پرۆسەی سەربەخۆیی كوردستان دەستی پێكردووە و هەنگاو بە هەنگاو بەرەو پێشەوە دەچێت، لە ئێستادا ئامادەباشییەكان بۆ ئەنجامدانی راپرسی لە برەودایە و قۆناخەكەش پێویستی بە ئامادەباشییە بۆ ئەوەی هاووڵاتیان باشتر بەدەنگ ئەم پرۆسەیە بێن و لەسەر سندوقەكانی دەنگدان بڕیاری یەكلاكەرەوەی خۆیان بدەن. بۆ قسەكردن لەسەر ئەم پرسە ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ د.عیرفان شەریف عەزیز نەقشبەندی پڕۆفیسۆری یاریدەدەر لە سكوڵی زانستە ئیسلامییەكانی زانكۆی سلێمانی ئەنجامدا و بەمجۆرە رای خۆی بۆ گوڵان خستەڕوو.

* بە درێژایی میژوو هیچ كاتێك هەلی لەمجۆرە بۆ كورد هەڵنەكەوتووە، ئێستا كورد بەرەو پرۆسەی سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان هەنگاو هەڵدەگرێت. ئایا تاچەند گرینگە ئەم پرسە بكرێتە پرۆسەیەك بۆ هاندانی جەماوەری؟ دیارە ئێوە وەك زانایانی ئایینی پیرۆزی ئیسلام بەردەوام لەسەر مینبەرەكانەوە لەناو جەماوەرن، ئایا چۆن ئامادەباشی بكرێت بۆ هاندانی جەماوەر بۆ بەشدارییەكی فراوان لەم پرۆسەیەدا؟ ئایا ئەمە تا چەند وەك ئەركێكی ئایینی سەیر دەكرێت؟
- پێش هەموو شت سەربەخۆیی كوردستان یەكێكە لە ئاواتە لەمێژینەكانی نەتەوەكەمان و كورد بە درێژایی مێژوو هەوڵی بۆ ئەوە داوە وەك سەرجەم گەلانی جیهان خاوەنی قەوارەیەكی سیاسی و دەوڵەتی سەربەخۆ بێت، بۆ ئەوەی خۆی پارێزگاری لە خاك و كیان و زمان و كەلتووری خۆی بكات، دیارە ئەم داخوازییە رەوایەش هیچ هاودژییەك لەگەڵ ئایینی پیرۆزی ئیسلام دروست ناكات، بەڵكو خوای پەروەردگار كە نەتەوەكانی بە زمان و رەنگی جیاواز دروستكردووە، بۆ ئەوە بووە كە پارێزگاری لە جیاوازییەكانی خۆیان بكەن، لەمەش زیاتر یەكێك لە ئەركەكانی مرۆڤایەتی لەسەر ئەم گۆی زەوییە ئەوەیە كە بتوانن لە نێوان زمان و رەنگە جیاوازەكاندا یەكتری ناسین دروست بكەن، خوای گەورەش لە قورئاندا فەرموویەتی: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكمْ مِنْ ذَكرٍ وَأُنْثَىٰ وَجَعَلْنَاكمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكرَمَكمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكمْ)، ئەم فەرموودەی پەروەردگارە مانای ئەوەیە دەبێت بوون و وجوودت هەبێت ئینجا داوای یەكتری ناسین دەكات، دیارە بوونیش ئەوەیە كە خاوەنی كیان و ئاڵای خۆت بیت. لە سەردەمی پێغەمبەر (د.خ) قەبیلە هەبووە و هەر قەبیلەیەك خاوەنی ئاڵای خۆیان بوون، بەڵام لەم سەردەمە گەل و نەتەوە هەیە، هەر گەل و نەتەوەیەكیش خاوەنی ئاڵا و رەنگی خۆیەتی، ئەمەش بۆ ئەوەی لە ژێر ئەو ئاڵایەدا كیانێك هەبێت و پارێزگارییان لێ بكات، بۆیە لەم رووەوە، ئەركی زانایانی ئیسلامی كوردستانە لە مینبەری مزگەوتەكانەوە بەشێوەیەكی مەدەنییانە هانی خەڵك بدەن كە هەمووان پشتگیری لە سەربەخۆیی كوردستان بكەن و پێكەوە ریزەكانمان بۆ گەیشتن بەو ئامانجە یەكبخەین.


