ماكس ئەبراهامز، مامۆستای زانستی سیاسییە لە زانكۆی نۆرس ئیستێرن، توێژەر و وانەبێژی تیۆریی پێوەندییە نێودەوڵەتییەكانە، كە بایەخ بە پرسەكانی پەیوەست بە شەڕی ناوخۆیی، یاخیبوون و ناڕەزایەتی ناتوندوتیژ و تیرۆریزم دەدات. بۆ شرۆڤەكردنی هەڵمەتی بەرەنگاربوونەوە و بەگژداچوونەوەی داعش و هەڵوەستەكردنی لەسەر دۆخی دوای تێكشكاندنی ئەم رێكخراوە تیرۆریستییە و بەراوردكردنی داعش بە ئەلقاعیدە، هەروەها بۆ راڤەكردنی پرسی سەربەخۆبوونی كوردستان، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا سازكرد و ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی داینەوە.

* پێش ئەوەی بیر لەتێكشكاندنی داعش بكرێتەوە، پێویستە لە هەمان كاتدا كار لەسەر نەهێشتنی ئەو هۆكارانە بكرێت كە بوونەهۆی سەرهەڵدانی داعش، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا نابێت هاوشان بە هەڵمەتە سەربازییەكە پرۆسەیەكی سیاسیش بخرێتەگەڕ بۆ ئەوەی جارێكی دیكە ئەگەری دروستبوونی گروپی هاوشێوەی داعش نەیەتەوەئارا؟



- گومان لەوەدا نییە كە وەڵامی راست و دروستی ئەم پرسیارە بریتییە لە بەڵێ. هەندێ جار بەو شێوەیە وەسفی هەڵسوكەوتی سوپای ئەمەریكی دەكرێت كە شەڕ دەباتەوە، بەڵام ئاشتی دەدۆڕێنێت، ئەوە گومان هەڵنەگرە كە سوپای ئەمەریكا باشترین سوپایە لە جیهاندا، بەڵام كاتێك دەكشێتەوە، ئەوا بارودۆخەكە وەك خۆی بە خراپی دەمێنێتەوە، یان تەنانەت خراپتر دەبێت، هۆكارەكەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە نەتوانراوە كێشە سیاسییەكان چارەسەر بكرێن. رەنگە حاڵەتێكی هاوشێوە لەگەڵ داعشیشدا دروست بێت، لەبەر ئەوەی ئاسانە رای گشتی ئەمەریكا وا لێبكەیت كە پشتیوانی لە ئەنجامدانی گورزە ئاسمانییەكان بكات لە دژی تیرۆریستان، وەك داعش، بەڵام كاتێك ئەو گروپە بە راددەیەكی گەورە لاواز دەكرێت، ئەوا دواتر گروپێكی هاوشێوە دروست دەبێتەوە. لە راستیدا گورزوەشاندن لە گروپێكی وەك داعش، یان لە رژێمێكی وەك سەددام، پێویستی بە شارەزابوون و ئاشنابوون نییە بە ناوچەكە، بەڵام ئەگەر بتەوێت چارەسەرێكی سیاسی بۆ كێشەكان بدۆزیتەوە، ئەوا پێویستە ئاشنابیت بە سەرجەم ئەو لایەنە جیاوازانەی لەسەر ئەرزی واقیع بوونیان هەیە، هەروەها دەبێت بە مێژوو، كەلتوور و پیشەسازی ناوچەكە ئاشنا بیت، كە مەرج نییە ئەمەریكا ئەو شارەزاییە پێویستەی هەبێت بۆ ئەنجامدانی پرۆسەی ئاوەدانكردنەوە لە دوای شەڕدا.
