رۆبەرت هووپەر وانەبێژە لە سكوڵی سیاسەت و ستراتیژیەتی جیهانی، پێشتریش لە زانكۆی كالیفۆڕنیا، سان دیاگۆ، بەڕێوبەری پرۆژەی (برەودان بە راگەیاندنی سەربەخۆ و ئازاد لە ڤیجی) بووە، لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە رۆڵی راگەیاندن دەدات لە چارەسەركردنی ناكۆكیی نێوان گروپە ئیتنییەكان، تیرۆریزم و سیاسەتی ژینگە و مافەكانی مرۆڤ. بۆ تیشك خستنەسەر پەرەسەندن و ئاڵوگۆڕەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و كێشەی سوننە و شیعە و ئەگەری دروستبوونی هاوپەیمانێتی نوێ لە ناوچەكە و پێگەی هەرێمی كوردستان لەم ناوچەیەدا گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا سازكرد و ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

* ئەوەی لەسەر مێزەكانی دیپلۆماتی بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و كۆتاییهێنان بە داعش باسی لێوە دەكرێت لەسەر ئەرزی واقیع پێچەوانەیە، هەر بۆ نموونە، لە رێككەوتنی جنێفی 3 باس لە قۆناخی ئینتیقالی بۆ سووریا دەكرێت، بەڵام ئەسەد یاری بەم بڕیارە دەكات، ئایا ئەمە مانای ئەوە نییە هێشتا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە نیازە لە چوارچێوەی سنوورە كۆنەكان كێشەكە چارەسەر بكات، كە ئەمەش لە مەحاڵێكی سیاسی دەچێت؟
- ئەمە ریشەی كێشەكەیە: تەكنەلۆژیای بەربڵاوی پێوەندیكردن، پڕچەككردن، سیاسەت، هاوپەیمانێتییە ستراتیژییەكان و دابەشبوونە دیموگرافی و تایفەگەری و ئایینیەكانی سەدەی 21 و رووبەڕوبوونەوەی ئەو سنوورە سیاسییانەی لە سەرەتای سەدەی 20ـەوە كێشران لەلایەن هێزە گەورەكانەوە بۆ ئەو دەوڵەتە نەتەوەییانەی لە پاشماوی ئیمپراتۆریەتی عوسمانییەوە مابوونەوە لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانی. رێككەوتنی سایكس پیكۆ لە ساڵی 1916 هێڵەكانی كێشا و رێككەوتنی لۆزان-ی بە دواداهات لە ساڵی 1923دا و دەوڵەتی توركیای هاوچەرخی دامەزراند. بە دڵنیاییەوە، توركیا لە نێو جەرگەی ئەنادۆلی عوسمانی پێكهێنرا، كە سنووری عێراق و سووریاش كێشران، كە مایەی ناكۆكی بوون، ئەمەش لە غیابی كۆنتڕۆڵكردنێكی خۆسەپێنییەكی تونددا روویدا. توێژەران بەم حاڵەتە دەڵێن: (تەنگژەی ئەمنی)، هەندێ كەسیش پێشبینی دەرئەنجامێكی هاوشێوەیان كرد بۆ داگیركارییەكەی عێراق لەلایەن ئەمەریكاوە، كە سەرئەنجامێكی خراپی لێكەوتەوە. لەگەڵ بەهاری عەرەبیدا لە ساڵی 2011، كاریگەرییەكە پەڕیەوە بۆ سووریا، لە ئێستاشدا تەنیا تونس قۆناخێكی ئینیتقالی سەركەوتوو- بەڵام لەرزۆكی- بەڕێكردووە، ئەویش لەبەر چەندین هۆكار كە تایبەتن بە مێژووی وڵاتەكەوە. بە كورتی، بەڵێ ئەمە ئەركێكی قورسە لە سایەی ئەو هەلومەرجانەی لە ئێستادا لە ئارادان. هەروەها دیموكراسییە رۆژئاواییەكان و سەركردەكانیان رووبەڕووی نائومێدی دەنگدەران دەبنەوە لە بارەی ئەو سیاسەتانەی كە دەبنە مایەی رشتنی خوێنی زیاتر و بە هەدەردانی دارایی زیاتر لە سەر حیسابی ئەولەوییەتە ناوخۆییەكان.
