« پۆپۆلیزم هەڕەشەیە بۆ لیبڕاڵ دیموكراتی. لە سەردەمی رۆمانەكانەوە هەتا ئێستا هەر حكومەتێك پرۆسەی هەڵبژاردنی پیادەكردبێت، رووبەڕووی جۆرێك لە سەركردەی پۆپۆلیستی بووەتەوە، هەموو ئەم سەركردە پۆپۆلیستانەش بەوشێوەیە خۆیان نمایش كردووە كە لەگەڵ خەڵكن و ئەوانی دیكە گەندەڵن و دوای بەرژەوەندی خۆیان كەوتوون.

« پۆپۆلیزم هەڕەشەیە بۆ لیبڕاڵ دیموكراتی. لە سەردەمی رۆمانەكانەوە هەتا ئێستا هەر حكومەتێك پرۆسەی هەڵبژاردنی پیادەكردبێت، رووبەڕووی جۆرێك لە سەركردەی پۆپۆلیستی بووەتەوە، هەموو ئەم سەركردە پۆپۆلیستانەش بەوشێوەیە خۆیان نمایش كردووە كە لەگەڵ خەڵكن و ئەوانی دیكە گەندەڵن و دوای بەرژەوەندی خۆیان كەوتوون. ئەم دیارەدەیە لە تیریۆس كاراگاسی رۆمانییەوە بۆ پاڵەوانانی پۆپۆلۆی میكاڤیلی لە سەدەی شانزە و جاكۆبیانی فەرەنسا لە كۆتایی سەدەی هەژدەهەم و جاكسۆنیانی سەدەی نۆزدەهەمی ئەمەریكا، هەموویان بە یەك ئاراستە كاریان كردووە و هەوڵیان داوە لە سەر بنەمای هاندانی جەماوەری بۆ دژی گەندەڵی و خێری گشتی پڕوپاگەندە بكەن و بەشداری لە هەڵبژاردنەكان بكەن، هەتا گەیشتە ئەوەی لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەم دیاردەی پۆپۆلیزم ببێتە دیاردەیەك هاوشانی دیموكراتی، بەڵام لە دوای كۆتاییهاتنی جەنگی دووەمی جیهانی و هەتا حەفتاكانی سەدەی رابردوو، كە تیایدا گەشەكردنی ئابووری بە شێوەیەكی فراوان هاتەكایەوە، دەوڵەتانی رۆژئاوای لیبڕاڵ دیموكراتی هەوڵی خۆیان خستەكار بۆ ئەوەی لە چوارچێوەی هەڵمەتی هەڵبژاردنەكاندا گوتارە سادە و ساكار و سەرنجڕاكێشەكانی سەركردە پۆپۆلیستەكان دووربخەنەوە، ئەمەش وایكرد پۆپۆلیستی راست تەنیا لە سەر ئاستی لۆكاڵی گوتارەكەی سەرنجڕاكێش بێت و لە سەر ئاستی نیشتمانی جێگەی بایەخ نەبێت، هەروەها پۆپۆلیستی چەپیش كە بە رۆشنبیری دژی دیموكراتی (Counterculture) بەشداری هەڵبژاردنەكانیان دەكرد، هەتا دەستبەرداری توندوتیژی نەبوون، نەیاندەتوانی نوێنەرایەتی لە پەرلەمانەكاندا بەدەست بهێنن، هەر بۆیە وەك هەردوو زانای زانستی سیاسەت (سیمور مارتن لیبست و شتاین رۆكان) ئاماژەیان پێكردووە، لە ساڵانی شەستەكان هەتا نەوەدەكانی سەدەی رابردوو، هەیكەلی پارتە سەرەكییەكانی ئەمەریكای باكوور و ئەوروپا لە ئاستێكی بەرزدا پتەوبوون و هەر لە كۆپنهاگن-ـەوە بۆ پاریس و رۆما و ستۆكهۆڵم و ڤێننا و واشنۆن، تەنیا ئەو پارتانە دەیانتوانی نوێنەرایەتی بەدەست بهێنن كە بڕوایان بە سیستمی لیبڕاڵ دیموكراتی و دامەزراوەكانیان هەبوو، بەڵام لە دوای نەوەدەكانەوە قۆناخێكی دیكەی دەركەوتنەوەی پۆپۆلیزم دەركەوتۆتەوە و پۆپۆلیست توانیویەتی بە رەگ و ریشەی حزبە دیموكرتییەكاندا رۆبچێت و توانیویەتی گوتاری پۆپۆلیستی خۆی بخاتە نیو ئەجیندای سیاسییەوە، بۆ دوورخستنەوەی مەترسیی پۆپۆلیستیش پێویستە دامەزراوە سیاسییەكانی دەوڵەتانی لیبڕاڵ دیموكراتی لە هەردوو بەری ئەتڵەسی رێگەیەك بدۆزنەوە بۆ ئەوەی لایەنە خراپەكانی دیاردەی پۆپۆلیستی بگۆڕن بۆ خزمەتی دیموكراتی و دەبێت هەوڵبدەن ئەو بنەمایانەی پۆپۆلیست لە سەر خواست و گازندەی خەڵك بە شێوەیەكی سادە و ساكار گوتاری سیاسی خۆی لەسەر دروست دەكات، وەڵامدانەوە بۆ ئەو خواست و گلەیی و گازندانە هەبێت، لەمەش زیاتر پێویستە حزبە دیموكراتییەكان خەڵك بگەیەنە قەناعەت، ئەو چارەسەرە سادە و رووكەشانەی كە سەركردە پۆپۆلیستەكان بۆ چارەسەری كێشەكان دەیخەنەڕوو، نەك هەر كێشەكان چارەسەر ناكات، بەڵكو پرۆسە دیموكراتییەكەش بەرەو شكست و هەڵدێر دەبات.»

