رێنهارد هێنیش سەرۆكی بەشی زانستی سیاسییە لە زانكۆی سالزبێرگ و پێشتریش مامۆستای زانستی سیاسی بووە لە زانكۆی پیتسبێرگ و راوێژكاری وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریكا بووە. لە ئێستادا وانەبێژی سیاسەتە بەراوردكارییەكانی بازاڕی كار و دەوڵەتی خۆشگوزەرانی و پۆپۆلیزمە. بۆ هەڵوەستەكردن لەسەر هۆكارەكانی هەڵكشانی پۆپۆلیزم لە رۆژئاوا و كاریگەریی شەپۆلی كۆچبەران لەسەر سەرهەڵدانی ئەم دیاردەیەو كاریگەری دوولایەنەی پۆپۆلیزم و تیرۆریزم لەسەر یەكتری، گوڵان لە دیمانەیەكدا چەند پرسیارێكی ئاڕاستەكرد و ئەویش بەم شێوەیە راڤە و لێكدانەوەی خۆی بۆ بارودۆخەكە خستەڕوو.

* ئایا هۆكارە سەرەكی و فاكتەرە بنەڕەتییەكانی دروستبوون و سەرهەڵدانی پۆپۆلیزم لە رۆژئاوادا بۆچی دەگەڕێتەوە؟
- وەڵامە سادەكە بریتییە لە بوونی قەیرانی شەرعییەت كە دیموكراسی بە دەستییەوە دەناڵێنێت. هەروەها دەبێت ئێمە لەم رووەوە جیاوازی بكەین لە نێوان ئەمەریكا و ئەوروپای رۆژهەڵات و ئەوروپای رۆژئاوادا، لە ئەوروپای رۆژئاوادا قەیرانی شەرعیەت لەئارادایە، لەبەر ئەوەی پارتە سیاسییە گەورەكان پێوەندییان بە دەنگدەری خۆیانەوە لە دەست داوە. بۆ نموونە، پارتە سەرەكییەكان لە ئەڵمانیا و نەمسا و فەڕەنسا پێشتر پشتیان بە كەسانی چالاكوان و دەنگدەرانی سەر بە خۆیان دەبەست، بەڵام لە ماوەی بیست ساڵی رابردوودا ئەم پارتانە پشت بە كۆنتڕۆڵكردنی دەوڵەت دەبەستن، واتە پێوەندی و رایەڵیان هەیە بە دەوڵەتەوە و پێگەی دەسەڵاتیان بەدەستەوەیە، هەروەها دارایی بۆ بەڕێوەبردنی هەڵبژاردنەكانیش لە دەوڵەت وەردەگرن، نەك لە دەنگدەران. كەواتە پارتە سیاسییە سەرەكییەكان رایەڵێكی بەهێزیان هەیە بە كەسانی نێو دەسەڵات و بە دەوڵەت و بە دامەزراوەكانی دەوڵەتەوە . ئەمەش دۆخێكی دروستكردووە كە هاووڵاتیان هەست بكەن رایەڵێكی پێوەندی گرێیان نادات بەو پارتانەوە و ئەو پارتانەش بایەخ بە دەنگدەران نادەن. لەم هەل و مەرجەدا كەسانی پۆپۆلیست سەرهەڵدەدەن و بانگەشەی ئەوە دەكەن كە لەلایەك نوخبەیەك هەیە و بەرژەوەندی خۆی هەیە و لەبەرامبەردا هاووڵاتییان هەن كە یەكڕەنگن و یەكگرتوون، دواتر پۆپۆلیستەكان دۆخەكە وا وەسف دەكەن كە پارتە تەقلیدییەكان بەشێكن لەو نوخبەیەی كە بایەخ بە بەرژەوەندییەكانی هاووڵاتییە ئاساییەكان نادەن. لێرەدا ئەو پارتانەش دووچاری دژواری دەبنەوە لە روونكردنەوەی حاڵەتەكەو لە رەواندنەوەی ئەم بانگەشەیەدا، لەبەر ئەوەی یان ئەوەتا هیچ كارێك ناكەن، یاخود ئەدایان لە ئاستی پێویستدا نییە. بەڵام ئەم پارتە سیاسییانە روودەكەنە