* زۆربەی چاودێرانی سیاسی گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی كە جارێكی دیكە سووریا و عێراق نابنەوە بە دەوڵەتی خاوەن سەروەری و یەكگرتوو و یەكپارچە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە كە جارێكی دیكە رژێمی عەلەوی و بەشار ئەسەد ناتوانێت سوننە لە چوارچێوەی سووریا كۆنتڕۆڵ بكاتەوە، هەروەها سوننەی عێراقیش جارێكی دیكە ناتوانێت لەگەڵ شیعەی عێراق بژی، بەتایبەتی كە ئێستا میلیشیای شیعەكان لە چەندین شوێن پاكتاوی رەگەزی سوننە دەكەن، پرسیار ئەوەیە كە لە سەر ئەرزی واقیع عێراق و سووریا دابەش بووبن، بۆچی هێزە گەورەكان ئەم راستییە ناسەلمێنن؟
- داگیركردنی عێراق لە لایەن ئەمەریكاوە و شكستهێنانی لە هێنانەئارای دیموكراسیەتێكی سەركەوتوو لە سایەی سەروەریی یاسادا، بوونەتە هۆی خێراتركردنی توندوتیژی تایفەگەری و سەرهەڵدانی توندڕەوەی توندوتیژ، لە نێویاندا، ئەلقاعیدە لە عێراق و دواتر داعش. هەروەك لە سەرەتاوە ئاماژەم پێكرد، بەردەوامبوونی (تەنگژەی ئەمنی) بە توندی بۆتە هۆی سنوورداركردنی دەرفەتی هاتنەئارای عێراقێكی یەكگرتوو، سعودیە و ئێران و توركیا، سیاسەتی تایفەگەرییان كردووە بە بەر ئەو هێزە هەرێمایەتییانەدا كە رۆڵی میانگیری دەبینن، هێزە رۆژئاواییەكانیان ناچار كردووە كە دیپلۆماسیەتێكی سنووردار بگرنەبەر كە دەرهاویشتەیەكی كەمی لێكەوتۆتەوە، وەك حاڵەتی جنێف 3. هاتنەناوەوەی رووسیاش بۆ نێو گێژاوەكە تەنیا بۆتە هۆی خراپتربوونی بارودۆخەكە. لە دەرئەنجامدا ئەوە شتێكی حەتمی بوو كە ناكۆكیی شیعە و سوننە لە سووریا و عێراقدا دروست ببێت، بەڵام هیچ یەكێك لەم دوو دەوڵەتە خاوەنی مێژووی حوكمڕانیی دیموكراسی نین كە تێیدا سەروەریی یاسا پارێزگاری لە نوێنەرایەتی كەمینەكان و مافە مەدەنی و مرۆییەكانی گروپە كەمینەكان كردبێت. ئاوارە سوورییەكان لە سان دیاگۆ، كالیفۆڕنیا، پیێانوتم كە بەر لە ساڵی 2011 ژیانی ئەوان پارێزراو بووە لە دیمەشق بە چاوپۆشین لەوەی سوننە، یان شیعە بووبێتن، بە مەرجێك لە سیاسەت دوور بكەوتنایەتەوە. هەڵوەشاندنەوەی هێزە چەكدارەكان و ژێرخانە مەدەنییە سەرەكییەكان لە عێراق هاوشان بە هەڵبژاردنی پڕ لە خەوش، سەریانكێشا بۆ بۆشاییەك كە پاشان لەلایەن سەرۆك وەزیران مالیكی و دواتر حەیدەر ئەلعەبادی پڕكرانەوە، بەڵام هیچیان نەیانتوانی رێگری لە هێرشی كتوپڕی داعش بكەن كە لە ساڵی 2014دا ئەم رێكخراوە توانی بەشێكی زۆری عێراق و سووریا داگیر بكات، ئەمە سەرەڕای مەشق و راهێنانی سوپاكەیان لەلایەن ئەمەریكییەكان و پڕچەككردیان بە چەكی پێشكەوتوو كە بواری