* ئایا پێتوایە هۆكاری سەرەكیی دروستبوونی داعش و گروپە هاوشێوەكانی بریتی بووە لە سیاسەتە تایفەگەرییەكانی عێراق و سووریا و دورەپەرێزخستن و پشتگوێخستنی سوننەكان؟

- لە راستیدا ئەمە لێكدانەوە باوەكەیە، چونكە زۆرینەی شیكەرەوەكانی بواری سیاسەتی دەرەوە ئاماژە بەوە دەكەن كە رووخاندنی رژێمی سەددام حوسێن و دەسەڵات پێدان بە مالیكی و عەبادی و پشتگوێخستنی سوننەكان بوونەهۆی دروستبوونی ئەو دۆخە. بە تێڕوانینی من ئەم لێكدانەوەیە هەندێ راستیی لەخۆگرتووە، بەڵام من رەخنە لەم شرۆڤەیەش دەگرم، رەخنەكەی منیش لەوەدا بەرجەستە دەبێت، كە وا وێنای داعش دەكات وەك ئەوەیە هەڵبستێت بە بەرگریكردن و بەرەنگاربوونەوەی سەركوتكاری شیعە، كە پێموایە ئەمە لێكدانەوەیەكی زۆر مەترسیدار و چەواشەكارانەیە، چونكە من پێموانییە بە شێوەیەكی سەرەكی داعش گروپێكی بەرگریكار بێت، بەڵكو باوەڕم وایە پتر گروپێكی هێرشبەرە. رەنگە لە عێراق، یان لە سووریا –بەهۆی ئایینی سەرۆكی وڵاتەكەوە- بیرۆكەی سەركوتكاریی شیعە بە لێكدانەوەیەكی دروست وەربگیرێت، بەڵام كاتێك لە دەرەوەی ئەم زۆنی ناكۆكییانەوە لە دۆخەكە دەڕوانیت، ئەوا زەحمەت دەبێت بۆت باوەڕ بەوە بكەیت بزانیت كە چۆن سەركوتكاریی شیعە دەبێتەهۆی ئەوەی سوننەیەكی رادیكاڵ لە پێناوی دەوڵەتی ئیسلامیدا خۆی بتەقینێتەوە. واتە ئەم بیرۆكەی سەركوتكارییەكی شیعە مانایەكی زۆری نییە لە نیۆیۆرك، یان نیوجێرسی یان مێناسۆدا. واتە ئەمە ئەوەمان بۆ لێكناداتەوە بۆچی دەوڵەتی ئیسلامی لە لیبیا، یان لە میسر گەشە دەكات. بە تێڕوانینی من داعش گروپێكی نێودەوڵەتی دڕندەیە و پێویستی بەوە نییە كە سەركوتكاری شیعە هەبێت بۆ ئەوەی ببێتە بناغەیەك بۆ دیاریكردن و دەستنیشانكردنی ئامانجەكانی.
* باس لەوە دەكرێت لە حاڵەتی تێكشكاندنی بە ناو خەلافەتەكەی داعشدا، چەكدارە بیانییەكان هەوڵدەدەن بچنە دەوڵەتە دراوسێكانەوە، بەتایبەتی توركیا كە نزیكترین وڵاتە بۆ ئەوان، بەڵام كێشەكە ئەوەیە زۆرینەی ئەم چەكدارانە هەڵگری پاسپۆرتی ئەوروپین، كەواتە پرسیارەكە ئەوەیە تا چەند گەڕانەوەی ئەم چەكدارانە مایەی مەترسی و هەڕەشەیە بۆ سەر ئاسایشی ئەوروپا؟