* ئایا ئێوە وەك زانایانی ئیسلامی كوردستان، ئەم هاندانە لەسەر مینبەری مزگەوتەكانەوە بە ئەركی سەرشانی خۆتان دەزانن؟
- ئەگەر هەر تاكێكی كوردستان هیوا و ئاواتی سەربەخۆیی كوردستان بێت و خەباتكردن بۆ گەیشتن بەو ئامانجە بە ئەركی سەرشانی خۆی بزانێت، ئەوا زانایانی ئایینی ئیسلام دوو هێندەی هەر تاكێكی كوردستان ئەو ئەركەی لەسەر شانە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە بە درێژایی هەموو بزاڤ و شۆڕشەكانی كوردستان رۆڵی مەلا و شێخەكانی كوردستان رۆڵی سەرەكی بووە، بۆیە جێگەی شانازییە بۆ شێخ و مەلاكانی كوردستان كە ئەم رۆڵەیان گێڕاوە و یەكەمین كۆماری كوردستانیش كە لە ساڵی 1946 قازی محەمەد رایگەیاندووە ئەویش هەر مەلایەكی ئەم كوردستانە بووە، شێخ عەبدولسەلامی بارزانی و شێخ مەحمودی حەفید كە لە پێناوی سەربەخۆیی كوردستان شۆڕشیان بەرپاكردووە، ئەوانیش هەر شێخ بوون، جەنابی مەلا مستەفا بارزانی كە رێبەرایەتی ئەو شۆڕشە گەورەیەی كردووە، ئەویش هەر بە هەمان شێوە پەروەردەی حوجرەی مزگەوتەكانی كوردستان بووە، بۆیە ئەم مێژووە لە سەر مەلا و زانایانی ئایینی ئیسلامی كوردستان فەرزی دەكات كە دەبێت پشكی ئەوان لە پرۆسەی سەربەخۆیی هێندەی دووپشكی هەر تاكێكی دیكەی كوردستان بێت.
* باسی رۆڵی شێخ و مەلاكانی كوردستانت كرد، دیارە لە ناو شێخەكاندا، شێخانی تەریقەتی نەقشبەندی سەرمەشقی بەرپەرچدانەوەی زۆڵم و زۆرداری و ئاڵاهەڵگری كوردایەتی بوون، ئایا ئەم ئیلهامە شۆڕشگێڕییەی تەریقەتی نەقشبەندی لە چییەوە سەرچاوەی گرتووە؟
- تەریقەتی نەقشبەندی كە لەسەر دەستی مەولانا خالیدی نەقشبەندی-یەوە هێنراوەتە كوردستان، بە تەریقەتی چەوساوەكان دەناسرێتەوە، هەروەك چۆن بە دیوێكی دیكەشدا بە تەریقەتی زانایان و ئەدیبان و شاعیرانیش دەناسرێتەوە، لە سەردەمی ئەمارەتی بابانییەكاندا كە مەولانا خالیدی نەقشەبەندی لە سلێمانی بووە، ئەركی گرینگی ئەو شان بە شانی وانەوتنەوە و ئیرشاد و پەروەردەكردنی دەروێشەكانی، پشتگیریكردنی ئەمارەتی بابان بووە، مەولانا خالیدی نەقشبەندی میرانی بابانییەكانی بانگهێشت كردووە و بەخوا سوێندی داون كە خیانەت لە یەكتری نەكەن. بە خوا سوێندی داون هەر میرێك نامەیەكی بۆ هات لەوانی دیكەی نەشارێتەوە و پشتی یەكتری بگرن. هەروەها دەڵێن مەلانا خالیدی نەقشبەندی ئەوكات لە بیری ئەوەدا بووە دەوڵەت دابمەزرێنێت، بەڵام ئەم قسەیە بەدواداچوونی دەوێت و دەبێت توێژەران و میژوونووسان بەدواداچوونی لەسەر بكەن، ئەمەش مانای ئەوەیە جەنابی مەولانا خالیدی نەقشبەندی داواكاری ئەوە بووە كورد كیانێكی خۆی هەبێت، هەروەها شێخ سەعیدی پیران كە ئەویش هەر شێخی تەریقەتی نەقشبەندی بووە لە پێناوی نەتەوەكەیدا راپەڕی كە پاشان لەگەڵ زانای دیكە هەموویان لەسێدارە دران، بەهەمان شێوە قازی محەمەد كە ئەویش هەر نەقشبەندییە و پێوەندی بە شێخ بورهان و شێخ محەمەد ئەمینی بێوژێ هەبووە، تەنانەت قازی محەمەد لەكاتی دامەزراندنی كۆماری كوردستان پێوەندی بە شێخ محەمەد ئەمینی بێوژێ كردووە و راوێژی پێكردووە، لێی پرسیوە، من لە سەروبەندی ئەوەم كۆماری كوردستان رابگەیەنم، تۆ فەرمانت بە چییە؟ لە وەڵامدا شێخ محەمەد ئەمین پێی گوتووە، ئەگەر كۆمار رابگەیەنیت، تەمەنت كەم دەبێت، بەڵام ناووناوبانگت گەورە دەبێت، بەڵام ئەگەر رای نەگەیەنیت، تەمەنت درێژ دەبێت و ناو ناوبانگت كەم دەبێت. ئەمەش ئەوەمان پێدەڵێت كە تەریقەتی نەقشبەندی سەركردەكانی خۆی بەوجۆرە پەروەردە كردووە كە لە خەمی گەل و نەتەوەكەی خۆیاندا بن، هەر لەم چوار چێوەیەدا دیارە شێخ عەبدولسەلامی بارزانی و دوای ئەویش مەلا مستەفا بەهەمان شێوە پەروەردەی تەریقەتی نەقشبەندین، دوای ئەوانیش شێخانی تەوێڵە و بیارە، هەمیشە هانی سەركردە و پێشمەرگەیان داوە كە دڵسۆزی میللەتی خۆیان بن، هەروەها شێخ عوسمانی بیارە كە لە ساڵی 1997 كۆچی دوایی كردووە، لە شیعرێكدا دەڵێت:
بەخوای كە تەنیا و یەكە، من یەك دەناسم
هەر كوردم و كوردستانە وەتەنی راسم
ئەمەش مانای ئەوەیە كوردبوون و كوردایەتی تەنانەت لە شیعرەكانیشیاندا رەنگی داوەتەوە.
