كلارك لۆمباردی پڕۆفیسۆری یاسایە لە بەشی یاسای زانكۆی واشنتۆن، پێشتریش وانەبێژ بووە لە چەند زانكۆیەكی گرنگی وەك زانكۆی كۆڵۆمبیا و زانكۆی نیویۆرك و زانكۆی نیشتمانی سەنگافورە، وانەبێژی چەند بوارێكی گرنگە، وەك یاسای ئیسلامی، سیستمە یاساییە هاوچەرخەكانی موسڵمانان، یاسای دەستووری و دادگا فیدڕاڵییەكان. بۆ تاوتوێكردنی چۆنیەتی چارەسەركردنی كێشەكانی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هەروەها چۆنیەتی بەرەنگاربوونەوەی رەوتە توندڕەو و جیهادییەكان و بۆ هەڵوەستەكردنی لەسەر گرنگیی خستنەگەڕی هەوڵێكی نێودەوڵەتی بۆ بارودۆخی ئاڵۆزی ئەم ناوچەیە، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا سازكردو ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی داینەوە.

كلارك لۆمباردی پسپۆڕی یاسای ئیسلامی و دەستووری بۆ گوڵان:
داعش تەنیا كێشەیەكی سەربازی نییە، بەڵكو كێشەیەكی كۆمەڵایەتی و سیاسیشە



* ئەو هاوپەیمانێتییە جیهانییەی بە سەركردایەتی ئەمەریكا دروست بوو بە ئامانجی لەناوبردنی داعش، هەوڵەكانی لە تێكشكاندنی بە ناو خەلافەتەكەی داعشدا چڕكردۆتەوە، ئەویش بە هەوڵدان بۆ رزگاركردنەوەی شارە گرنگەكانی وەك رەققە و موسڵ، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا پێویست ناكات هاوشان بە هەڵمەتە سەربازییەكە پرۆسەیەكی سیاسی و كۆمەڵایەتیش بخرێتەگەڕ بە ئامانجی چارەسەركردنی ئەو كێشانەی لە بنەڕەتدا بوونەهۆی سەرهەڵدانی گروپگەلی توندڕەو و تیرۆریستی وەك داعش؟
- پێویستە هەڵمەتی سەربازی لەدژی داعش هاوشان بێت بە –هەبوون و جێبەجێكردنی- پڕۆگرامێكی سیستماتیكی بۆ چارەسەركردنی كێشە كۆمەڵایەتی و بونیادییەكان كە فاكتەری یارمەتیدەر بوون بۆ سەرهەڵدانی داعش.

* ئاشكرایە ئەوەی ئێستا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەگوزەرێت كاریگەری لەسەر ئاسایشی ئەوروپاش دەبێت، بۆ نموونە باس لە ئەگەری گەڕانەوەی چەكدارە بیانییەكانی نێو داعش دەكرێت لە حاڵەتی لە ناوچوون و تێكشكاندنی بە ناو خەلافەتەكەی داعشدا، كە رەنگە ئەو چەكدارانەش بە ئاسانی بتوانن بگەڕێنەوە بۆ ئەوروپا، لەبەر ئەوەی هەڵگری پاسەپۆرتی ئەوروپین، پرسیارەكە ئەوەیە تا چەند ئەوروپا ئەم مەسەلەیە بە جددی وەردەگرێت و تا چەند پێیوایە دەبێتە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی وڵاتەكانی؟
- بوونی هاووڵاتیە ئەوروپییە رادیكاڵەكان لە سووریا و عێراق لەئێستادا بۆتە تەحەددییەك بۆ ئاسایشی ئەوروپی. دەزگا ئەمنی و هەواڵگرییەكانی ئەوروپی لە هەوڵدان بۆ بەدواداچوونی جموجوڵی ئەو هاووڵاتییە ئەوروپییانە و كار دەكەن بۆ پەرەپێدان بە رێگاگەلێك بۆ ئیحتیواكردنی هەڕەشە و مەترسی ئەو كەسانە، بە بێ ئەوەی ئەمە ببێتەهۆی ئەنجامدانی پێشێلكاری بەرامبەر مافە دەستوورییەكانی هاووڵاتییەكانیان. تاوەكو ئێستا وڵاتە ئەوروپییەكان بە ئاستی جیاواز لەم ئەركە ئاڵۆزەدا سەركەوتنیان بەدەست هێناوە.

* سەرەڕای ئەوەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست گیرۆدەی چەندین تەحەددی و دژوارییە، بەڵام لە هەمان كاتدا هەڵكشان و چڕبوونەوەی ركابەرییە ئیقلیمییەكانیش بەدی دەكەین، ئایا پێشبینی سەرهەڵدانی شەڕێكی ئیقلیمی گەورە ناكەن لە نێوان سعودیە و ئێراندا، یاخود پێتانوایە ئەمە ئەگەرێكی دوورە؟
- من لەو باوەڕەدا نیم كە كردەوەی سەربازی و دوژمنكارانەی راستەوخۆ لە نێوان ئێران و سعودیەدا بێتەدی. بەڵام هەرچۆنێك بێت، ركابەریی نێوانیان بە ئەندازەیەكی زۆر بۆتەهۆی ئاڵۆزكردنی بارودۆخی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