- ئەمە كێشەیەكی راستەقینەیە. ئێوە لە یادتانە كە چەند ساڵێك پێش ئێستا كاتێك دەوڵەتی ئیسلامی دروست بوو، ئەوا زۆرینەی خەڵكی رۆژئاوا بە راددەیەكی گەورە نیگەران نەبوون لەبارەیەوە، لەبەر ئەوەی دەوڵەتی ئیسلامییان زیاتر بە گروپێكی مەحەلی وەسف دەكرد كە دەستی كرد بە دروستكردنی خەلافەت لە عێراق و سووریا. من هەر لە سەرەتاوە بە گومان بووم لەوەی داعش گروپێكی مەحەلی بێت، چونكە لەیەكەم رۆژەوە مۆركێكی نێودەوڵەتی هەبوو كە خەڵكی پتر لە 100 وڵاتی لە خۆدەگرت. لەبەر ئەوە من هەر لە یەكەم ساتەوەختەوە بە گروپێكی نێودەوڵەتیم ناوزەد كرد، نەك تەنیا لە رووی پێكهاتەی ئەندامەكانیەوە، بەڵكو لە رووی ئامانجەكانیشەوە. تەنانەت كاتێكیش خەلافەتەكە تێكدەشكێت، ئەوا زۆرێك لە چەكدارەكان – كە دەبینن خەونی خەلافەت نایەتەدی- روودەكەنە شوێنێكی دیكە. كەواتە ئێمە لێرەدا لێكدژییەك بەدی دەكەین، لەبەر ئەوەی كاتێك دەوڵەتی ئیسلامی لاواز دەبێت لە سووریا و عێراق، ئەوا لە تێڕوانینی زۆرینەی دەوڵەتانی جیهانەوە لە گەشەكردندایە، لەبەر ئەوەی پتر و پتر بە نامەركەزی دەبێت، واتە پێوەندیەكی پتەو هەیە لە نێوان لاوازكردنی دەوڵەتی ئیسلامی و بە نامەركەزیكردنی ئەو دەوڵەتەوە. واتە تاوەكو داعش لاوازتر بێت، ئەوا پانتایی جوگرافیی كردەوەكانی لە جیهاندا بەربڵاوتر دەكات. بەپێی هەندێ راپۆرت نزیكەی 20 هەزار چەكداری داعش لە موسڵدا هەن- هەرچەندە ئێمە ژمارە راستەقینەكە نازانین- بەڵام بەشێك لەم چەكدارانە روودەكەنە شوێن و ناوچەی دیكە، لە رووی مێژوییەوە گروپە تیرۆریستییەكان بەم شێوەیە كاریان كردووە، داعشیش لەمە بەدەر نییە. گروپێكی دیكە كە هاوتەریبە پێی بریتییە لە ئەلقاعیدە، كە ئەویش پێشتر گروپێكی تەواو مەركەزی بوو و بنكەی لە ئەفغانستان بوو، بەڵام دوای ئەوەی ئەمەریكا – لە دوای 11ی سێپتەمبەرەوە- فشارێكی زۆری لەسەر دروست كرد لەو وڵاتەدا و ژمارەیەكی زۆری سەركردەكانی كوشتن، ئەوە بوو لە ساڵی 2002 سەركردە باڵاكانی ئەلقاعیدە باسیان لەوە كرد كە چۆن گروپەكە پەیوەست بە نارمەكەزی بكرێت. لەبەر ئەوەی پێیانوابوو ئەگەر ئەلقاعیدە لە ئەفغانستاندا بمێنێت، ئەوا بە تەواوەتی تێكدەشكێندرێت. ئەمە رەفتاری گروپە تیرۆریستییەكانە، چونكە كاتێك رووبەڕووی فشار دەبنەوە، دەیانەوێت بەردەوامی بە خۆیان بدەن، ئەوا بە وڵاتانی دیكەدا پەرت و بڵاو دەبنەوە.

