پڕۆفیسۆرجودیس یافی ئوستادە لە سكوڵی ئەلیوت بۆ كاروبارە نێودەوڵەتییەكان لە زانكۆی جۆرج واشنتۆن و بەڕێوبەری پرۆگرامی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە لە ئامۆژگای دیراساتی ستراتیژی نەتەوەیی لە زانكۆی بەرگری نیشتمانی لە واشنتۆن دی سی، پێشتریش بۆ ماوەی 20 ساڵ وەك شرۆڤەكاری باڵای كاروبارەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناوچەی كەنداو لە دەزگای هەواڵگری ئەمەریكیدا كاری كردووە. بۆ قسەكردن لە بارەی دۆخی پشێو و ئاڵۆزی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و چۆنیەتی ڕووبەڕووبوونەوەی داعش و ئەگەری گۆڕانكاری لە سنوورەكانی ناوچەكە، گوڵان وتووێژێكی لەگەڵ سازكرد و ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی داینەوە.

* چۆن لە بارودۆخی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕوانیت و ئایا پێتانوایە چارەسەرە بنەڕەتییەكەی كێشە و پشێوییەكانی ئەم ناوچەیە لە چیدا بەرجەستە دەبێت، بەتایبەتی كە سەد ساڵ بە سەر ڕێككەوتنی سایكس پیكۆ-دا تێپدەپەڕێت؟
- قسە و باسێكی زۆر لەبارەی ڕێككەوتنی سایكس پیكۆ-وە دەكرێت، ئەوەی بەدی دەكرێت بوونی مەیلێكە بۆ ئەوەی ئۆباڵی كێشەكان بخاتە ئەستۆی پرس و بابەتێك، بەڵام ئەمە هۆكارە ڕاستەقینەكە نییە. سەد ساڵ بەسەر سایكس پیكۆدا تێپەڕیوە و پێموایە كۆتایی هاتووە، لە ئێستاشدا پرسیارە ڕاستەقینەكە پەیوەست نییە بە سنووری نێوان دەوڵەتانی پێشوو، یان دەوڵەتە نوێیەكانەوە، بەڵكو پتر پێوەندیدارە بەوەی لە چوارچێوەی ئەو سنوورانەدا چی دەگوزەرێت. بۆ نموونە مەسەلەكە پێوەندیدار نییە بە سنوری كوردستانەوە- لە حاڵەتی سەربەخۆبوونیدا-، بە دەوروربەریەوە، ئیدی لە كوردستانی توركیا بێت، یان سووریا. بەڵكو زیاتر بەندە بەوەی لە ناو ئەو سنوورانەدا چی دەگوزەرێت. بۆ نموونە پێوەندیی كورد لە ناو خودی عێراقدا و ئەوەی پەیوەست بێت بە ناوچە ناكۆكی لەسەرەكانەوە، كە لە دوای هاتنی داعش بۆ موسڵ لە ساڵی 2014 كەوتوونەتە دەست پێشمەرگە. لەبەر ئەوە من دڵنیانیم كە سایكس پیكۆ پێوەندی بەو پرس و ڕووداوانە هەبێت كە لە ناو سنوورەكاندا دەگوزەرێن و ئەمە كێشە ڕاستەقینەكە نییە.
* ئەو پشێوی و پاشاگەردانیەی كە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە ئارادایە بە چەشنێك پەرەیان سەندووە كە چیتر ئەمەریكا و رۆژئاوا ناتوانن خۆیانی لێ دوورەپەرێز بگرن و هیچ كاردانەوەیەكیان نەبێت، ئەگەرنا بۆشاییەك دروست دەبێت كە هێزەكانی دیكە هەوڵی پڕكردنەوەی دەدەن، بۆ نموونە لە مانگی ئەیلوولی 2015دا ڕووسیا دەستێوەردانی لە سووریادا كرد و هاوسەنگیی شەڕەكەی لە بەرژەوەندی ئەسەد گۆڕی، كەواتە پرسیارەكە ئەوەیە ئەگەر ئەمەریكا و رۆژئاوا بەم شێوەیە دوورەپەرێز بن، ئایا هەڕەشەی و مەترسی لە سەر ئاشتی و ئاسایشی جیهان دروست نابێت؟
- ئەمە پرسیارێكی زۆر قورسە، وەڵامە میسالییەكە ئەوەیە كە پێویستە هاوكاری لە نێوان ئەمەریكا و ڕووسیا و گەمەكارە گرنگەكانی دیكەی ناوچەكەدا بێتەدی بۆ چارەسەركردنی كێشەی سووریا، بەڵام لە ئێستادا ئەمە ڕوونادات. مەبەستم ئەوەیە كە هێزە گەورەكان و دەوڵەتە دەرەكییەكان دەستڕۆیشتوویی خۆیان بەكار بهێنن بۆ گەیشتن بە ڕێككەوتن و ئاگربەستێك لە سووریادا، هەرچەندە ئەمەش كێشەكە چارەسەر ناكات، چونكە پێموانییە ڕووسیا یان هەر هێزێكی دەرەكی دیكە بتوانێت چارەسەرێك بسەپێنێت بەسەر ئەو وڵاتەدا، هەروەها ئەمە ئەو پەیامەیە كە لە سایكس پیكۆوە دەیخوێنینەوە.