نووسینی: یاشا مۆنك
سەرچاوە: پۆپۆلیزم هەڕەشەیە بۆ لیبڕاڵ دیموكراتی _ گۆڤاری فۆرین ئەفێزر
18ی ئابی 2014


حزبی سیاسی ناتوانێت یاری بە شكۆی دەوڵەت و چارەنووسی نەتەوە بكات

یەكێك لە سیماكانی دیاردەی فرەحزبی لە وڵاتانی لیبڕاڵ دیموكراتی ئەوەیە كە بە یاسا چوارچێوەی كاری حزبە سیاسییەكانیان دیاری كردووە، ئەمەش مانای ئەوەیە، حزبی سیاسی بۆی هەیە لە چوارچێوەی ئەو پێناسەیەی دەوڵەت بۆ سیستمی سیاسی كردووە، كاری سیاسیی خۆی بۆ بەدەستهێنانی نوێنەرایەتی لە پەرلەماندا بكات، بۆیە ئەگەر ئەو چوارچێوە سیاسییەی بەزاند و دژی بنەماكانی سیستمی لیبڕاڵ دیموكراتی وەستایەوە، ئەوا چۆن یۆرگ هایدەر وەك سەركردەیەكی پۆپۆلیستی لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی 2000ی نەمسا، بە گوتاری نازیسم هەڵبژاردنەكانیشی بردەوە، بەڵام یەكێتی ئەوروپا مامەڵەی لەگەڵ نەكرد و دانی پێدا نەنرا، ئەمەش لە سەر بنەمای ئەوە بوو، دیموكراتی تەنیا بریتی نییە لە هەڵبژاردن، لەبەر ئەوەی هیتلەریش بە هەڵبژاردن دەرچوو، بەڵام پاشان بووە ئەو بەڵایەی كە هەموو جیهانی خستە مەترسییەوە، ئەوجا لەسەر ئەم بنەمایە بۆ ئەوەی جارێكی دیكە یۆرگ هایدەر-یش نەبێتەوە بە هیتلەرێكی دیكە، ئەوا یەكێتی ئەوروپا دانی بەو هەڵبژاردنەدا نەنا.


كەواتە ئەمە پێمان دەڵێت، حزبی سیاسی لە چوارچێوەی ئەو سیستمەی كە دەوڵەت پێناسەی كردووە، كاركردنی سنوردارە، هەر بۆیە لە وڵاتێكی وەك ئەڵمانیا حزبێكی سیاسی كە بەشدارە لە پرۆسەی سیاسی و بەشداری هەڵبژاردنەكان دەكات، ئەگەر ئامانجی ئەوە بێت بە رێگەی هەڵبژاردن بگاتە دەسەڵات و دژایەتی ئەو سیستمە بكات كە دەوڵەتی دیموكراتیی ئەڵمانیا پێناسەی كردووە، ئەوا نەك پەرلەمان، بەڵكو راستەوخۆ حكومەتی ئەڵمانیا ئەو مافەی هەیە، ئەو حزبە دابخات و پرسەكەی ئاراستەی دادگای فیدڕاڵی ئەڵمانیا بكات. ئەوە تەنانەت بۆ حزبە چەپەكانیش راستە كە لە بنەڕەتدا خۆیان بە هەڵگری فكر و فەلسەفەی سۆشیالیزم و كۆمۆنیزم دەزانن و هیچ بڕوایەكیان بە سیستمی سەرمایەداری و بازاڕی ئازادیش نییە، بەڵام ئەم حزبانەش مافی ئەوەیان نییە لە وڵاتانی لیبڕاڵ دیموكراتی بەشداری لە پرۆسەی دیموكراتی و هەڵبژاردنەكان بكەن، هەتا ئەو كاتەی كە دەستبەرداری گوتاری توندوتیژی و دژایەتی لیبڕاڵ دیموكراتی نەبن. بە دیوێكی دیكەدا سیستمی لیبڕاڵ دیموكراتی رێگر نییە لە سەر ئەوەی لە چوارچێوەی ئەو سیستمەی لەو دەوڵەتانە بوونی هەیە، بیروبۆچوونی جیاواز بۆ باشتركردنی ژیان و گوزەرانی هاووڵاتیان ململانێی سیاسی لەسەر بكرێت، بەڵام كە كار گەیشتە ئەوەی حزبێكی چەپ، یان حزبێكی راست، بنەما و بەهاكانی سیستمی لیبڕاڵ دیموكراتی لەبەر یەك هەڵوەشێنێت و بیەوێت سیستمی سیاسیی ئێستا بڕووخێنێت و سیستمێكی دیكە دابمەزرێنێت، ئەوا لە پرانسیپەكانی سیستمی لیبڕاڵ دیموكراتیدا ئەو حزبانە لە چوارچێوەی ئەو حزبانە لە قەڵەم نادرێن كە لە پرۆسەی فرەحزبی و فرەلایەنی ئەو كۆمەڵگەیە پێناسەكراون، بۆیە دەخرێنە دەرەوەی پرۆسە سیاسییەكەوە. بەڵام لە دوای رووخانی دیواری بەرلین و هەڵوەشانەوەی یەكێتی سۆڤیەتی پێشان، دەوڵەتانی رۆژئاوا بەتایبەتی ئەمەریكا، ئەم رووداوەیان وەك سەركەوتنی تەواوی لیبڕاڵ دیموكراتی و باشترین سیستم بۆ حوكمڕانی دوای شكستی كۆمۆنیزم لە قەڵەم دا، تەنانەت بیرمەندێكی وەك فرانسیس فۆكۆیاما دیاردەی رووخانی دیواری بەرلین و هەڵوەشانەوەی بلۆكی سۆشیالیستی بە (كۆتایی مێژوو) ناو بردووە، ئەمەش بەو مانا فەلسەفییەی، ئەگەر خەبات و تێكۆشانی مرۆڤایەتی بۆ گەیشتن بە ئازادی بووبێت، ئەوا مادام مرۆڤایەتی گەیشتە ئەو قەناعەتەی تەنیا سیستمێك ئازادی تێدا فەراهەم بێت، سیستمی لیبڕاڵ دیموكراتییە، ئەوا مرۆڤایەتی گەیشتە ئازادی و ئەو مێژووە كۆتایی هات و قۆناخێكی دیكە دەست پێدەكات كە ئەویش قۆناخی پاراستنی ئازادییە.