گروپگەلێكی بچووكی نێو كۆمەڵگە و بە پشتیوانی ئەوان هەڵبژاردنەكان دەبەنەوە، بۆ نموونە، لە نەمسا، پارتی سۆشیال دیموكرات، كە پارتێكی تەقلیدییە و پارتێكی پەیوەست بوو بە كرێكارانەوە، بەڵام لە ماوەی بیست بۆ سی ساڵی رابردوو گۆڕا بۆ پارتێكی پتر پەیوەست بە چینی ناوەڕاستەوە و لە ئێستاشدا ئەجێندایەكی روونی نییە و تەنیا لەگەڵ ئەوەدایە بارودۆخەكە وەك خۆی بمێنێتەوە و پارێزگاری لێبكرێت، واتە روون نییە داكۆكی لە چ پرسێك دەكات و تەنیا كار لەسەر بەڕێوەبردنی كێشەكان دەكات و پەیامێكی جەوهەریی نییە، بەڵام روودەكاتە چەند چینێكی نێو كۆمەڵگە و پەیامەكەی ئاڕاستەی ئەوان دەكات، وەك خانەنشینان و بەهۆی ئەوانەوە لە هەڵبژاردنەكاندا سەركەوتن بەدەست دەهێنێت، لە ئێستاشدا پارتی سۆشیال دیموكراتی نەمسا نزیكەی لە سەدا 26ی پەرلەمان پێكدەهێنێت، ئەمە لە كاتێكدا پێشتر ئەو رێژەیە لە سەدا 35 بۆ 40 بوو. كەواتە لە هەموو ئەو پارتانەی دیكە دەنگی كەمترە كە لە حكومەتدا، بەڵام ئەمە لە روانگەی دەنگدەرانەوە جێی رەزامەندی نییە. قەیرانی شەرعییەت ئەوەیە كە دەنگدەران هەست بكەن نوێنەرایەتی ناكرێن و دەنگیان لەبەرچاو ناگیرێت، پارتە سیاسییە تەقلیدیەكانیش دووچاری دژواری بوونەتەوە لەوەی قەناعەتێكی پێچەوانەیان لا دروست بكەن. ئەمەش حاڵەتەكەیە لە ئەوروپای رۆژئاوادا. لە ئەمەریكاش ئەم حاڵەتە بەدی دەكرێت، هەروەك لە كاندیدكردنی دۆناڵد ترەمپ بەدی دەكەین كە بۆتە پاڵێوراوی پارتی كۆمارییەكان بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی ئەمەریكا. ئەگەر لە دۆخی ئەوروپای رۆژهەڵاتیش بڕوانین، ئەوا دەبینین كە پۆپۆلیستەكان لە دەسەڵاتدارن، بۆ نموونە لە پۆڵەندا و هەنگاریا، كە جۆرێك لە ئەجێندای پۆپۆلیستی پیادە دەكەن و لە ئێستادا لە حكومەتدان، ئەمە لە كاتێدا لە ئەوروپای رۆژئاوادا هێشتا لە بەرەی بەرهەڵستكاراندان.

* كەواتە پوختەی مەسەلەكە ئەوەیە كە سەركردە و پارتە پۆپۆلیستیەكان كەڵك لە ناڕازیبوون و نائومێدبوونی خەڵكی وەردەگرن بۆ ئەوەی بیكەنە ئامرازێك بۆ گەیشتن بە دەسەڵاتی سیاسی و شەرعییەتدان بە بانگەشەكانی خۆیان، ئایا ئەمە وەسفكردنێكی وردی دۆخەكەیە؟
- بەڵێ دەقاودەق وایە، هەروەها من دەمەوێت ئەوەش زیادبكەم كە ئەمە سەروەختێكە كە پۆپۆلیستیەكان دەتوانن كەڵك لەو نائومێدیی و ناڕازیبوونە وەربگرن، چونكە ئێستا قەیرانی ئابووری دژوار لە ئارادایە و رێژەی بێكاری بەرزە و قەیرانی پەنابەرانیشی هاتۆتەسەر، كەواتە پارت و كەسایەتییە پۆپۆلیستیەكان بە ئاسانی دەتوانن ئەم كارە بكەن بە بەراورد بە 10 بۆ 15 ساڵ پێش ئێستا.