* كاتێك ڕێكخراوی تیرۆریستی داعش بە ڕێكخراوی تیرۆریستی ئەلقاعیدە بەراورد دەكرێت، ئەو جیاوازییە ئاشكرایە دەردەكەوێت كە داعش دەوڵەتێكی ڕاگەیاندووە و كردوویەتیە ئامرازێك بۆ ئەنجامدانی مەشق و ڕاهێنان بە تیرۆریستان و دواتر ڕەوانەكردنەوەیان بۆ ئەوروپا، مەترسییەكە ئەوەیە زۆربەی ئەو تیرۆریستانە هەڵگری پەساپۆرتی رۆژئاوایین، بۆیە ئەگەر شەڕی داعش لەم وڵاتانەدا نەكرێت و لەناو نەبردرێن، ئایا ئەو مەترسییە دروست نابێت كە بە گەڕانەوەی ئەو تیرۆریستانە بارودۆخێكی هاوشێوەی عێراق و سووریا لە رۆژئاواشدا دروست بێت؟
- ئەمە پرسێكی زۆر گرنگە، بەڵام با ئێمە ئاوڕ لە ساڵانی 2007 و 2008 بدەینەوە، كە وا دەردەكەوت ئێمە ئەلقاعیدەمان لە ناو بردبێت لە عێراقدا، بەڵام چەند ساڵێك دواتر ئەلقاعیدە لە فۆرم و بەرگێكی دیكەدا و بە ڕێكخراوێكی بەهێزتر و كاراتر گەڕایەوە. كەواتە دەكرێت ڕێكخراوێك تێكبشكێنیت، بەڵام ئەگەر هەلومەرجەكە نەگۆڕیت، ئایا دەتوانیت ڕایبگەیەنیت كە كێشەكەم چارەسەر كردووە، یان ئەوەتا تەنیا زەمینەت بۆ قۆناخێكی دیكە خۆش كردووە؟ ئەمە نیگەرانیەكەی منە.
* ئاشكرایە كە لەم ساتەوەختەدا كوردستان بە ئەمری واقیع دەوڵەتێكی سەربەخۆیە، هەروەها ئەگەر لە بەشەكانی دیكەی عێراق بڕوانین، ئیفلیج بوونی حكومەت و پرۆسەی سیاسی بەدی دەكەین، خۆ ئەگەر باس لە پێكهاتەی سوننە بكەین، ئەوا جارێكی دیكە ئامادەنین بگەڕێنەوە بۆ ژێر ڕكێفی حكومەتێكی شیعە كە ئێران پشتیوانی بۆ دەستەبەربكات، كەواتە ئایا ئەگەر ئەمەریكا و هاوپەیمانێتی دژ بە داعش ئاستەنگ بۆ سەربەخۆبوونی كوردستان دروست بكەن، ئەمە وا لێكنادرێتەوە كە دووبارە ئەمەریكا عێراق بداتەوە دەست ئێران؟
- من مەسەلەكان لە گۆشەیەكی جیاوازەوە دەبینم. با پرسیاری ئەوە بكەم ئایا هەڵوێستی كوردستان چی دەبێت ئەگەر هاتوو پارێزگاكانی دیكەی عێراق هەمان خواستی خۆبەڕێوەبەرییان هەبوو؟ بۆ نموونە دەكرێت چارەسەری كێشەی سوننەكان بەوە بكرێت كە هەرێمێكیان بۆ پێكبهێندرێت كە هەمان ئیمتیاز و پێگەی هەرێمی كوردستانی هەبێت، ڕەنگە بەسرەش چاوی لەم چارەسەرە بڕیبێت. هەروەها ئەوەی سەرنجی ڕاكێشاین بانگەشەكردنی كەسانێك بوو لە كەركووك كە داوای ئەوە دەكەن هەرێمێكی سەربەخۆیان هەبێت و سەر بە هەرێمی كوردستان نەبێت و بەشێك بێت لە عێراق، بەڵام هەمان پێگەی هەرێمی كوردستانیان هەبێت لە ڕووی خۆبەڕێوبەرییەوە.