لەسەر ئەم بنەمایە رۆژئاوا بەگشتی و ئەمەریكا بەتایبەتی، هەوڵیاندا ئەنجامدانی هەڵبژاردنی ئازاد و پاك، بكەنە پێوەری دیموكراتی و هەموو دیموكراتی لە هەڵبژاردندا بچووك بكەنەوە، بەڵام ئەم پرۆسەیە لە ماوەی 4-5 ساڵدا دەریخست، بچووككردنەوەی دیموكراتی تەنیا لە هەڵبژاردندا، خۆی دەبێتە مەترسییەك بۆ سەر ئازادی و ئایندەی ئازادی دەخاتە مەترسییەوە، ئەم حاڵەتە بیرمەندێكی وەك فەرید زەكەریا ناوی لێناوە: لیبڕاڵ دیموكراتیی نەخۆش (illiberal democracy)، ئەمەش بەو مانایەی لە پرۆسەی دیموكراتیدا بەها و پرەنسیپەكانی لیبڕاڵیزم هیچ بەهایەكی نامێنێت و پرۆسەی دیموكراتی تەنیا دەبێتە مەیدانێك بۆ سواڵكردنی دەنگ و هاندانی جەماوەر بە گوتاری دیماگۆگی و هەڵخەڵەتاندنی دەنگدەر، ئەمەش بۆتە فاكتەری سەرەكیی دەركەوتنی سەركردەی پۆپۆلیستی. ئەم دیاردەیە كە ئێستا بۆتە مەترسیترین دیاردە لەسەر دیموكراتیی رۆژئاوا بە ئەمەریكاشەوە، گەیشتۆتە ئەو ئاستەی یاری بە شكۆی دەوڵەت و ئەو سیستمە سیاسییە دەكات كە دەوڵەتانی لیبڕاڵ دیموكراتی پێناسەیان كردووە.


دەركەوتنی سەركردەی پۆپۆلیستی و
یاریكردن بە شكۆی دەوڵەتی و سیستمی لیبڕاڵ دیموكراتی


كارل پۆپەر خاوەنی تیۆری (كۆمەڵگەی كراوە و دوژمنەكانی كۆمەڵگەی كراوە)، شێوازی كاركردنی لە كۆمەڵگەی لیبڕاڵ دیموكراتی لە چوارچێوەی پرەنسیپی (هەوڵدان و هەڵەكردن) كورت كردۆتەوە، بێگومان پۆپەر كە كۆمەڵگەی لیبڕاڵ دیموكراتی بە كۆمەڵگەی كراوە ناودەبات، مەبەستی ئەو كۆمەڵگەیەیە كە بەرهەمی سەردەمی رۆشنگەری و پێشكەوتنی زانستە، بۆیە لە كۆمەڵگەیەكی لەمجۆرەدا چەند زانست پێش بكەوێت، هەڵەیەك، یان كەموكورتییەك بە دوای خۆیدا دەهێنێت. هەر بۆ نموونە لەگەڵ پێشكەوتنی وڵاتانی پیشەسازی، ئێستا گەورەترین كێشە، كێشەی پیسبوونی ژینگە و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی گۆی زەوییە، دیارە ئەمە بە مانای ئەوە نییە كە مرۆڤایەتی واز لە پیشەسازی بهێنێت، بەڵكو ئەركی مرۆڤایەتییە كە چارەسەرێك بۆ پیسبوونی ژینگە و بەرزبوونەوەی پلەی گەرما بدۆزێتەوە.
ئەگەر هەندێك زیاتر لەم تیۆرەی پۆپەر وردببینەوە، دیارە هەڵە و كەموكورتییەكانی پێشكەوتنی كۆمەڵگە، كاڵایەكی هەرزان بەها نین، كە هەروا بە ئاسانی تێكەڵاوی پرۆسەی سیاسی بكرێن و سواڵی دەنگی لە هەڵبژاردنەكاندا پێی بكرێت، بەڵكو میكانیزمی چارەسەركردنی ئەم كێشە و كەموكورتیانەی كۆمەڵگە، دەبێتە بەرنامەیەكی سیاسی و حزبە دیموكراتییەكان لە هەڵبژاردنەكاندا بەڵێنی جێبەجێكردنی لە چوارچێوەی پاراستنی سیستمە دیموكراتیەكە بە دەنگدەرانی خۆیان دەدەن.