* واتە هێرشەكانی ئەم دواییەی شارەكانی رۆژئاوا كە بە هێرشی گورگە تەنیاكان ناسراون، یان ئەو هێرشانەی بە هاندان و ئیلهامی داعش ئەنجام دەدرێن لەم شارانە، وەك بەڵگەی بە نامەركەزیبوونی –هەروەك ئاماژەتان پێكرد- ئەم گروپە هەژمار دەكرێت؟
- بەڵێ ئەمە راستە. ئەو خاڵەی دەمەوێت لێرەدا زیادی بكەم، ئەوەیە كە تۆ هەست دەكەیت هیچ بەرەوپێشچوونێكت لەبەرامبەر داعشدا بەدەست نەهێناوە، لەبەر ئەوەی كاتێك ئەم گروپە لاوازتر دەبێت لە عێراق و سووریا، ئەوا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی هێرشی زیاتر ئەنجام دەدەن. بەڵام پێموایە ئەمە تێڕوانینێكی زۆر رەشبینانەیە، چونكە لە روانگەی منەوە بەرەوپێشچوونی زۆرمان بەدەستهێناوە. ئەگەر داعش لاواز بكرێت، ئەوا توانای بەردەوامبوونی كردەوەكانیشی لەدەست دەدات لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی. واتە ئاستی توندوتیژی گروپەكە كەم دەبێتەوە. بەڵگەیەكی دیكە لەم بارەیەوە ئەوەیە كە توانای داعش بۆ راكێشانی خەڵك لەسەر ئاستی جیهان بۆ نێو گروپەكەی كەم بۆتەوە، هەروەها هەڵمەتی پڕوپاگەندەشی دابەزیوە و داهاتی داراییشیان لە كورتی داوە. ئێمە توانیومانە ژمارەیەكی گرنگی سەركردەكانیان بكوژین. كەواتە لێرەدا دوو ئاڕاستە هەیە، ئاڕاستەیەكی رەشبین و یەكێكی گەشبین، رەشبینەكە پێی وایە لەگەڵ لاوازبوونی گروپەكەدا، ئەوا توندوتیژی زیاتر ئەنجام دەدات لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، گەشبینەكە باوەڕی وایە بە تێپەڕبوونی كات ئاست و مەودای توندوتیژی مومارەسەركراو لەلایەن داعشەوە كەم دەبێتەوە.

* ئێوە بەراوردی ئەلقاعیدە و داعشتان كرد، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا هاوڕان لەگەڵ ئەوەدا كە داعش هەوڵی ئەوەی داوە جێ بە ئەلقاعیدە لەق بكات و خۆی ببێتە گروپی تیرۆریستیی سەرەكی لە جیهاندا، هەروەها ئایا تێكشكاندنی بە ناو خەلافەتەكەی داعش نابێتەهۆی ئەوەی جارێكی دیكە ئەلقاعیدە پێگەی سەرەكی وەك رێكخراوێكی تیرۆریستی سەرەكی بەدەست بهێنێتەوە؟
- لە روانگەی منەوە رێكخراوە تیرۆریستییەكان ئەوە بە كارێكی سوودبەخش دەزانن كە مومارەسەی هەندێ لە دانبەخۆداگرتن بكەن، كێشەی گەورەی داعش ئەوە بوو كە ئەم كارەی نەكرد، هەر لەبەر ئەوە هەموو كەس لە جیهاندا هاوڕایە لەسەر ئەوەی داعش گروپێكە كە دەبێت لە ناوبچێت، بڕوانن ئێستا دوژمنەكانی داعش بریتین لە كورد و ئەمەریكا و هاوپەیمانێتییە جیهانییەكە بە سەركردایەتی ئەمەریكایەو چەندین وڵات لەخۆدەگرێت، هەروەها رووسیا و رژێمەكەی ئەسەد، واتە ژمارەیەكی زۆری دوژمنی بۆ خۆی دروست كردووە. بەڵام ئەگەر لە قاعیدە بڕوانیت، ئەوا لەبەر ئەوەی توانیویەتی ئەو قەناعەتە لای خەڵكانێكی زۆر لە جیهاندا دروست بكات كە رێكخراوێكی «میانڕەوترە»، ئەوا ئەمە بۆتەهۆی ئەوەی ئەلقاعیدە رێكخراوێكی مەترسیدارتر بێت، چونكە وڵاتگەلێكی زیاتر ئامادەییان