسییان هەیە، یاخود چارەسەرێكی داهێنەرانە دەگرنەبەر بۆ ئەوەی سەركەوتوو بن.
* لەم بارودۆخە ئاڵۆزەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و شەڕی دژ بە داعش، ئەو هێزەی بە شێوەیەكی كاریگەر لەسەر زەوی شەڕدەكات و خۆی بە هاوپەیمانی رۆژئاواو ئەمەریكا دەزانێت، هێزی كوردەكانە، بەڵام ئێستا كورد نەتەوەیەكی بێ دەوڵەتە لە ناوچەكە، ئایا ئەگەر كورد لەم بارودۆخەدا ببێتە دەوڵەتێكی سەربەخۆ، ئەم دەوڵەتە نابێتە هاوپەیمانێكی گرنگ بۆ رۆژئاوا بەگشتی؟
- لە ڕاستیدا هەرێمی كوردستان هەرێمێكی كاریگەر بووە بە بەراورد بەوەی لە ناوچەكەدا دەگوزەرێت، سەقامگیری و ئاسایشی بۆ كۆمەڵگەكەی دەستەبەر كردووە و توانیویەتی بەر بە تیرۆریستە توندڕەوەكان بگرێت، بەتایبەتی پەلاماری سەربازی داعش، ئەمەش بۆتەهۆی ئەوەی ئەمەریكییەكان – بەتایبەتی- كار لەگەڵ كورددا بكەن.
* كەواتە پێتوایە هەرێمی كوردستان فاكتەرێكی سەقامگیری بووەو لە ئایندەشدا هەروا دەمێنێتەوە؟
- ئەوە ئومێدی منە، بەڵام لەبەر ئەوەی لەم ساتەوەختەدا ناوچەكە زۆر ناسەقامگیرە، ئەوا زۆر زەحمەتە بتوانیت پێشبینی بكەیت. ئەوەی پێوەندی بە عێراقیشەوە هەبێت، ئەوا ئایندەی ئەم وڵاتە ڕوون نییە، من خۆم پشتیوانی لەوە دەكەم كە –عێراق- ببێتە وڵاتێكی دیموكراتی و فرەئیتنی و فرە تائیفی، هەرچەندە ئەمەش دەرئەنجامێكی میسالییە، بەڵام من پاڵپشتی لە دابەشبوونی عێراق ناكەم بۆ پێكهاتەی ئیتنی و تایفەگەری، ئەگەرچی ئەمە لە ئێستادا ڕوودەدات. لەگەڵ ئەوەشدا پێموایە هەرێمی كوردستان دەتوانێت ببێتە هێزێكی ئیجابی بۆ دۆزینەوەی چارەسەری بنیادنەر و داهێنەرانە بۆ پرسەكانی ناوچەكە.
* ئایا تا چەند ڕووسیا بۆتە هەڕەشە و مەترسی لەسەر سیستمی نێودەوڵەتی، بەتایبەتی دوای ئەوەی ڕووسیا بەشێك لە وڵاتی ئۆكرانیای داگیركرد و كردیە بەشێك لە وڵاتەكەی خۆی، كە ئەویش هەرێمی كریمیا بوو، ئێستاش دەبینین ڕووسیا هێرشە ئاسمانییەكانی لە سووریادا بۆ سەر ناوچەكانی موعارەزە چڕكردۆتەوە؟
بەڵێ، ئەمە وایە، ڕووسیا سەرقاڵی نمایشكردنی هێزە، بەڵام ئەمەریكاش بۆتە هەڕەشە لەسەر سیستمی نێودەوڵەتی، بە هەمان شێوە داعشیش. لە ڕاستیدا ئەمە پەیوەستە بە پرسیاری یەكەمەوە، لە ئێستادا سیستمی نێودەوڵەتی زۆر ناسەقامگیر و زۆر پێشبینی نەكراوە. با ئێمە لەوە بڕوانین كە لە بەریتانیادا ڕوودەدا –هەرچەندە ئەمە مەسەلەیەكی جیاوازە- بەڵام بینیمان دەیڤید كامیرۆن لەبەر ئیعتیباراتی ناوخۆیی حزبەكەی خۆی پرسی مانەوەی بەریتانیای لە نێو یەكێتی ئەوروپادا بردەپێش. هەروەها دەمەوێت ئەوە بڵێم ئێستا لە هەر كاتێكی دیكەی مێژووی هاوچەرخ پێشبینی نەكراوەترە و ئەگەر بێمەوە سەر پرسیارەكەش ئەوا بەڵێ ئەوەی ڕووسیا ئەنجامی دەدات مایەی نیگەرانییە، بەڵام ئەمە تەنیا ڕووسیا ناگرێتەوە.