بەڵام لە ناو ئەم ژینگەیەی كۆمەڵگەی كراوەی رۆژئاوادا، ئێستا بە هۆی سەرهەڵدانی سەركردەی پۆپۆلیستییەوە، خەریكە هەڵە و كەموكورتییەكانی كۆمەڵگەی كراوە، دەكرێتە كاڵایەكی هەرزان لە ناو گوتاری سەركردە پۆپۆلیستەكان و دەیانەوێت سیستمی لیبڕاڵ دیموكراتی لە بناخەوە لە هەموو بەها و ماناكانی دابماڵن، هەر بۆ نموونە یەكێك لە بەها جوانەكانی سیستمی لیبڕاڵ دیموكراتی، بڕوابوونیەتی بە بنەماكانی مافی مرۆڤ و یەكسانی لە نێوان مرۆڤەكان بە بێ جیاوازی (رەنگ و ئایین و زمان) هەروەها مرۆڤ ئازادە لەوەی كوێ هەڵدەبژێرێت كە لێی دەژی، لەسەر ئەم بنەمایە دەوڵەتانی رۆژئاوا بەگشتی و ئەمەریكا بەتایبەتی بوونەتە لانەی پەنابەران لە سەرانسەری جیهاندا، بەرهەمی ئەو پێشكەوتنەی دەوڵەتانی لیبڕاڵ دیموكراتی كە ئێستا بەخۆیانەوە دەبینن، دەگەڕێتەوە بۆ تێكەڵبوونی ئەقڵە جیاوازەكان و فەراهەمكردنی زەمینەیەكی لەبار بۆ ئازادی ئەقڵ و داهێنان، هەروەك چۆن كاتێك لە ساڵی 2013 ئەو پرسیارە لە لی كوان یوی سەرۆكی كۆچكردووی سەنگافورا كرا، بەوەی ئایا جیاوازی نێوان چین و ئەمەریكا چییە و بۆ ئەمەریكا بەوجۆرە پێشكەوتووە و چینیش لە ئاستی خۆی چەقیوە؟ لەوەڵامدا لی كوان یو گوتی: چین كۆمەڵگەیەكی داخراوە و بەرهەمی ئەقڵی 1.4 ملیار مرۆڤە، بەڵام ئەمەریكا كۆمەڵگەیەكی كراوەیە و بەرهەمی ئەقڵی 7 ملیار مرۆڤە.


ئەگەر لێرەوە ئەو پرسیارە بورووژێنین، لە ئێستادا كە دیاردەی سەركردەی پۆپۆلیستی بۆتە دیاردەیەكی باو لە ناو پرۆسەی هەڵبژاردنەكانی رۆژئاوادا، ئایا چی دەبینین؟ بێگومان سەركردە پۆپۆلیستەكانی ناو هەڵبژاردنەكان، ئامانجی ئەوەل و ئەخیریان بۆتە ئەوەی یاری بەم بەها بەرزەی لیبڕاڵیزم بكەن و بانگەشە بۆ باڵادەستیی سپی پێست (white supremacy) دەكەن و بەڵێنی ئەوە بە دەنگدەرانیان دەدەن كە رێگە لە كۆچبەران بگرن، یان كۆچبەران رەوانەی وڵاتی خۆیان بكەنەوە، دیارە لەسەر ئەم پرسە لە هەڵمەتی هەڵبژاردنەكانی ئێستای ئەمەریكادا، دۆنالد ترامپ باشترین نموونەیە كە وێڕای ئەوەی لە پێشەوەی هەڵمەتەكانی حزبی كۆماریدایە، بەڵام لەناو خودی پارتی كۆماریدا ناڕازیبوونێكی زۆر هەیە بەوەی كە ترامپ، شكۆی ئەمەریكا دووچاری مەترسی دەكاتەوە. هەروەها لە ئەورپاش ئەم مەترسییە بە زەقی دروست بووە و ئێستا رۆژئاوا لە بەردەم رووبەڕووبوونەوەی ئەو تەحەدییەیە كە سەركردە پۆپۆلیستەكان گەمە بە شكۆی دەوڵەتانی لیبڕاڵ دیموكراتی دەكەن، دیارە ئەمەش وەك پڕۆفیسۆر یاشا مۆنگ لە دیراسەتەكەی بە ناونیشانی (پۆپۆلیزم هەڕەشەیە بۆ لیبڕاڵ دیموكراتی) راشكاوانە ئاماژەی بەوە كردووە، ئەگەر دەوڵەتانی لیبڕاڵ دیموكراتی لە ئەوروپا و ئەمەریكای باكوور ئەم كێشەیە چارەسەر نەكەن، ئەوا ئایندەی مێژووی ئازادیی مرۆڤایەتی دەكەوێتە مەترسییەوە.


سەرنج بدەن، ئەگەر لەسەر ئەم خاڵە دووبارە هەڵوەستە بكەینەوە و لە خۆمان بپرسین: ئایا كۆچبەر و پەنابەران كێشەیان لە وڵاتانی رۆژئاوا دروستكردووە، یان نە؟ بێگومان هیچ كەسێك ناتوانێت نكۆڵی لەوە بكات هەموو وڵاتانی رۆژئاوا كێشەی پەنابەریان هەیە، تەنانەت ژینگەی كۆمەڵگەی كراوەی رۆژئاوا بە جۆرێكی هێندە خراپ لەلایەن پەنابەرانەوە بەكارهێنراوە، كە هەڕەشەیەكی گەورەی تیرۆری لە رۆژئاوا دروست كردووە، لێرەوە ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ تیۆرەكەی كارل پۆپەر، راستە ئەم كێشەیەی ئێستا بەرهەمی رێزگرتنی بنەماكانی لیبڕاڵیزمە، بۆیە ئەركی حزبە سیاسییەكان لە كۆمەڵگەی لیبڕاڵ دیموكراتی ئەوەیە بەرنامەی دروست بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە پێشكەش بكەن، نەك ئەوەی سەركردە پۆپۆلیستەكان دەیكەن، كە تەنیا گوتارێكی بێ ناوەرۆكە و دەیانەوێت پایەكانی سیستمی لیبڕاڵ دیموكراتی بڕووخێنن، لەم حاڵەتەدا كە هەڕەشە دەكەوێتە سەر دەوڵەت و ئەو سیستمە سیاسییەی دەوڵەت پێناسەی كردووە و سەركردەیەكی پۆپۆلیستی دەیەوێت بە رێگەی هەڵبژاردن یاری بەو دەوڵەتە و سیستمە سیاسییەكەی بكات، ئەوا لێرەدا نابێت ئەو سەركردە پۆپۆلیستە و ئەو حزبە سیاسییە لە ناو پرۆسەكە جێگەی ببێتەوە، بەپێچەوانەوە ئەگەر بوار بدرێت ئەم حاڵەتە بەردەوام بێت و بە پرۆسەی هەڵبژاردن هەڵبسەنگێندرێت، ئەوا ئایندەی دەوڵەت و سیستمی لیبڕاڵ دیموكراتی دەكەوێتە مەترسییەوە، بۆیەشە دەوڵەتانی رۆژئاوا خەریكن ئەم دیاردەیە چارەسەر بكەن و رێگە نادەن سەركردەی پۆپۆلیستی شكۆی دیموكراتیی رۆژئاوا لەكەدار بكات.