بەراوردكردنیان نەبوو بە چەكی بچووك و كەم تفاقیی یاخیبووانی داعشەوە. لە كاتێكدا تەحەددییەكانی هەر نەتەوەیەك لە هەندێ رووەوە تەحەددیگەلێكی تایبەتن، ئەوا ئەو دەرسانەی فێری بووین لە كەوتنی رژێمەكەی سۆهارتۆ لە ئەندەنوسیا لە ساڵی 1998(كە ئەمەش تەنگژەیەكی دیكەی ئەمنییە) سوودبەخشن. من لە جاكارتا ژیاوم و كارم بۆ كەناڵە تەلەفزیۆنییە هەواڵییەكانی پایتەخت و ناوچەكانی سوماترا دەكرد و راهێنانم بە رۆژنامەنووسە مەحەلییەكان دەكرد لەسەر ئەوەی بە شێوەیەكی كارا روماڵی رووداوەكان بكەن، بێ ئەوەی لایەنگیریان هەبێت بۆ ئەو نەتەوە دیموكراتییە تازە هاتبۆوە ئاراوە. حكومەتەكەی سەرۆك عەبدولڕەحمان وەحید، كە پیاوێكی ئایینی موسڵمانی رێزلێگیراو بوو، پشتیوانی لەو ئیسلامێكی لێبوردە دەكرد كە هەمووان لە خۆبگرێت، كەوتە بەر هێرشی توندڕەوەكان كە توندوتیژی لێكەوتەوە لە چەند ناوچەیەك. دەكرێت كاردانەوە و وەڵامەكەی ئەو بە سەر عێراق و سووریادا جێبەجێ ببێت، ئەو رایگەیاند كە: «ئەوانەی دەڵێن وەك پێویست موسڵمان نیم، پێویستە دووبارە قورئان بخوێننەوە. ئیسلام بۆ لە خۆگرتن و لێبووردەیی و بنیادنانی كۆمەڵگەیە.» سیاسەتی ئەمەریكا لەو كاتە بریتی بوو لە برەودان بە «ئۆتۆنۆمی بۆ هەرێمەكان» و دروستكردنی هەشت پارێزگای نوێ لە ئەندەنوسیا، بە ئامانجی كەمكردنەوەی ئاستی توندوتیژی و بنیادنانی حوكمڕانییەكی نوێنەرایەتی بۆ دانیشتووانە مەحەلییەكەی. ئەگەرچی بێ كەم و كوڕی نییە، بەڵام ئەندەنوسیا بە یەكگرتوویی مایەوە و گەشەی كرد. دەكرێت ئەو واقیعە سیاسییەی لە عێراق و سووریا و لیبیا و ئەو دەوڵەتانەی دیكە هەیە – كە رووبەڕووی تەحەددی بوونەتەوە- سوود لە داهێنانكاری هاوشێوەی وڵاتی ئەندەنوسیا وەربگرن. ئەوەی پەیوەست بێت بە عێراقەوە، ئەوا مۆدێلی «هەرێمی خۆبەڕێوەبەریی فیدڕاڵی» بۆ حوكمڕانی كە بە شێوەیەكی كارا گروپە پەراوێزخراوەكان لەخۆ بگرێت و كۆتایی بە شەڕەكە بهێنێت، دەبێتە هۆی گۆشەگیركردنی داعش و ئەگەری ئەوە هەیە ئەنجامێكی كاریگەریشی لێبكەوێتەوە. سەروەختێك كە جێگری سەرۆكی ئەمەریكا، جۆزێف بایدن، سیناتۆر بوو، لە وتارێكیدا لە ساڵی 2006، بانگەشەی بۆ دابەشبوونی عێراق بۆ سێ هەرێمی سوننە و شیعە و كورد كرد، پێشنیارەكەی ئەو پێشینەی مێژوویی هەبوو لە دابەشكردنی عێراقدا لە لایەن عوسمانییەكانەوە بۆ سێ ویلایەت (پارێزگا): ویلایەتی موسڵ، ویلایەتی بەغدا، ویلایەتی بەسرە. رەنگە خراپیی ئەم رێگاچارەیە لە سەرجەم رێگاچارەكانی دیكە كەمتر بێت، واتە كار بە هەرێمی خۆبەڕێوبەری فیدڕاڵی بكرێت بۆ رێگەگرتن لە لێكترازان و توندوتیژی زیاتر.
