مارك نۆرمان كاتز، پڕۆفیسۆرە لە سكووڵی سیاسەت و حكومەت و كاروبارە نێودەوڵەتییەكان لە زانكۆی جۆرج مەیسۆن، وانەبێژی چەند بوارێكی گرنگە، وەك سیاسەتی ڕووسیا، سیاسەتی دەرەوەو شەڕی تیرۆر. پێشتر توێژەر بووە لە سەنتەری وودرۆ ویڵسۆن، هەروەها شرۆڤەكاری كاروباری سۆڤیەت بووە لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریكا. گوڵان لە دیمانەیەكدا چەند پرسیارێكی ئاڕاستەكرد كە پەیوەست بوون بە لێكدانەوەو شرۆڤەكردنی ئەو ئاژاوەو پشێوییەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەئارادایە، هەروەها ڕۆڵی ئێران و پرسی شكستی سیستمی دەوڵەت لەم ناوچەیەدا، ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی داینەوە.

* بەپێی لێكدانەوەی چاودێران و شرۆڤەكاران ئێران توانیویەتی سوود لەو بارودۆخە وەربگرێت كە ئێستا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەئارادایە، هەروەها پێیانوایە تەنانەت دوای تێكشكانی داعشیش لەموسڵ و ڕەقە دۆخەكە هەر لە بەرژەوەندیی ئێراندا دەمێنێتەوە، بیروبۆچوونی ئێوە لەم ڕووەوە چییە؟

- بەدڵنیاییەوە ئێران لەو ڕووەوە لە پێگەیەكی باش و باڵادەستدایە و ڕۆڵ و كاریگەری هەیە لە سووریادا، ئەوەی پێوەندی بە داعشەوە هەبێت، - ئەوا ئەگەرچی دەبێت هەمووان شەڕی داعش بكەن- بەڵام كاتێك ئەم گروپە لەناو دەچێت، ئەوا ئێران وڵاتێكی نزیكترە. بەڵام لە ئێستادا رۆژئاوا پتر تەركیز لەسەر ڕۆڵی ڕووسیا دەكات، ئەگەرچی ئێران ئەو ڕاستییە دەزانێت كە بە چەشنی ئەمەریكا ڕووسیاش مەرج نییە بمێنێتەوە. ئەوانیش توانایەكی زۆر سنورداریان هەیە، هەروەها ئێران زیاتر لە رێگەی ڕووسیاوە هێزی لە سووریادا هەیە. لەلایەكی دیكەوە ئەمەریكا شەكەت بووە بەدەست ناوچەكەوە. كەواتە ئەگەر لایەنەكانی دیكە ئەوەندە بەهێز نەبن، ئەوا تەنیا لایەنێك بمێنێتەوە لەم نێوەندەدا ئێرانە. ئەگەرچی ئێرانیش كێشەی خۆی هەیەو كێشەی جددیشن، وەك ئامادەنەبوونی ئێران بۆ باشتركردنی پێوەندیەكانی لەگەڵ رۆژئاوادا. كەواتە دەبێت ئەو پرسیارە بكەین، ئایا دەستكەوتی ئێران لەتێوەگلانی لە سووریادا چییە؟ ئایا دەبێتەهۆی باشتركردنی بژێوی خەڵكی ئێران؟ یان دەبێتەهۆی بەهێزكردنی رژێمی ئێرانی؟ ئەوە ڕاستە ئێران تمووحی گەورەی خۆی هەیە، بەڵام پێدەچێت ئێران لە مەودای نزیكدا قازانج بكات، ئەوەی پێوەندی بە دوورمەوداشەوە هەبێت، ئەوا ئەگەر هێزە گەورەكان نەتوانن دۆخی ناوچەكە ئاسایی بكەنەوە، ئەوا ڕوون نییە كە ئێرانیش بتوانێت رۆڵێكی گەورەتر لە ئێستا بگێڕێت.