* كوردستان پێیوایە پاساوی قەناعەتپێهێنەری لەبەردەستدایە بۆ ئەوەی هەنگاو بەرەو سەربەخۆیی هەڵبگرێت، بیروبۆچوونی ئێوە چیە لەم بارەیەوە؟ ئایا هەلومەرجەكە لەبار نییە بۆ ئەوەی كوردستان كار لەسەر دامەزراندنی دەوڵەتێكی سەربەخۆ بكات؟
- هەڵوێستی ڕەسمی ئەمەریكا ئەوەیە كە ئەمە كاتێكی لەبار نییە و پێویستە لە ئێستادا ئەولەوییەت بە شەڕی دژ بە داعش بدرێت كە دوژمنێكی سەرسەختە و تەنیا بە پێكهێنانی بەرەیەكی یەكگرتوو دەتوانرێت تێك بشكێندرێت. كەواتە ئەوەندەی من ئاگاداربم هەڵوێستی ڕەسمی ئەمەریكا ئەوەیە عێراق بە یەكگرتوویی بمێنێتەوە، بەڵام من نازانم ئایا دوای كۆتاییهاتنی ئەم شەڕە گۆڕانكاری بەسەر ئەم هەڵویستەیدا دێت، یان نە.
* پێشبینی دەكەیت سەرۆكی داهاتووی ئەمەریكا چ هەڵوێستێكی لەم بارەیەوە هەبێت؟
- لە ڕاستیدا تەنیا دەتوانین مەزەندە بكەین، ڕەنگە ئەم هەڵوێستەی ئێستایان نەبێت و بۆی هەیە و سیاسەت و هەڵوێستێك بگرنەبەر كە هیچ بە دڵی ئێوە نەبێت، ئێمە لەمە دڵنیا نین.
* ئایا پێداگیریی ئەمەریكا لە سەر عێراقێكی یەكگرتوو نابێتە هۆی درێژكردنەوەی دەستڕۆیشتوویی ئێران بۆ نێو ئەم وڵاتە؟
- لە ڕاستیدا ئەمە تەنیا پڕوپاگەندەیە، كێشە نییە ئەگەر ئێوە باوەڕتان بەمە هەیە، بەڵام من باوەڕم پێی نییە، لێرەدا گرفتێك هەیە، ئێمە باسی دیموكراسی و دەنگدان دەكەین، بەڵام ئەگەر دەرئەنجامێكی دیاریكراوی لێكەوتەوە –كە ئێمە خوازیاری نەبووین- ئایا ئێمە چی دەڵێین، ئایا دێین و بڵێن ئەمە ئۆباڵەكەی لە ئەستۆی دیموكراسییە، كە زۆرینەی دانیشتووانی عێراق لە شیعە پێكهاتێبێت، ئایا جێی سەرسوڕمانە كە شیعە باڵادەست بن بەسەر حكومەتدا. لەبەر ئەوە پێموایە ئەمە مشتومڕێكی هەڵەیە و بۆچوونی شەخسی من ئەوەیە ئەو كەسانەی پەرە بەم لێكدانەوەیە دەدەن، دەستیان لە بەرپرسیارێتییەكانی خۆیان هەڵگرتووە بۆ هێنانەدی جۆرێك لە هاوسەنگی و ئاشتی لە عێراقدا.
* هاوپەیمانە تەقلیدییەكانی ئەمەریكا لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، وەك سعودیە و ئیسرائیل، نیگەرانن لە ئاست ئەمەریكادا، لێكدانەوەی ئەم وڵاتانە بۆ سیاسەتی ئەمەریكا بە شێوەیەكە كە پێیانوایە ئەمەریكا نیگەرانییە ئەمنیەكانی ئەوان لە سیاسەتەكانیدا لەبەرچاو ناگرێت، بەتایبەتی دوای واژۆكردنی ڕێككەوتنە ئەتۆمیەكەی نێوان ئێران و ئەمەریكا، ئایا ئەم سیاسەتەی ئەمەریكا لەسەر شكۆی ئەمەریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كاریگەریی زیانبەخشی نابێت؟
- لەو باوەڕەدا نیم كە ئەوە گۆڕانكارییەكی گەورەی لێبكەوێتەوە، چونكە پێویستە پێشبینی ئەوە بكرێت كە پێوەندیەكانیش ڕەنگدانەوەی ئەو گۆڕانكارییانە بن كە بە تێپەڕبوونی كات لە هەلو مەرجەكەدا دێنەئاراوە. ئێوە باسی ئەوە دەكەن كە هاوپەیمانەكانی ئەمەریكا نیگەرانییان هەیە، بەڵام ئایا ئەوان وەك كاردانەوەیەك هەڵدەستن بە ئەنجامدانی ڕێككەوتنێك لە نێو خۆیاندا كە ئەمەریكای لێ دەربكەن، لەو باوەڕەدا نیم. چونكە تۆ دەبێت لەوە بڕوانیت ئایا بەرژەوەندییەكانت چین و ئایا ئەو هەڕەشانە چین كە ڕووبەڕووت بوونەتەوە و ئایا بژارەكانی بەردەمت چین؟ لەبەر ئەوە پێموانییە لە كت و پڕێكدا ئەمەریكا پێگەی خۆی لەدەست دابێت، وەك گەمەكارێك، یان هێزێك بێت و فەرامۆش بكرێت. مەسەلەكە ئەوەیە كە گۆڕانكاری لە هاوسەنگییەكەدا ڕوویدا، چونكە ئەو پرس و مەسەلانەی كە هاوسەنگییەكەیان پێوەبەندە گۆڕدراون، واتە تۆ دەبێت لەوە بڕوانیت كە دەتەوێت ئایندە چۆن بێت، لەبەر ئەوە پێموانییە بژاردەیەكی زۆر لەبەردەستدا بێت لەم ساتەوەختەدا، دواتر ئایا كێ جێی ئەمەریكا دەگرێتەوە؟، وڵاتی چین، من لەو باوەەڕدا نیم.