* ئێوە باسی مەترسیی پۆپۆلیست و سەركردە پۆپۆلیستیەكانتان كرد، لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا پۆپۆلیزم چ هەڕەشە و مەترسییەكی لەسەر دیموكراسی دروست كردووە، بەتایبەتی كە پێشتر پارتە سیاسییەكان بناغە و بنچینەی دیموكراسیەتی لیبڕاڵی بوون، بەڵام ئێستا ئەوەتا دەبینین كە پارتە سیاسییەكانی نێو رۆژئاوا كەسانی پۆپۆلیست دەپاڵیۆن لە سەروەختی هەڵبژاردنەكاندا؟

- من دەمەوێت دوو شت بڵێم، یەكەمیان من لەگەڵ ئەوەدا نیم كە سەرجەم پارتە سیاسییەكانی رۆژئاوا كەسانی پۆپۆلیست دەكەنە پاڵێوراو، بەڵكو ئێمە پارتی پۆپۆلیستیمان هەیە كە سەركردەی پۆپۆلیستیان هەیەو لەبەرامبەردا پارتی ناپۆپۆلیستیمان هەیە كە سەركردەی ئاساییان هەیە. من هیچ پارتێكی ئاسایی نێو ئەوروپای رۆژئاوا شك نابەم كە سەركردەیەكی پۆپۆلیستی كردبێتە كاندید، كە ئەمەش جیاوازە لە دۆخەكە لە ئەوروپای رۆژهەڵات، یان ئەمەریكا. بەڵام پارتە ئاساییەكان لە ئەوروپای رۆژئاوادا لە داكشاندان، ئەندامەكانیان لە دەست دەدەن و پشتیوانەكانیان دەستبەرداریان دەبن و رێژەی دەنگە بەدەستهاتووەكانیان لە كەمی داوە، ئەمە رەوتەكەیە لە ماوەی 20 ساڵی رابردوودا. كەواتە پارتەكان لە داكشاندان، لەبەر ئەوەی بەرەو ناوەند رۆیشتوون، لەم حاڵەتەشدا زەحمەتە بۆ دەنگدەران كە جیایان بكەنەوە، چونكە چیتر ناسنامەیەكی تایبەت بە خۆیان نییە. واتە دەبێت ئەوەمان لەبەرچاو بێت كە لە ئەوروپای رۆژئاوادا چینی ناوەڕاست چینێكی گەورەیە، لەبەر ئەوەشە كە هەموو پارتەكان بەرەو ناوەند – نە چەپڕەو، نە راسترەو- رۆیشتوون، كاتێكیش ئەمە دۆخەكە بێت كە ناتوانیت پارتەكان لێك جیابكەیتەوە، ئەو كاتەش ناسنامەی تایبەت بە خۆیان لە دەست دەدەن، ئەمەش دەرفەت بۆ پۆپۆلیستەكان دروست دەكات بۆ ئەوەی خۆیان وەك پارتگەلێكی راستڕەو بناسێنن. لە ئەڵمانیا بڕوانە، كە پارتێكی نوێ و پۆپۆلیستی لە سەرهەڵداندایە، لەبەر ئەوەی پارتەكەی ئەنجێلا مێركل بەرەو سەنتەر رۆیشتووە، ئەمەش پانتاییەكی بۆ پارتێكی نوێی راستڕەو دروستكردووە بۆ ئەوەی دەربكەوێت. كەواتە ئەگەر تۆ دەنگدەرێكی تەقلدیی پارتەكەی ئەنجێلا بیت لە ئەڵمانیا، ئەوا ئەو بۆچوونەت لا دروست دەبێت كە ئەم پارتە چیتر نوێنەرایەتی تۆ ناكات، لەبەر ئەوە پتر بە ئاڕاستەی چەپدا رۆیشتووە، ئەو كاتە دەنگ بە پارتێكی دیكە دەدەیت، ئەمەش لە وڵاتانی دیكەدا روودەدات و دووبارە دەبێتەوە.