* مەترسیی ئێران لە ناو هاوكێشەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست رۆژ لە دوای رۆژ زیاتر دەبێت، پێشتر ئێران كۆمەڵێك وەكیلی وەك حزبوڵا و حەماس و حوسییەكانی لە لوبنان یەمەن و فەلەستین هەبوو، بەڵام ئێستا بە هاوشێوەی داعش، هێزی شیعە لە ژێر ناوی چەندین میلیشای جیاواز دروست دەكات و بە ئاشكراش هەنگاو بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی شیعە (ولایەتی فەقیه) هەڵدەگرێت، ئایا ئەم هەنگاوەی ئێران زیاتر كێشەكان ئاڵۆزتر ناكات و دابەشبوونی نێوان شیعە و سوننە قووڵتر ناكاتەوە؟
- حەماس گروپێكی ئیسلامی و ئوسوڵگەرای فەلەستینی سوننەیە، كە پێوەندی بە ئیخوان موسلمینی میسرەوە هەیە، بەڵام پەیوەست نییە بە ئێرانەوە. بە پێچەوانەوە، حزبوڵا بە هاوكاری ئێران لە لوبنان دامەزرا و وەك حزبێكی سیاسی لوبنانی و وەك «دامەزراوەیەكی جیهادی سەربازی» كار دەكات و پێوەندی بە سەرۆكی سووریا بەشار ئەسەدەوە هەیە. حەماس بە توندی بەرهەڵستی هاوكاری حزبوڵا لەگەڵ ئەسەد و شەڕی ئەسەد لەگەڵ گروپە سوننییە یاخیبووەكانی سووریاوە دەكات. هەنگاوەكانی سەرجەم هێزە میانگیرەكان- توركیا و سعودیە و ئێران- سەردەكێشن بۆ ئاڵۆزتركردنی كێشەكە و قووڵكردنەوەی كەلێنی نێوان شیعە و سوننە، ئەمەش بۆتەهۆی دروست بوونی میلیشیای پارتیزانی كە ئەو بۆشاییەیان پڕكردۆتەوە كە بە هۆی كشانەوەی هێزە سەربازییە پڕۆفیشناڵەكانەوە دروست بووە. برەودان و دەستەبەركردنی دارایی بۆ بیروباوەڕی وەهابی لە لایەن سعودی و وڵاتانی كەنداوە، هاوشان بە برەودان بە میلیتاریزمێكی شیعی توندڕەو لە لایەن ئێرانەوە زیاتر و زیاتر بوونەهۆی هێنانەئارای بەرمیلێك بارووت كە ناوچەكەی وێران كردووە و ئەگەر رانەوەستێندرێت، ئەوا بۆ بەشەكانی دیكەی جیهان دەپەڕێتەوە.
* تەنیا لایەنێك لە هاوكێشەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نەبووبێتە لایەنێك لە كێشەی نێوان شیعە و سوننە كوردە، تەنیا رێگەیەكیش بۆ ئەوەی ئەم لایەنە بە بێلایەنی بمێنێتەوە و شەڕی داعش بكات دروستبوونی دەوڵەتی كوردستانە، ئایا تا چەند دەوڵەتی كوردستان هۆكارێكە بۆ تێكشكاندنی داعش و بونیادی سەقامگیری و دیموكراسی لە ناوچەكەدا؟