* واتە ئێران بۆتە هێزێكی ئەوتۆ كە دەبێت حیسابی بۆ بكرێت لە هەر چارەسەرێكدا كە لە سووریا بگیرێتەبەر، یان لە هەر ڕێگاچارەیەكدا كە لە ئایندەدا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پیادە بكرێت؟
- بە دڵنیاییەوە، لە پێوەندی بە سووریا و هەروەها بە عێراقیشەوە، ئێران بۆتە هێزێك كە دەبێت حیسابی بۆ بكرێت. هەروەها لەبەر ئەوەی زۆر تێوەگلاوە لە سووریاوە، ئەوا بایەخێكی كەمتر بە كێشەی فەلەستین دەدات، ئەوەی پێوەندی بە میسر و دوورترەوە هەبێت، ئەوا پێناچێت كاریگەری و دەستڕۆیشتووییەكی ئەوتۆی هەبێت. كەواتە لە دەوروبەر و نزیكی خۆیدا كاریگەری هەیە، وەك سووریا و لوبنان، بەڵام دڵنیانیم كە چۆن دەتوانێت كارا و كاریگەر بێت بەدەر لەوانە.
* ئایا دەتوانین هۆكاری كێشە و ئاژاوەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سەرهەڵدانی گروپێكی وەك داعش بۆ شكستی سیستمی دەوڵەت لەم ناوچەیە بگەڕێنینەوە؟

- لە ڕاستیدا ئەمە كێشەیەكە كە لە زۆرێك لە ناوچەكانی جیهان بەدی دەكرێت، كە دەبینرێت دەوڵەت بە چەشنی پێشوو كارا نییە.
* ئایا دەكرێت دووبارە داڕشتنەوەی سنوورەكان بە چارەسەرێكی عەمەلی بۆ كێشەكانی ئەم ناوچەیە لەقەڵەم بدرێت؟
- دەبێت ئەوە بزانین كە كەسانێكی كەم خوازیاری ڕوودانی ئەم دەرئەنجامەن، بەڵام لەڕاستیدا پێدەچێت ئەمە ڕووبدات، وەك دروستبونی دەوڵەتی هەرێمی كوردستان لە عێراق، كە كاراكتەرێكی زۆر بەهێزە، و دروستبوونی رۆژئاڤا لە سووریا، كە ئەمەش پەرەسەندنێكی گرنگە. لە ئێستادا عێراق تەنیا بە ناو وڵاتێكی یەكگرتووە و لە واقیعدا بەسەر سێ ناوچەدا دابەش بووەو ئەوەی پێوەندی بە سووریاشەوە هەبێت، ئەوا پێدەچێت ڕووسیا تەنیا بایەخ بە بەشی رۆژئاوای سووریا بدات، واتە ناوچەیەكی عەلەوی لەسەر كەناری دەریای سپی ناوەڕاست، لەگەڵ شارە گەورەكانی وەك دیمەشق و حەلەب، كە دەكرێت بە خۆشحاڵیەوە –بە تایبەتی لە ڕوانگەی ڤلادمیر پوتین- لەگەڵ كوردەكەدا پێكەوە بژین. پێدەچێت بە چەشنی ناوچە سوننییەكانی عێراق، ناوچە سوننەنشینەكانی سووریاش نائارامترین ناوچە بن. ئەوەش ڕاستە كە توركیا زۆر ناڕەحەتە بە دروستبوونی رۆژئاڤا، بەڵام پێموایە بەچەشنی ئەوەی مامەڵەیان لەگەڵ هەرێمی كوردستانی عێراق كرد، ئەوا وردە وردە دێنەسەر ئەوەی مامەڵە لەگەڵ كوردی سووریاشدا بكەن. ڕەنگە ئەمە كاتێكی زۆر بخایەنێت، بەڵام وەك مەسەلە و بابەتێكی عەمەلی پێموایە ڕوودەدات. بەڵام ئەوەی بەلای توركیاوە گرنگە ئەوەیە ئەگەر حوكمڕانیی كورد لە باكووری عێراق و حوكمڕانیی كورد لە باكووری سووریا قبووڵ بكات، ئەوا نایەوێت كە ئەوان پشتیوانی لە پەكەكە بكەن.