مەترسییەكانی پۆپۆلیزم
لە قۆناخی بونیادنانی نەتەوە و دەوڵەتدا
مێژووی بونیادنانی نەتەوەو و دەوڵەت، پێش مێژووی بونیادنانی دیموكراتی و لیبڕاڵ دیموكراتییە، ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ مێژوو، دەبینین سیستمی لیبڕاڵ دیموكراتی بەرهەمی قۆناخی رۆشنگەرییە، بەڵام لەمە گرینگتر رۆشنگەری بەرهەمی دەوڵەتی نەتەوەییە، ئەمەش بەو مانایەی سەرچاوەی رۆشنگەری كە خۆی لە ئازادكردنی ئەقڵی مرۆڤدا بەرجەستە دەكات، لە چوارچێوەی بونیادنانی دەوڵەتی نەتەوەدا، تاكەكانی نەتەوە هەست بە ئازادی دەكەن و سایەی كەلتووری داگیركاری لە سەر ئەقڵیان لادەچێت و وەك تاكێكی ئازاد بیر لە ئایندەی خۆیان دەكەنەوە.
فەیلەسوفی گەورەی مرۆڤایەتی هیگل سەبارەت بە گرینگیی دەوڵەت بۆ نەتەوە، جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە، لە دەوڵەتی نەتەوەییدا یاساكان رەنگدانەوەی ئیرادەی تاكەكانی نەتەوەیە، بۆیە كاتێك تاكی نەتەوە ملكەچی یاساكان دەبێت، ملكەچی ئیرادەی خۆی بووە، نەك ئیرادەیەكی دەرەكی، دیارە ئەم ئیرادەیەی تاكیش كە خۆی ملكەچی دەبێت، دەبێت پێش هەموو شت دەستی داگیركاری دەرەكی لەسەر هەڵبگیرێت، بۆ ئەوەی هەست بكات تەنیا ملكەچی ئیرادەی خۆیەتی.
ئەم پێناسەی هیگل بۆ دەوڵەتی نەتەوەیی، فێرمان دەكات كۆمەڵگەی كراوە و كۆمەڵگەی لیبڕاڵ دیموكراتی بەرهەمی ئەقڵی ئازادە، ئەوجا ئەم ئەقڵە ئازادە بەپێی تایبەتمەندیی كۆمەڵگەی خۆی بە لەبەرچاوگرتنی كۆی نەریت و تایبەتمەندی و جیاوازی نەتەوەكەیەوە پێناسەی كۆمەڵگەی ئازاد دەكات و هەر لەسەر ئەم بنەمایەش پرۆسەی ئاوەدانكردنەوە و پەرەپێدانی ئابووری بەڕێوە دەبات.
لایەنێكی دیكەی كە دەبێتە خاڵی هاوبەش بۆ نەتەوە ئازادەكان، ئەوەیە نەتەوە ئازادەكان كۆمەڵێك بەها و نۆرمی هاوبەش پێكەوە كۆیان دەكاتەوە، بۆیە ئەگەر هەر نەتەوەیەكی ئازاد خۆی پێناسەی ئازادی و دیموكراتی بكات، ئەوا ئاشتیی هەمیشەیی لە نێوان نەتەوەكانی جیهاندا دروست دەبێت. ئەمانوئێل كانت ئەم تێڕوانینەی كردۆتە هەوێنی پرۆژە گەورەكەی مرۆڤایەتی كە ناوی لێناوە (پرۆسەی ئاشتیی هەمیشەیی لە نێوان نەتەوەكاندا). كانت لەم پرۆژەیە داوا لە نەتەوە جیاوازەكانی مرۆڤایەتی دەكات، چیتر نییەتی شەڕ و داگیركاری نەتەوەیەكی دیكە لە ناخی خۆتاندا مەهێڵنەوە و چاوتێبڕین بۆ داگیركردنی نەتەوەیەكی دیكە كۆتایی بێت، كاتێك دەتانەوێت ئاشتی بكەن، بە مانای وشەی ئاشتی هەنگاو هەڵبگرن، نەك ئاشتی وەك ئاگربەس تێبگەن و خۆتان بۆ جەولەیەكی دیكەی شەڕ و داگیركاری ئامادەبكەن. دیارە ئەم بنەمایەی فیكری كانت، بە مانای ئەو شانازییە دێت كە دەوڵەتانی لیبڕاڵ دیموكراتی شانازی پێوە دەكەن، كە بە درێژایی 200 ساڵ لە نێوان دەوڵەتانی لیبڕاڵ دیموكراتی شەڕ رووینەداوە، بە دیوێكی دیكەدا دەكرێ بگوترێ ئەگەر دیموكراتی و ئازادی بەرهەمی دەوڵەتی نەتەوە ئازادەكان بێت، ئەوا ئەمە مانای ئەوەیە لە نێوان دەوڵەتی نەتەوە ئازادەكاندا شەڕ رووینەداوە. كەواتە مێژووی مرۆڤایەتی لە قۆناخی رۆشنگەرییەوە پێمان دەڵێت، پێویستە نەتەوە بگاتە ئازادی و دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی دابمەزرێنێت، ئەوجا پێناسەی ئازادی بكات، وەك یۆرگن هابرماس دەڵێت، پێویستە یەكەمجار فێری مەلەوانی بێت، ئەوجا خۆت فڕێی بدەیتە ناو ئاوەوە. مەبەستی هابرماس ئاشكرایە، ئەگەر هەر نەتەوە و تاكێك نەگات بە ئازادی، چۆن پێناسەی ئازادی دەكات؟