- هەرێمی كوردستان دوورگەیەكی لێبووردەییە لە نێو دەریایەك لە شەڕ. لەبەر ئەوەی كوردستان چالاكانە شەڕی داعش و ئەلقاعیدە و میلیشیا تۆڵەسێنەكان – ئیدی لەلایەن ئێرانەوە پشتیوانیان لێ بكرێت، یان هێزە هەرێمایەتیەكانی دیكەوە- دەكات، ئەوا دەكرێت ببێتە مۆدێلێك بۆ هەر ناوچەیەك كە بیەوێت سەقامگیری دەستەبەر بكات و ئایندەیەك مسۆگەر بكات بۆ نەوەكانی داهاتووی. كاتێك لە ساڵی 2008 گەیشتمە كوردستان، جێی سەرسوڕمان بوو بۆ من كە ناكۆكیی ئایینی و تایفەگەریم بەدی نەكرد، ئەمە لە كاتێكدا كوردستان لە ناوچەیەكدایە كە زیاتر و زیاتر مەیلی بۆ توندوتیژی هەیە. لە كوردستان مزگەوتی شیعە و سوننەكان، كڵێسای رۆمانی كاسۆلیك و ئۆرسۆدۆكسی رۆژهەڵات و كڵێسا مەسیحیەكانی دیكە و پەرستگای جوولەكەكان بەدی دەكرێت. هەروەها ئەو هەستی لێبووردەییەی لە شەقام و بازاڕ و كافێكانی كوردستاندا بەدیم كرد، ئەو بۆتەی پڕ لە كەلتوور و ئایینەی بیرخستمەوە كە لە مالیزیا هەیە. لە میانەی كاركردنم لەگەڵ كەناڵە تەلەفزیۆنیەكانی هەولێر و دهۆك و سلێمانی، دووچاری سەرسوڕمان بووم لە ئاست ئەو چالاكییەی بەدیم كرد لە گواستنەوەی هەواڵەكان و پابەندبوونی رۆژنامەنووسانی كوردستانەوە بە كاركردن لەسەر ئاستی رۆژنامەنووسی جیهانی، تەنانەت ئەگەر لە سایەی سەختترین هەل و مەرجیشدا ئەم كارە بكەن. لە ئێستادا هەرێمی كوردستان دووچاری قەیرانگەلێكی ئابووری و ئەمنیی سەخت بۆتەوە، هاوشان بە بوونی سیاسیەتێكی حزبی ناكارا لە بەغدا و پایتەختە هەرێمایەتییەكانی دیكە. كەوتنی پڕ شەرمەزاری موسڵ لە ساڵی 2014 لە بەرامبەر یاخیبوواندا ئەوەی ئاشكرا كرد كە مەركەز ناتوانێت بەردەوام بێت، سەرەڕای وەبەرهێنانێكی زۆری ئەمەریكا لە مەشق و راهێنان و پڕچەككردندا. كە لە نێو ئەو بۆشاییەی دروست بوو، پێشمەرگە توانیی بەرگری لە سەنگەرەكان بكات، ئەمە سەرباری ئەوەی كە كەموكوڕییان هەیە لە رووی چەك و لە رووی داراییەوە، هەر لە سەر سنوورەكان هەمان بوێری و ئازایەتیمان بەدی كرد لە نێو كوردی سووریادا كە شەڕیان لە دژی داعش دەكرد بۆ رزگاركردنەوەی كۆبانێ. لە باكووری سووریا. كورتهێنانی گەورە لە خەرجییە سەربازییەكان و دابەزینی نرخی نەوت و هەڵوێستی پڕ لە دژایەتی بەغدا سەریان كێشاوە بۆ دروستبوونی ئەو قەیرانە ئابوورییەی ئێستا لە كوردستاندا هەیە. ئەگەر كوردستان بیەوێت بەردەوام بێت لە شەڕی داعش و بنیادنانی ئایندە بۆ نەوەكانی داهاتووی، ئەوا دەبێت خواستەكانی لەبەرچاو بگیرێت، ئەگەرنا سەقامگیری لە ناوچەكدا بەدی نایەت و شەڕ لە دژی داعشیش دەبێتە شەڕێكی درێژخایەن و پڕئازار. پشتیوانی و دابینكردنی هاوكاریی دارایی بۆ بواری سەربازی لەلایەن ئەمەریكاوە، پەرەسەندنێكی پێشوازیلێكراوە، بەڵام پێویستە كاری زیاتر ئەنجام بدرێت.