* ئێوە باسی هەرێمی كوردستانتان كرد، ئایا پێتانوایە ئەگەر ئەم هەرێمە ببێتە دەوڵەتێكی سەربەخۆ ئەوا دەبێتە هاوپەیمانێكی ستراتیژی بۆ رۆژئاوا؟
- بە دڵنیاییەوە ئەمە بۆ رۆژئاوا ڕاستە. چونكە ئەگەر ئێمە بمانەوێت هاوپەیمانێكمان هەبێت، ئەوا هەرێمی كورستان كاندیدێك دەبێت لەبەر ئەوەی قەوارەیەكی كاراتری لە حكومەتی عێراقی هەیە. ئەوەی پێوەندی بە ئیسرائیلیشەوە هەبێت، ئەوا زیاتر لە ڕوانگەیەكی پراگماتیكییەوە لێی دەڕواندرێت، چونكە دروستبوونی كوردستانێكی بەهێز بە بەربەستێك لەبەردەم ئێران و داعشدا لێكدەدەرێتەوە، هەرچەندە ئەو ڕاستییەیان لەبەرچاوە كە بە دروستبونی دەوڵەتی كوردی ڕاستەوخۆ پەنا ناباتە بەر دانپێدانان بە ئیسرائیلدا.
* بەڵام پێشبینی ئەوە دەكەن كە ئەگەر ئەم هەرێمە سەربەخۆیی بەدەست هێنا، ئەوا دانپێدانانی نێودەوڵەت و وەبەرهێنانی نێودەوڵەتی تێدا دەكرێت؟
- لە ئێستادا وەبەرهێنانی نێودەوڵەتی لەم هەرێمەدا كراوەو كەسانێكی زۆر هەن كە ئامادەن و توانای ئەوەیان هەیە وەبەرهێنانی تێدا بكەن، تەنانەت توركیاش كارێكی زۆری لەم چەشنە ئەنجام داوە. بەڵام ئایا دانی پێدا دەنرێت، ئەوا زەحمەتە بتوانین ئەمە یەكلابكەینەوە. بەڵام ڕەنگە دۆخی كوردستان هاوشێوەی تایوان بێت- بەلای كەمەوە بۆ ماوەیەك- كە لە تایواندا جموجوڵ و كارلێكی ئابووری لەگەڵ جیهاندا، بەڵام دانی پێدانەنراوە، من پێموایە ئەم ئەگەرە زیاتر چانسی ئەوەی هەیە لە كوردستاندا بێتەدی. ڕاستە لە ڕووی عەمەلییەوە كوردستان دەوڵەتێكی سەربەخۆیە، بەڵام ڕەنگە دانپێدانانەكە دەستبەجێ دەستەبەر نەبێت.
* ئێوە باسی خراپتربوونی دۆخی سووریاتان كرد، ئایا لە ئێستادا چۆن هەڵسەنگاندن بۆ بارودۆخی ئەو وڵاتە دەكەن؟

- لە ئێستادا ڕووسیا و ئێران باوەڕیان وایە دەیانەوێت براوە بن، ئەویش نەك بە گەیشتن بە جۆرێك لە ڕێككەوتن، بەڵكو لە ڕێی تێكشكاندنی دوژمنەكانی رژێمەكەی بەشار ئەسەدەوە، ڕەنگە بتوانن ئەم كارە بكەن، بەڵام ئەگەر هەر شتێك ڕووبدات و ئەوان نەتوانن و نەیانەوێت درێژە بەم سەركوتكارییە بدەن، ئەوا دووچاری یاخیبوون دەبنەوە. ئەوەی دیارە ئەوەیە كە دەیانەوێت بەردەوام بن، بەڵام پێدەچێت ڕووبەڕووی كێشەیەكی جددی بووبێتنەوە.
* ئایا پێتانوایە دۆخەكە لە كۆنتڕۆڵ دەردەچێت و شەڕێكی دیكەی جیهانی لێ دروست دەبێت، یاخود ئەمە ئەگەرێكی دوورە؟
- ئەوەی ئاشكرایە كە خەڵكانێكی زۆر لە سووریاوە ئاوارەی ئەردەن و لوبنان و شوێنەكانی دیكە بوون، كە بۆی هەیە ئەمە كێشەی جددی لێبكەوێتەوە. هەروەها بارودۆخی توركیاش لە ئێستادا لە دۆخێكی دژواردایە، لە هەمان كاتدا شەپۆلی كۆچبەران بۆتەهۆی دووبارە داڕشتنەوەی سیاسەت لە ئەوروپا، ئەویش نەك بە ئاڕاستەیەكی زۆر ئیجابیدا. كەواتە ئەمە ئەگەرێكە، بەڵام تا ئێستا ڕووینەداوە، هیچ زەمانەتێكیش نییە شەڕی سووریا زیاتر پەلنەكێشێت.