* كەواتە ئایا پێتوایە لە ئەنجامی ئەو بارودۆخەدا كە هاتۆتەئاراوە، خودی دیموكراسیش لە ئەوروپادا لە داكشاندایە و مەترسی لەسەر دروست بووە؟
- با بەم شێوەیە گوزارشتی لێبكەم، ئەگەر پارتە سیاسییە راستڕەوەكان لە وڵاتە جیاوازەكاندا هەڵبژێردران، ئەوا ئەمە بۆی هەیە هەڕەشە لەسەر دیموكراسی دروست بكات. بۆچی؟ لەبەر ئەوەی پارتە راستڕەوەكان چەند بیرۆكەیەكی تایبەتیان هەیە سەبارەت بە دیموكراسی، چونكە ئێمە دوو جۆر دیموكراسیمان هەیە، دیموكراسیەتی لیبڕاڵی و دیموكراسیەتی نالیبراڵی، تائێستا ئەوەی لە ئەوروپای رۆژئاوادا هەیە، دیموكراسیەتی لیبڕاڵییە، كە بە مانای ئازادی رۆژنامەگەری و سەربەخۆیی دادگاكان و بوونی دامەزراوە جیاوازەكانە كە یەكتر لە سنووردا رابگرن، ئەمە دیموكراسیەتی لیبڕاڵییە. بەڵام كاتێك تۆ لە رووسیا و هەنگاریا و پۆڵەندا دەڕوانیت، ئەوا حكومەتەكان هەڵدەستن بە تەنگپێهەڵچنینی رۆژنامەگەری و ئەو یاسایانە دەردەكەن كە كاركردنی رۆژنامەگەری دژوار دەكەن، یان هەڵدەستن بە كۆنتڕۆڵكردنی راگەیاندنەكان و هەوڵدەدەن دادگاكان بكەنە پاشكۆی خۆیان، بڕواننە دۆخی پۆڵەندا. كەواتە كاتێك ئەم جۆرە سیاسەتمەتدارانە هەبن لە رۆژئاوادا و كاتێك پەرلەمانەكانیان هەڵبستن بە دەركردنی ئەو یاسایانەی كە دۆخەكە بەم ئاڕاستەیەدا دەبن، ئەوا بۆت دەردەكەوێت كە هەنگاونان هەیە لە دیموكراسیەتی لیبڕاڵییەوە بەرەو دیموكراسیەتی نالیبڕاڵی، كە كار دەكرێت بۆ بێ بەهاكردن، یان هەڵوەشاندنەوە، یاخود تێكشكاندنی دامەزراوەكانی كۆنتڕۆڵكردن، ئەمەش مایەی نیگەرانییە.

* كەواتە پێتانوایە پۆپۆلیزم هەڕەشە و مەترسییە بۆ سەر دیموكراسیەتی لیبڕاڵی؟
- بەڵێ، پۆپۆلیزم هەڕەشەیە بۆ سەر دیموكراسیەتی لیبڕاڵی، ئەو رێسایەی لە ئەنجامی توێژینەوەكانی ئەم بوارە هەڵێنجراوە، ئەوەیە كە بوونی بەرهەڵستكاری پۆپۆلیستی سوود بە دیموكراسی دەگەیەنێت، لە كاتێكدا بوونیان لە دەسەڵاتدا زیان بە دیموكراسی دەگەیەنێت، باشترین نموونە ڤەنزوێلای سەردەمی هۆگۆ شافێزە، شافێز نییەتی باشی هەبوو، بەڵام بڕواننە حكومەتی ئەم وڵاتە لە ئێستادا. كەواتە پۆپۆلیزم لەدەسەڵاتدا تۆمارێكی خراپی هەیە، لەبەر ئەوە دژی میكانیزمەكانی كۆنتڕۆڵكردن دەوەستێتەوە و رێز لە بەرهەڵستكارەكان ناگرێت و كاتێكیش رێزت لە بەرهەڵستكارەكان نەگرت، ئەوا ناتوانیت باشترین بڕیار دەربكەیت.
* واتە ئەوە راستە كە دەوتریت پۆپۆلیستەكان پشوودرێژ نین لەگەڵ رێكارە دیموكراسییە ئاڵۆزەكاندا؟
- بەڵێ، ئەمە راستە، من بە تەواوەتی هاوڕام لەگەڵ ئەمەدا.