* ئایا پێتانوایە یەكێك لە ئامانجەكانی داعش ئەوە بووە كە خۆی ببێتە ئاڵاهەڵگری سەرەكیی رەوتی توندڕەوی و توندوتیژی لەبری ئەلقاعیدە، بەتایبەتی ئێمە ئەوەمان بەدی كرد كە چەندین رێكخراوی تیرۆریستی لە جیهاندا بەڵێن و بەیعەتیان بە داعش دا، ئایا لە حاڵەتی رووخانی بە ناو خەلافەتەكەی داعشدا، جارێكی دیكە ئەم هاوكێشە پێچەوانەوە نابێتەوە و دووبارە پێگەی ئەلقاعیدە بەرەو هەڵكشان بچێت؟
- داعش بە چەشنێك گەشەی كردووە كە بۆتە دیارترین و بە تواناترین رێكخراوی تیرۆریستیی جیهانی لە رۆژگاری ئێستایدا. ئەوەی جێی سەرنجە، كە هەم توانیویەتی خاك داگیربكات و هەم توانیویەتی لەو خاكانەوە تیرۆر هەناردە بكات. هەروەها توانیویەتی سوود لە سەركەوتنەكانی وەربگرێت. واتە لەبەر ئەوەی وا دەردەكەوێت كە داعش سەركەوتووە، ئەوا شوێنكەوتووانی بەلای خۆیدا راكێشاوە، كە ئەوانیش بەرگری لە خاكەكەی دەكەن و هێرشی زیاتر لە دەرەوە ئەنجام دەدەن. بۆیشی هەیە ئەم رەوتە پێچەوانە ببێتەوە. ئەگەر داعش تێكبشكێندرێت لە سووریا و هەموو ئەو خاكانە لە دەست بدات كە كۆنتڕۆڵی كردوون، ئەوا رەنگە ئەو جیهادییانەی ئێستا هاوپەیمانی داعشن، وەلائی خۆیان بگۆڕن بۆ رێكخراوێكی دیكە، یاخود رەنگە بڕیاری ئەوە بدەن بە سەربەخۆیی كار بكەن. ئەگەر وابێت، ئەوا سەركردەكانی داعش هەندێ لە تواناكانیان لە دەست دەدەن بۆ ئەنجامدانی توندوتیژی لە دەرەوەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. هەرچۆنێك بێت، ئەوەی جێی داخە، تێكشكانی داعش لە سووریا و عێراق رەنگە ببێتەهۆی گۆڕینی جۆر و رێكخستنی توندوتیژی جیهادی. كەواتە تاوەكو كەسانێك هەبن كە بتوانرێت كێش بكرێن بۆ ئایدیۆلۆژیای جیهادی، ئەوا جیهادیزم بوونی دەبێت و توندوتیژیی جیهادییش بەردەوام دەبێت. هەر لەبەر ئەم هۆكارەشە، هەروەك ئێوەش ئاماژەتان پێكردووە، پێویستە هەڵمەتی سەربازی دژ بە داعش هاوشان بێت بە هەڵمەتێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی كە ئامانج لێیان كەمكردنەوەی كەمەندكێشبوونە بۆ جیهادیزم.


* ئایا هاوڕان لەگەڵ ئەو بۆچوونەدا كە چارەسەركردنی دۆخی دوای داعش، پێویستی بە هەماهەنگی و هاوكاری نێودەوڵەتی هەیە، بەچەشنی ئەوەی لە ناوچەی بەلقاندا روویدا، كە دواتر رێككەوتنی دایتۆنی لێكەوتەوە، ئایا پێتانوایە پێویستە پرۆسەیەكی لەم چەشنە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بێتەدی و ئەمجارە كێشەی پێكهاتە ئیتنی و نەتەوەییەكان لەبەرچاو بگیرێت بۆ هێنانەدی چارەسەرێكی درێژخایەن و سەركەوتوو؟

- قەیرانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە شێوەیەكی سەركەوتوو چارەسەرنابن، تاوەكو نوێنەری سەرجەم پێكهاتە بەشەڕهاتووەكان و لایەنە پێوەندیدارەكان لە ناوچەكەدا ئامادەییان نەبێت بۆ ئەوەی پێكەوە كۆببنەوە و گفتوگۆ بكەن لەبارەی چارەسەرێكەوە كە مایەی قبووڵكردن بێت لە هەردوو لاوە. هەرچەندە روون نییە ئەو چارەسەرەی كە هەردوولا پێی قایل دەبن، چۆن دەبێت. بەڵام ئەگەری ئەوە هەیە جیاواز بێت لەو چارەسەرە نێودەوڵەتییەی كە لە دایتوندا بەدی هات بۆ یەكلاكردنەوەی كێشەی بەلقان. بۆ نموونە، رەنگە چارەسەرەكە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بریتی بێت لەوەی دەستكاری سنوورەكان نەكرێت، بەڵام داوابكرێت كە گۆڕانكاری لە دەستووری دەوڵەتانی ناوچەكەدا بكرێت.
* كورد كە نەتەوەیەكی بێ دەوڵەتە هێزی كارا و كاریگەر بووە لەشەڕی دژ بە داعشدا، هەروەها كورد پێیوایە كە باشترین زەمانەت ئەوەیە ببێتە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی بۆ ئەوەی بتوانێت وڵات و نەتەوەی خۆی بپارێزێت و جارێكی دیكە رووبەڕووی كارەساتەكانی رابردووی نەبێتەوە، ئایا تا چەند پێویستە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پشتیوانی لەوە بكات كە كورد مومارەسەی مافی بڕیاردانی چارەنووس بكات؟
- گرنگە ئەوەمان لە یاد بێت كە تەنانەت ئەگەر كورد وەك بەشێك لە نێو دەوڵەتە نەتەوەییە گەورەترەكەدا بمێنێتەوە، ئەوا دەتوانن كار بكەن بۆ چاكسازی دەستووری بۆ ئەوەی دڵنیابن لەوە دان بە بەرژەوەندییەكانیاندا دەنرێت و رێزیان لێدەگیرێت. بۆ نموونە، دەتوانن فشار بكەن بۆ هێنانەئارای میكانیزمی دابەشكردنی دەسەڵات، یان فیدراڵیزم.