* ئەگەر لە وڵاتی لیبیا بڕوانین، دەبینین كە بە هەمان شێوەی عێراق و سووریا تیرۆریستانی داعش لەو وڵاتەشدا جێ پێی خۆیان قایم كردووە، بەڵام ئەوەی وادەكات لیبیا مەترسیدارتر بێت، نزیكی ئەو وڵاتەیە لە ئەوروپاوە، چونكە پێشبینی دەكرێت داعش خەڵكانی خۆی لە نێو كۆچبەراندا بنێرێتە ئەوروپا بە ئامانجی ئەنجامدانی كار و چالاكی تیرۆریستی، كەواتە تا چەند ڕاگەیاندنی ویلایەتی خەلافەتی ئیسلامی لە لیبیا، مەترسیی داعشی لەسەر ئەوروپا زیاتر كردووە؟
- بەڵێ ئێمە ئەمەمان بەدی كردووە و ئەمەش سەلمێندراوە. داخستنی سنوورەكان و كردنە ئامانجی ئەو كەسانەی كە بە ڕەچەڵەك عەرەبن كاردانەوەگەلێكی جێی داخن، بەڵام قابیلی تێگەیشتنن. ئەمەش بیرۆكەیەكی باش نییە.
* زۆرێك لە شارەزایان پێیانوایە كارێكی بێهودە و بێئاكامە ئەگەر پێمانوابێت دەتوانین كێشەكانمان لە چوارچێوەی ئەو سنوورانەدا چارەسەر بكەین كە بە هۆی ڕێككەوتنامەی سایكس پیكۆوە داڕێژران، واتە پێیانوایە نابێت بەرگی پیرۆزی بكەین بە بەر سنوورەكاندا و نابێت چیتر وا سەیری سنوورەكان بكەین كە قابیلی دەستكاریكردن نین، كەواتە لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە بۆچی ئەمەریكا و رۆژئاوا پێداگیری لەسەر پاراستنی ئەم سنوورانە و یەكپارچەیی خاكی ئەم وڵاتانە دەكەن، لە كاتێكدا ئەو بۆچوونە دروست بووبێت كە ناتوانرێت لە ناو سنوورەكانی پێشووی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كێشەكان یەكلابكرێنەوە و ئاشتی و ئاسایش دەستەبەر بكرێت؟
- لە ئێستادا ئەمە هەڵوێستە ڕەسمییەكەیە، من ناتوانم پێشبینی ئەوە بكەم ئایا هەڵوێستی ڕەسمی لە ئاست سنوورەكاندا چی دەبێت دوای تێكشكاندنی داعش، یان لە ئایندەدا توركیا چۆن دەبێت، یاخود ئایا سووریا وەك دەوڵەتێك دەمێنێتەوە، یان نا. قورسە بتوانین پێشبینی ئەوە بكەین كە بارودۆخەكە لە مەودای دووردا بە كوێ دەگات.
* دواوتە و پەیامتان چییە؟
من ئومێد دەخوازم ئاشتی باڵ بە سەر عێراقدا بكێشێت، دڵگرانم كە شەڕ بۆتە هۆی كاولبوونی عێراق، خەڵكی عێراق بە كورد و عەرەب و ئێزیدییەوە نەهامەتیەكی لە ڕاددەبەدەریان چەشتووە، لەبەر ئەوە هیوادارم كە سەرجەم عێراقییەكان بە توركمان و كورد و عەرەبەوە بیر لەو ئایندەیە بكەنەوە كە دەیانەوێت و بیر لە ڕێگای گەیشتن بەو ئامانجە بكەنەوە و بزانن شەڕی نەبڕاوە لەسەر دەسەڵات و داهات سەركەوتوو نابێت.