* چۆن لە ڕۆڵی توركیا دەڕوانیت لە پێوەندی بە قەیرانی سووریاوە، بەتایبەتی لەم دواییەدا دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی توركیامان بینی لە دۆخی سووریادا، ئایا ئاكامەكانی ئەو دەستێوەردانە ڕاستەوخۆیەی توركیا چین؟
- پێش دەستپێكردنی شەڕی سووریا، ئەردۆغان پێوەندییەكی باشی هەبوو لەگەڵ رژێمی ئەسەددا، بەڵام دوای هەڵگیرسانی شەڕەكە پشتیوانی لە ڕووخانی ئەسەد كرد، كە ئەمەش ڕووینەدا. ئەوەبوو لە كۆتاییدا دۆخێك دروست بوو كە توركیا چاوپۆشی لە داعش كرد بۆ بەكارهێانی خاكی وڵاتەكەی بۆ دژایەتی ئەسەد و هەروەها بۆ دژایەتی كوردیش لە سووریا. بەڵام لە ئێستادا تێگەیشتنێك هەیە كە بۆتە هەڕەشە بۆسەر ئەو وڵاتە. بەڵام توركیا كورد بە هەڕەشەی سەرەكی دەزانێت. لە ئێستادا بەلای ئەردۆغانەوە ئەسەد لە داعش، یان لە بەهێزبوونی پێگەی كورد باشترە. هەرچۆنێك بێت، ئەوەی لە ئێستادا لە سووریادا دەگوزەرێت، تەنیا شەڕێك نییە، چونكە ئەوەتا توركیا شەڕی كورد دەكات لە سووریادا، ڕووسیا دەستێوەردانی كردووە و ئێران تێوەگلاوە و موعارەزەش لە نێو خۆیاندا دابەش بوون و شەڕ لە دژی یەكتر دەكەن، ئەمەش بەڕاستی ئاژاوایەكی گەورەیە.
* بەم دواییە یاسای جاستا لەلایەن كۆنگرێسی ئەمەریكاوە دەرچووە، كە نیگەرانییەكی زۆی لێكەوتەوە، بەڵام ئەوەی باس دەكرێت ئەوەیە كە ئامانج لەم یاسایە سعودیەیە، ئایا ئاكامەكانی دەركردنی ئەم یاسایە چین و پێشبینی دەكەن سعودیە چ كاردانەوەیەكی هەبێت؟
- كێشەكە ئەوەیە ئەگەر ئەمەریكا حاڵەتێك دروست بكات و ڕێز لە سەروەریی دەوڵەتانی دیكە نەگرێت، ئەوا بەدڵنیاییەوە دەوڵەتانی دیكەش هەمان هەنگاو لە بەرامبەر ئەمەریكا هەڵدەگرن. لەبەر ئەوە ئومێدی من ئەوەیە كە داوایەكی یاسایی بەرزبكرێتەوەو حوكمی نادەستووریبوون بەسەر ئەم یاسایەدا بدرێت. چونكە ڕاستە لە ئەمەریكا كۆنگرێس یاسا دەردەكات، بەڵام دادگای باڵای ئەمەریكا دەتوانێت حوكمی نادەستووریبوونی ئەو یاسایە دەربكات، بەڵام ئەمەش كاتی دەوێت، چونكە دادگای باڵا خۆی ئەم كارە ناكات، بەڵكو دەبێت بە پێی ڕێكارەكان بێت.
* ئایا پێتانوایە لە ئێستادا ڕووسیا بۆتە هەڕەشە لەسەر سیستمی نێودەوڵەتی بەتایبەتی دوای ئەوەی هەڵسا بە داگیركردنی كرێمیا و دوای ئەوەی دەستێوەردان و بۆردومانە ئاسمانییەكانی لە سووریادا چڕكردۆتەوە؟
- ئەوە ئاشكرایە كە سەركردایەتی ڕووسیا سیاسەتێكی زۆر توند دەگرنەبەر، بەڵام ڕووسیا چەندین كێشەی ناوخۆیی هەیەو ئەوەی جێی سەرنجی منیشە ئەوەیە كە ئەو كار و كردەوانەشی لە دەرەوە ئەنجامیان دەدات، ئیدی لە سووریا بێت، یان كاركردن بێت بۆ لاوازكردنی رۆژئاوا نابنەهۆی بەهێزكردنی رژێمەكەی پۆتین.