لێرەوە ئەگەر سەیری پرۆسەی بونیادنانی دەوڵەت و نەتەوە، لە ماوەی 100ساڵی رابردوو بكەین، دەبینین تەنیا ئەو چەند دەوڵەتەی رۆژهەڵاتی ئاسیا سەرمەشقی سەركەوتنی پرۆسەی بونیادنانی نەتەوە و بونیادنانی دەوڵەتن، بۆیە ئەگەر سەیری ئەزموونی كۆریای باشوور بكەین، دەبینین ئەوكاتە پرۆسەی بونیادنانی نەتەوە و دەوڵەت سەركەوت كە خۆیان لە چوارچێوەی پێناسەی رۆژئاوا بۆ دیموكراتی و دەوڵەت هێنایەدەرەوە و پێناسەیەكی خۆماڵییان بۆ بونیادنانی نەتەوە و دەوڵەت لە كۆریای باشوور كرد، هەربۆیە ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ مێژووی بونیادنانەوەی نەتەوە و دەوڵەت لە كۆریای باشوور، سەیر دەكەین لە 1953 شەڕی كۆریا كۆتایی هاتووە، بەڵام دەستپێكی پرۆسەی بونیادنانی دەوڵەت و نەتەوە لە ساڵی 1961 دەست پێدەكات، ئەمەش واتە ئەو كاتەی ژەنراڵ پارگ چانگ كۆریای باشوور لە پاشكۆیەتی پێناسەی رۆژئاوا رزگاركرد و پێناسەیەكی خۆماڵی بۆ ئەم پرۆسە گەورەیە كرد و توانی ئەوەی دەوڵەتێكی وەك بەریتانیا لە ماوەی 180 ساڵدا بەدەستی هێناوە، كۆریای باشوور تەنیا لە ماوەی 11 ساڵدا بگاتە هەمان ئاستی ئەو پێشكەوتنەی كە بەریتانیا پێی گەیشتووە، بەهەمان شێوە تایوان و ژاپۆن و سەنگافورا-ش خۆیان پێناسەی بونیادنانی دەوڵەت و ئازادی و پەرەپێدانی ئابوورییان كرد، بۆیە ئێستا دەبینین ئیرادەی نەتەوەی ئازاد چ موعجیزەیەكی پیشانی جیهان داوە.
كەموكورتیی بیركردنەوەی رۆژئاوا لەو خاڵەدا زیاتر بەرجەستە دەبێت، كە سیستمی لیبڕاڵ دیموكراتی وەك فیكر و داهێنراوێكی رۆژئاوا سەیر دەكات، هەڵەی گەورەی ئەوان ئەوەیە ئەمە تەنیا بەرهەمی ئەقڵی رۆژئاوایە، بەڵام ئەقڵی رۆژئاوا پێش ئەوەی بگاتە قۆناخی دەوڵەتی نەتەوەیی و رۆشنگەری، بەرهەمەكەی هی سەدەكانی ناوەڕاستی رۆژئاوایە، كە حوكمڕانی ئێستای دەوڵەتانی ئەفریقیا و ئەمەریكای لاتینی و بەشێك لە دەوڵەتانی پۆست كۆمۆنیست، وێڕای هەموو كەموكورتییەكیان لە حوكمڕانیی ئەقڵی رۆژئاوا لە سەدەكانی ناوەڕاست باشترە، بۆیە سیستمی لیبڕاڵ دیموكراتی بە مانای (كۆمەڵگەی كراوە و ئازاد) بەرهەمی ئەقڵی ئازادە و هەر نەتەوەیەكیش بووە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی و بە تەواوەتی لە ژێر كەلتووری دەرەكی هاتەدەرەوە و بە ئازادی پێناسەی ئازادی و دیموكراتی بكات، بەرهەمی زۆر باشتر لە ئەقڵی رۆژئاوا پیشانی جیهان دەدات.
بۆ ئێمەی كورد و كوردستانی گرینگە پەند و وانەی دروست لە مێژووی دەوڵەتی نەتەوەیی، قۆناخی رۆشنگەری، پێناسەكردنەوەی كۆمەڵگەی كراوە و ئازاد وەربگرین، ئەو وانەیەش ئەوەیە كە قۆناخی پێناسەكردنی ئازادی و كۆمەڵگەی كراوە لە دوای سەركەوتنی پرۆسەی دەوڵەتی نەتەوەییەوە دەست پێدەكات، سیستمی حوكمڕانی لە دەوڵەتی نەتەوەیی ئازاددا، سیستمی حوكمڕانی ئەقڵمەندە (intelligent governance) ئەمەش مۆدێلی حوكمڕانیی سەدەی بیست و یەكەمە، نەك حوكمڕانییەك كە لە دەرەوەی ئیرادەی نەتەوە پێناسە كرابێت و ناوی لێنرابێت دیموكراتی. ئەگەر سەرنج لەو پێناسەی دەوڵەتداری و ئازادی و دیموكراتییە بدەین كە دەوڵەتانی رۆژهەڵاتی ئاسیا (سەنگافورا و تایوان و كۆریای باشوور و ژاپۆن) بۆ ئازادی و حوكمڕانی و پەرەپێدانیان پێناسەیان كردووە، دەبینین لە هیچ كام لەم بوارانە پێناسەكانیان لەگەڵ پێناسەی رۆژئاوا یەك ناگرێتەوە، بەرهەمی ئەم پێناسەیەی ئەو دەوڵەتانە كردوویانە، ئەوەیە وەك ئەلفین تۆفلەر دەڵێت: پزیشكە سەدریە سپییەكانی ژاپۆن توانییان بە پزیشكە سەدریە سپییەكانی مایۆكلینك بڵێن، ئێوە تەنیا فریادڕەس نین و ئێمەش هەین)، ئەمەش نیشانەیە بۆ ئەو پێشكەوتنەی ژاپۆن لە بواری زانستی پزیشكی پێی گەیشتووە و گەیشتووەتە ئەو ئاستەی پێش ئاستی زانستی پزیشكیی ئەمەریكا بكەوێت، دیارە لە بواری تەكنەلۆژیاشدا ئاشكرایە ئەمڕۆ چ وڵاتێك كێبڕكێ لەگەڵ ئەمەریكا و رۆژئاوا دەكات. ئەم پرسە بۆ كۆریای باشوور و سەنگافورا و تایوانیش بە هەمان شێوەیە، دەكرێت بەراوردێكی نێوان تایوان و كۆماری چینی میللی بكەین، بۆ ئەوەی بزانین ئایا بەرهەمی ئەقڵی 20-35 ملیۆن مرۆڤی ئازاد چی لە تایوان بەرهەمهێناوە و بەرهەمی ئەقڵی 1.4 ملیار ئەقڵی بەندكراوی مرۆڤ لە چین چی بەرهەم هێناوە؟ ئەمە پێمان دەڵێت: كاتێك دەوڵەتی نەتەوەیی ئازاد بونیاد دەنرێت، ئەقڵە ئازادەكان قۆناخی رۆشنگەری بەرهەمدەهێنێت و لە قۆناخی رۆشنگەریشدا ئازادی پێناسە دەكرێت.