هەیە پشتیوانی دەرەكی ئەم گروپە بكەن، بەتایبەتی دابینكردنی دارایی بۆیان، هەروەها ژمارەیەكی كەمتری وڵاتان ئامادەن هێرش بكەنە سەر ئەم گروپە، لەلایەكی دیكەوە ژمارەیەكی زیاتری گروپە یاخیگەرییەكان ئامادەن هاوكاری لەگەڵ ئەلقاعیدەدا بكەن، هەر تەنیا لەبەر ئەوەی بە رێكخراوێكی میانڕەوتری دەزانن. ئەگەر لە دۆخی سووریا بڕوانن لەم ساتەوەختەدا، ئەوە بەدی دەكەیت كە بەرەی نوسرە- ئەگەرچی ناوەكەی خۆیشی گۆڕیوە-، مەترسیدارترە لە دەوڵەتی ئیسلامی، لەبەر ئەوەی گرێدراوی ئەلقاعیدەیە و خەڵكانێكی زۆریش ئەلقاعیدە لە داعش بە باشتر دەزانن، بەتایبەتی كە پێیانوایە هاوئامانجە لەگەڵیاندا لە هەوڵەكانیان بۆ روخاندنی بەشار ئەسەد. كەواتە بەڵێ هاوڕام كە ئەلقاعیدە لە هەڵكشاندایە، لەبەرئەوەی داعش ئەوپەڕی توندڕەوی نواند. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بە هەڵەدا نەچن، من ئەلقاعیدە بە گروپێكی تیرۆریستی دەزانم، نەك هەر تەنیا ئەلقاعیدە، بەڵكو ئەو گروپە یاخیگەرییانەش بە تیرۆریست دەزانم كە هاوكاری لەگەڵدا دەكەن و شان بە شانی ئەلقاعیدە شەڕدەكەن. هەرچەندە چەند وڵاتێك هەن كە هاوڕا نین لەگەڵ بۆچوونەكەی مندا، بۆ نموونە، سعودیە و توركیا و قەتەر پتر هاوسۆزن بۆ پشتیوانیكردنی ئەلقاعیدە، لەبەر ئەوەی ئەم گروپە تێڕوانینێكی دروست كردووە كە بە شێوەیەك لە شێوەكان «میانڕەوە».
* كورد هێزێكی كاریگەرە لە شەڕی دژ بە داعشدا، بەڵام لە ئێستادا كورد نیگەرانە لەوەی لە دوای داعش جارێكی دیكە بكەوێتەوە ژێر حوكمڕانی عێراق و سووریا و كارەساتەكانی رابردووی بەسەردا دووبارە ببێتەوە، لەبەر ئەوە پێیوایە دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی باشترین زەمانەتە بۆ ئەوەی بتوانێت بەرگری لە خۆی بكات، راو بۆچوونی ئێوە لەم بارەیەوە چییە؟
- من پشتیوانی لە دروستبوونی دەوڵەتی كوردستان دەكەم، چونكە بە تێڕوانینی من كورد زۆر سوودمەند دەبێت ئەگەر خاوەنی دەوڵەتی خۆی بێت، هەروەها باوەڕم وایە دروستبوونی دەوڵەتی كوردی لە بەرژەوەندی ئەمەریكاشدا، چونكە ئێمە بە بێ كورد دووچاری دژواری دەبینەوە لە بەدەستهێنانی هاوپەیمانێكی عەمەلی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. هەروەها دەبێت ئەوەش لەبەرچاو بگرین كە ئەوان گروپێكی گەورەن كە لە مەودای دووردا هاوسۆزن لەگەڵ بەرژەوەندییەكانی رۆژئاوادا، هەروەها ئێمە و ئەوان چەندین بەها و ئامانجی هاوبەشمان هەیە، كەواتە بەڕاستی كارێكی سوودبەخشە ئەگەر ئەمەریكا هاوكاری ئەم گەلە بكات. لە روانگەیەكی بەرفراوانترەوە باوەڕم وایە كورد شایستەی ئەوەیە خاوەنی دەوڵەتی خۆی بێت و لە هەمان كاتدا بە بۆچوونی من دروستبوونی دەوڵەتی كوردی لە بەرژەوەندی ئیسرائیلیش دەبێت، ئەو راستییەش دەزانم كە زۆرێك لە جوولەكەكان و ئیسرائیلیەكان مەیلیان بۆ كورد هەیە، لەبەر هەموو ئەو هۆكارانە من لەگەڵ دروستبوونی دەوڵەتی كوردیدام.