* تا چەند دەتوانین هۆكاری سەرهەڵدانی پۆپۆلیزم لە رۆژئاوادا بگەڕێنینەوە بۆ چوونی شەپۆلی پەنابەران بۆ وڵاتانی رۆژئاوا، بەتایبەتی كە نەتوانراوە كاربكرێت بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی گونجاو ئەو پەنابەرانە ئاوێتەی ئەو كۆمەڵگەیانە بكرێن، راوبۆچونی ئێوە لەم بارەیەوە چییە؟
- لە راستیدا پۆپۆلیزم پێش هاتنی شەپۆلی ئاوارە و پەنابەرەكانیش هەر بوونی هەبووە، لەبەر ئەوە پێموایە قەیرانی پەنابەران دەبێتەهۆی ئاڵۆزتركردنی كێشەی پۆپۆلیزم و خراپتركردنی، بەڵام ناكرێت بڵێین هۆكاری كێشەكەن، ریشەی كێشەكە لە شوێنێكی دیكە و ریشەیەكی ناوخۆیی هەیە، بەڵام قەیرانی پەنابەران دۆخەكەی دژوارتر كردووە. هەروەها من پێموایە پرسی پۆپۆلیزم و سیاسەتی پەیوەست بە ناسنامەوە تەنیا پرسێكی رۆژئاوایی نییە، چونكە ئەگەر لە جیهانی ئیسلامی بڕوانیت و ئەگەر سەرنج لە پارتی داد و گەشەپێدانی توركیا بدەیت، ئەوا بۆت دەردەكەوێت كە هەمان پرسیش لەوێدا بەدی دەكرێت، واتە پرسی ناسنامە و كەلتووری و زمان، هەمو ئەو پرسانەی كە پۆپۆلیستەكانی ئەوروپای رۆژئاوا پشتیوانی لێدەكەن. ئەمە دیاردەیەكی جیهانییە و لە بەشەكانی دیكەی جهانیش بەدی دەكرێت. كەواتە پرسی ئاوێتەبوون و پرسی ئیسلام بوونەتە بابەتێك بۆ پۆپۆلیزم، چونكە دەڵێن بڕوانن خۆ ئێمە بووینەتە غەریبە لە وڵاتی خۆماندا و چیتر شەقامەكانی خۆمان ناناسینەوە و دەبێت نیگەران بین، كەواتە ئەمە فاكتەرێكی یارمەتیدەرە بۆ تیرۆریستان و بۆ پۆپۆلیستەكان. بەڵام هەروەك ئاماژەم پێكرد، ئەمە فاكتەرێكی گەورەیە بۆ هەڵكشانی پۆپۆلیزم، بەتایبەتی لە ئەڵمانیا و فەڕەنسادا، بەڵام هۆكار و ریشەی سەرهەڵدان و دروستبوونی نییە، چونكە ماوەیەكی زۆرە ئەم دیاردەیە دروست بووە.
* ئایا زیادبوونی رەوتە تیرۆریستەكان دەبێتەهۆی ئەوەی پۆپۆلیستەكان وەك پاساوی راست و دروستی بانگەشەكانیان لێكی بدەنەوە، بەو پێیە ئەمەش دەبێتە مایەی دروستبوونی بازنەیەكی داخراو كە دەربازبوون لێی ئاسان نییە؟
- بەڵێ، ئەمە تەواو راستە، چونكە ئەمە ستراتیژیەتی تیرۆریستانە، كە ستراتیژیەتەكەیان ئەوەیە كە ترس و تۆقاندن بڵاوبكەنەوە بۆ ئەوەی لەبەرامبەردا كاردانەوەیەكی گەورە دروست بێت و تیرۆریستانیش دەیانەوێت شەڕ زیاتر لە نێوان ئیسلام و رۆژئاوادا دروست بێت، كەواتە هەردوولا بە ئاڕاستەیەك كاردەكەن كە ببنەهۆی پتەوتركردنی پێگەی یەكتر.
* دوایین پرسیار ئەوەیە ئایا تا چەند تیرۆریستانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەتایبەتی تیرۆریستانی داعش بوونەتە كێشەیەكی جیهانی و مەترسی لەبەریەك هەڵوەشاندنەوەی زیاتری ناوچەكەو بێ نیزامی لە جیهاندا دروست كردووە؟
- پێموایە خەڵكی پتر ئەمە وەك هەڕەشە و مەترسییەك بۆ سەر سەلامەتی خۆیان لەقەڵەم دەدەن و كەمتر بەو شێوەیە لێی دەڕوانن كە مەترسی بێت بۆ سەر نیزامی نێودەوڵەتی، واتە وەك هەڕەشەیەك نزیك لە خۆیان هەستی پێدەكەن و دەیانەوێت دەوڵەتەكەیان كار و رێكاری زیاتر بگرێتەبەر. هەروەها وەك كاردانەوەیەك دروستبوونی ئیسلامۆفۆبیا بەدی دەكەین، كە ئەمەش پەیوەست و گرێدراوە بە پرسی كۆچبەرانەوە و پێموایە ئەمە كێشەی ژمارە یەك و كێشەی سەرەكییە لە ئێستادا. واتە لە زۆربەی وڵاتانی ئەوروپیدا پرسی كۆچبەران و پەنابەران و ئیسلامی ئەولەوییەتن و لە پێش سەرجەم پرسەكانی دیكەوەن، كە ئەمەش زیاتر لە وڵاتانی وەك ئەڵمانیا و فەڕەنسا و بەریتانیا و وڵاتە ئەسكەندەنافییەكان هەستی پێدەكرێت، لە كاتێكدا وڵاتێك وەك ئیسپانیا كەمتر كەوتۆتە ژێر كاریگەری ئەم كێشەیەوە.