نەتەوەی بێ دەوڵەت و
مەترسییەكانی پۆپۆلیست و شەڕی بەوەكالەت
كێشەی سەرەكیی نەتەوەی كورد ئەوەیە كە نەتەوەیەكی بێ دەوڵەتە، ئەمەش واتا هێشتا لە پێش قۆناخی پێناسەكردنی ئازادییە و ئەم نەتەوەیە نەگەیشتۆتە ئازادی هەتا بزانێت پێناسەی ئازادی چییە، بە واتایەكی سادەتر كورد وەك نەتەوە و نیشتمانەكەشی وەك كوردستان، هەتا ئێستاش لە ژێر دەستی ئیرادەیەكی دەرەكیدایە و ئیرادەیەكی دەرەكی ئاراستەی دەكات، بۆیە هەر پابەندبوونێك بۆ ئەو ئیرادە دەرەكییە، (بەڵێی كۆیلەكەی هیگلە بۆ سەردەستەكەی)، بۆیە هەتا ئەم بەڵییە نەگۆڕێت، بۆ نەخێر بۆ داگیركاری، ئەوا تاكەكانی نەتەوەی كورد بێجگە لە كۆیلەیەكی ئەو وڵاتانەی كوردستانیان بەسەردا دابەشكراوە، شتێكی دیكە نین.
ئاشكرایە پرۆسەی بونیادنانی دەوڵەتی كوردستان و راگەیاندنی، پرۆسەیەكە نەك هەر لەگەڵ خواستی دەوڵەتانی داگیركاری كوردستان یەك ناگرێتەوە، بەڵكو هەتا ئێستاش لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی پێشوازییەكی ئاشكرای لێ نەكراوە، بەڵام ئێستا هەندێك دەوڵەت بە بێدەنگی سەری رەزامەندی بۆ پرۆسەی سەربەخۆیی كوردستان دەلەقێنن، ئەوەش ئاماژەیەكی گەشە بۆ گۆڕانكاری لە سیاسەتی نێودەوڵەتی بەرامبەر بە راگەیاندنی دەوڵەتی كوردستان.
لێرەو گرینگە خواست و ئامانجە نەتەوەییەكەمان راشكاوانە ریزبەند بكەین و لە خۆمان بپرسین: ئایا ئەولەوییەتی ئەو خواست و ئامانجانەی هەمانە راگەیاندنی دەوڵەتی كوردستانە، یان بەراوردكردنی واقیعی ژێردەستیمانە بەو پێناسانەی كە ناویان لێناوە دیموكراتی، ئۆتۆنۆمی، یان فیدڕاڵی؟ لە ئێستادا زۆر جار كە خۆمان لەناو هەواڵی میدیاكانی جیهاندا دەبینین، یان دەیانخوێنینەوە، پێمان دەڵێن، بوون و ئایندەی ئێوە گرێدراوەتەوە بەو پێناسە و چەمكانەی ئێمەی رۆژئاوایی بۆ ئازادی و دیموكراتی دەیكەین، ئەمەش مانای ئەوەیە ئەگەر پێناسەی رۆژئاوا بۆ دیموكراتی و ئازادی ئەوە بێت، كە كورد هەر وەك بەشێك لە دەوڵەتانی داگیركاری بمێنێتەوە، ئەوا مانای ئەوەیە كورد گەلێكە بڕوای بە دیموكراتی و ئازادی هەیە، بەپێچەوانەشەوە ئەگەر بە دەنگی بەرز بە جیهان بڵێت، دوای ئەوەی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆم رادەگەیەنم، تاكە ئازادەكانی كورستان پێناسەی ئازادی و دیموكراتی و ئاوەدانكردنەوە و پەرەپێدان دەكەنەوە، ئەوا هەتا ئێستا ئەو مافە بە كورد رەوا نەبینراوە. لەسەر ئاستی ئەو دەوڵەتانەشی كە كوردستانیان بەسەردا دابەشكراوە، راستییەكی گرینگ هەیە كە دەوڵەتانی داگیركاری كوردستان وەك رۆژی رووناك پێی گەیشتوون، ئەویش ئەوەیە كە ئەگەر تەنیا لە بەشێكی كوردستاندا، دەوڵەت دابمەزرێت و ئەقڵی كورد بە ئازادی پێناسەی ئازادی و دیموكراتی بكات، ئەوا چیدیكە ئەو نەتەوەیە بێدەنگ نابێت و چیتر ناتوانرێت رێگە لە ئازادی ئیرادەی ئەو نەتەوەیە بگیرێت، بۆیە هەموو هەوڵی دەوڵەتانی داگیركاری كوردستان ئەوەیە رێگە نەدەن ئەو دەوڵەتە دروست بێت و تاكی كوردستان بە ئازادی پێناسەی ئازادی بكاتەوە.