* دیارە لەبەر ئەوەی ئێران لەلایەك خۆی كردۆتە دژی دەوڵەتانی سوننە بەتایبەتی سعودیە و دەوڵەتانی كەنداو، هەروەها لەلایەكی دیكەشەوە داوای نەمانی ئیسرائیل دەكات، ئەوا دەوڵەتانی عەرەبی سوننە و ئیسرائیل بە ئەمری واقیع بوونەتە هاوپەیمانی یەكتری و بە ئاشكراش هاریكاری یەك دەكەن، ئایا تا چەند هاوپەیمانی نێوان سعودیە و ئیسرائیل پارسەنگی هێز بۆ بەرژەوەندی ئاشتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگۆڕێت؟
- لە بنەڕەتدا ئەوەی ئێوە ئاماژەی پێدەكەن بریتییە لەوەی كە (دوژمنی دوژمنەكەم، دۆستمە)، دروستكردنی هاوپەیمانێتیەكانیش هاوكار دەبێت لە سەقامگیركردنی بارودۆخەكە. تاوەكو كاری زیاتر بكرێت لەگەڵ یەكتردا، تاوەكو هاوپەیمانێتی زیاتر بنیاد بنرێت بۆ دروستكردنی ناوچەیەكی سەقامگیر و گەشەكردوو بۆ خزمەت گەیاندن بە نەوەكانی داهاتوو كە ئومێد بە ئایندەیان لا دروست بكات، ئەوا بارودۆخێكی باشتر دێتەئاراوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەگەری ئەوە هەیە كەسایەتییەكانی نێو دامەزراوەی ئایینی لە سعودیە سەرسەختانە بەرهەڵستی دروستكردنی هاوپەیمانێتی لەگەڵ ئیسرائیلدا بكەن، من لەوە دڵنیا نیم كە چۆن دەتوانین بەسەر ئەمەدا زاڵ بین. هەندێ كەس پێشنیاری ئەوە دەكەن كە ئەگەر دەخوازرێت ئەم هاوپەیمانێتییە سەركەوتوو بێت، ئەوا دەبێت ئیسرائیل بەرەوپێشچوون بەدی بێنێت لە چارەسەركردنی كێشەی فەلەستیندا. بێگومان ئیسرائیل هاوپەیمان و شەریكی ئەمەریكایە، سەرباری ئەو جیاوازییە سیاسییانەی لە سیاسەتی ئەمەریكادا بەدی دەكرێت. من وەك كەسێك كە پشتیوانی لە ئەو چارەسەرە دەكەم كە دروستكردنی دەوڵەت لە خۆدەگرێت و ئامانج لێی هێنانەدی ئاشتی و دروستكردنی نیشتمانێكە بۆ فەلەستینیەكان، ئەوا پێموایە ئیسرائیل بە گەمەكارێكی سەرەكی دەزانم هەم لە بنیادنانی ئاشتی و هەم لە بەرەوپێشچوونی ئابووری لە سەرتاسەری ناوچەكەدا. من خۆم خوازیاری ئەوەم كە هەرێمی كوردستانی خۆبەڕێوەبەریی فیدڕاڵی چالاكانە بەشداری لەم پرۆسەیەدا بكات، وەك شەریكێك بۆ گەلی فەلەستین و ئیسرائیل. وەك لایەنی سیێەم و میانگیر، دەكرێت بێلایەنی و لێبووردەیی كوردستان هاوكار بێت بۆ ئەو بارودۆخی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە كە زیاتر و زیاتر مەترسیدار دەبێت. ئەوەی پێوەندی بە ئێرانەوە هەبێت، ئەگەر ئێران پیاوە ئایینییەكان لە دەسەڵات لا ببات و ببنە دەوڵەتێكی مۆدێرنی دیموكراتی راستەقینە، ئەوا دەرفەت بە رووی دروستكردنی هاوپەیمانێتیدا دەكاتەوە كە سنووری دابەشبوونی شیعە و سوننە تێپەڕێنێت و كۆتایی بە شەڕی بە وەكالەت بهێنێت. ئێمە تەنیا دەتوانین ئومێد بخوازین.
* ئێستا زۆر لە سیاسەتمەدار و ئەكادیمیستەكان باس لەوە دەكەن هەتا نەخشەی سایكس پیكۆ كۆتایی نەیەت و دەوڵەتانی ناوچەكە لە چوارچێوەی نەخشەیەكی دیكە رێكنەخرێتەوە، ناتوانرێت سنوورێك بۆ دەستێوەردانی دەوڵەتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دابنرێت، ئایا تا چەند گۆڕانكاری لە سنوورەكاندا ئەم سیستمە فاشیلەی دەوڵەت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست رێكدەخاتەوە؟
- داڕشتنەوەی نەخشەیەكی نوێ بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست شتێكی حەتمییە. پرسیارەكە ئەوەیە ئایا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی جڵەوی ئەم پرۆسەیە دەگرێتەدەست، یاخود ئەوە بەدی دەكەن كە سەرەڕای ئەوانیش نەخشەیەكی نوێ دادەڕێژێتەوە، كە ئەگەری ئەوە هەیە نەخشەیەكی خراپتریش بێت. ئەگەری ئەوە هەیە لە نێو وڵاتانی دیكەدا، ئێران و توركیا و سعودیە و رووسیا دەستێوەردان بكەن، بەڵام دەستەوەستانی یەكێك نییە لە بژارەكان.