لە سەر ئاستی سیاسەتی ناوخۆی نەتەوەی بێ دەوڵەتیش، كە هێشتا دەوڵەت دروست نەبووە بۆ ئەوەی حزبە سیاسییەكان لە خوار شكۆی دەوڵەتەوە كاری سیاسیی خۆیان بكەن، ئەوا هەر سەرۆكێكی كاریزمایی رێبەرایەتی قۆناخی رزگاری نیشتمانی و پرۆسەی سەربەخۆیی دەوڵەت بكات، لەلایەن ئەو سەركردە لۆكاڵ و لاوازانەی لە ئاستی سەرۆكی كاریزمای نەتەوەدا هەست بە كەمی و لاوازی دەكەن، دژایەتی دەكەن و دەبنە داردەستی وڵاتانی دەرەكی و كێشە و ئاستەنگ بۆ پرۆسەی سەربەخۆیی و هەنگاوەكانی سەرۆكی كاریزما دروست دەكەن.
ئەم واقیعە كە نەتەوە لە قۆناخی رزگاری نیشتمانی پێدا تێدەپەڕێت، ململانێی نێوان هێزە ناوخۆییەكان نییە بۆ چۆنیەتی بەڕێوەبردنی ژیانی رۆژانەی نەتەوە، هەتا لە چوارچێوەی پرۆسەی دیموكراتی و ئازادی رادەبڕین بەڕێوە ببرێت، بەڵكو ئەم ململانێیە، ململانێیە لە نێوان ئیرادەی نەتەوەیەك بۆ سەربەخۆیی لەگەڵ ئیرادەیەكی داگیركاری بۆ سەركوتكردنی ئیرادەی سەربەخۆیی، ململانێیە لە نێوان ئیرادەیەك كە دەیەوێت بگاتە ئازادی لەگەڵ ئیرادەیەك كە دەیەوێت ئازادیت لی زەوت بكات، بەڵام لەناو پرۆسەی دیموكراتیدا ململانێیە لەسەر پێناسە جیاوازەكان بۆ ئازادی و چۆنیەتی پەرەپیدان و دەوڵەمەندكردنی ئەو ئازادییە، بۆیە ئەگەر بمانەوێت پرسی سەربەخۆیی كوردستان و مانەوەی كوردستان وەك بەشێك لە عێراق، لە چوارچێوەی پرۆسەی دیموكراتی پێكەوە كۆیان بكەینەوە، دیارە ئەمە یان ئەوەیە ئێمە لە ئازادی و دیموكراتی تێنەگەیشتووین، یان ئەو ئازادی و دیموكراتییەی كوردستان وەك بەشێك بە عێراقەوە بهێڵێتەوە هیچ مانایەكی نییە.
دیارە مێژووی نەتەوەكانی جیهان پێمان دەڵێت، هیچ نەتەوەیەك لە چوارچێوەی پرۆسەی دیموكراتی نەبووەتە خاوەنی دەوڵەتی نەتەوەیی، ئەمەش بەرهەمی ئەو راستییەیە كە ئیرادەی نەتەوە بۆ سەربەخۆیی بریتی نییە لە رای جیاواز، بەڵكو بریتییە لە یەكڕیزی و یەكدەنگی و یەكهەڵوێستی، دیارە یەكڕیزی و یەكهەڵوێستی و یەكدەنگی، بریتی نییە لە دیموكراتی، بەڵكو بریتییە لە قۆناخێك بۆ گەیشتن بە سەربەخۆیی و دوای سەربەخۆیی بیروبۆچوونی جیاواز دەبێتە دیاردەیەكی ئاسایی بۆ چۆنیەتی بەڕێوەبردنی ئەو دەوڵەتە. دیاریشە لە مێژووی هەموو نەتەوەكانی جیهاندا، بە هیندستانی گاندی و باشووری ئەفریقیای ماندیلا-شەوە، رزگاربوون بەرهەمی یەكڕیزی و یەكدەنگیی ئیرادەی نەتەوە بووە، نەك بەرهەمی جیاوازی و لێكترازان، تەنانەت ئەوانەشی كە لە قۆناخی رزگاری نیشتمانیدا ویستوویانە جیاوازی لەسەر گەیشتن بە ئامانجی سەربەخۆیی دروست بكەن، لەناو پرۆسەی سەربەخۆییدا جێگەیان نەبووەتەوە.
بۆیە ئێستا كاتی ئەوەیە ئاستەنگ دروستكردن، یان گوتاردانی پۆپۆلیستی بۆ ئاستەنگ دروستكردن لە بەردەم پرۆسەی سەربەخۆیی، لە دیموكراتی و ئازادی لێكجیابكەینەوە، دەبێت راستگۆیانە و راشكاوانە بەگەلی خۆمان بڵێین: ئێمە لە قۆناخی پێش پێناسەكردنی ئازادی و پێش پێناسەكردنی دیموكراتین، هیچ نەتەوەیەكیش ناتوانێت پێناسەی نەتەوەی دیكە بۆ ئازادی بكاتە پێناسەی خۆی، ئەوەتا كاتێك دەمانەوێت پێناسەی ئازادی و سەروەریی خۆمان بكەین، حكومەتی بەغدا بودجە و مووچەی كوردستان دەبڕێت، كاتێك دەمانەوێت هەستینە سەرپێ دەوڵەتانی داگیركاری كوردستان هەزار و یەك ئاستەنگ و دەیان شەڕی بەوەكالەتمان بۆ دروست دەكەن، دەبێت چاومان بكەینەوە و بەدەنگی بەرز بڵێین: كۆمەڵگەی ئازاد و دیموكراتی بەرهەمی دەوڵەتی سەربەخۆی نەتەوەیە، نەك بەپێچەوانەوە.