* لە پرۆسەی سەربەخۆیی كوردستاندا، وێستگەی گرینگ خۆئامادەكردنە بۆ ئەنجامدانی ریفراندۆم و گەڕانەوە بۆ بڕیاری خەڵكی كوردستان، ئایا ئێوە چۆن سەیری ئەم پرۆسەیە دەكەن و تا چەند ئەنجامدانی راپرسی گرینگە؟
- ریفراندۆم ئەركێكی گرینگی هەر تاكێكی كوردستانە، لەبەر ئەوەی دیاریكردنی چارەنووسی نەتەوەیەكە و دەبێت ئەو نەتەوەیە بە خواستی خۆی بڕیار لە سەر داهاتووی بدات، نەك گوێڕایەڵی دەر و جیران بێت، فەلسەفەی ریفراندۆم ئەوەیە كە تاكەكانی هەر نەتەوەیەك خۆیان چۆنیەتی سیستمی حوكمڕانی و ژیانی خۆیان دیاری بكەن، بۆیە ریفراندۆم پێمان دەڵێت كە نابێت وابەستەی وڵاتی دیكە بین و نابێت وڵاتانی دیكە داهاتوو بۆ ئێمە دیاری بكەن، لایەنێكی دیكە كە لە ریفراندۆمدا بەرجەستە دەبێت، ئەوەیە كە ئەگەر ئێمە سبەی ریفراندۆم ئەنجام بدەین بۆ ئەوە نییە دووسبەی سەربەخۆیی كوردستان رابگەیەنین، بەڵام كاریگەری ئەم پرۆسەیە ئەوەیە كە پیشانی جیهانی بدەین كە ئێمە وەك نەتەوەی كورد سەربەخۆییمان دەوێت، میللەتێكی 40 ملیۆن كەسی چیدیكە ژێردەستەیی قبووڵ ناكات و دەیەوێت سەربەخۆ بژی، بۆیە لەم روانگەوە ئەنجامدانی ریفراندۆم بە ئەركێكی پیرۆز دەزانم، دەبێت هەموو تاكێكی كوردستان ئامادەباش بێت بۆ ئەم پرۆسەیە و لە پرۆسەی بڕیاردانی چارەنووسدا بەشدار بێت.
* ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ میژووی شۆڕشەكانی كوردستان، دیارە شێخ عوبیدوڵای نەهری نزیكەی 150 ساڵ لەمەوبەر داوای سەربەخۆیی و دەوڵەتی كوردستانی كردووە، لەو كاتەشەوە دەست بەدەست لە شێخ عەبدولسەلامی بارزانی بۆ شێخ ئەحمەد و شێخ مەحموود و قازی محمەد تا جەنابی مەلا مستەفا، ئامانجی ئەوەل و ئەخیریان سەربەخۆیی كوردستان بووە، بەڵام بەداخەوە ئێستا هەندێك لایەن دەڵێن كاتی سەربەخۆیی نییە و خەڵك لەم پرۆسەیە سارد دەكەنەوە، ئایا 150 ساڵ پێش ئێستا كاتی سەربەخۆیی بووبێت، ئێستا چۆن كاتی نییە؟
- لە راستیدا هەموو كاتێك بۆ میللەتی كورد كاتی راگەیاندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان و كاتی باسكردنی سەربەخۆییە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە میللەتی كورد هەموو مەرج و پێداویستییەكانی دەوڵەتی سەربەخۆی هەیە، لەوانە زمانەكەی زیندووە، لەسەر خاكی خۆیەتی، توانای ئابووری هەیە، ئەمەش مانای ئەوەیە هەموو كاتێك بۆ كورد كاتی سەربەخۆییە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە وەك ئیمامی عومەری كوڕی خەتاب (خ.ل) فەرموویەتی: ئێمە چۆن دەبێت كۆیلە بین لە كاتیكدا بە ئازادی لەدایك دەبووین، كەواتە ناتوانرێت ئازادی لە كەس زەوت بكرێت. هەروەها باشترین كات بۆ سەربەخۆیی كوردستان ئێستایە. ئەمەش هۆكاری خۆی هەیە و ئێستا كورد باشترین پێوەندی نیودەوڵەتی هەیە. تەنیا لەساڵی 2015 زیاتر لە 200 شاندی ئاست بەرزی وڵاتانی جیهان سەردانی كوردستانیان كردووە، لە رووی ئابورییەوە كوردستان نەوت هەناردەی دەرەوە دەكات، چەندین وڵات ئامادەباشییان پیشانداوە بۆ ئەوەی لە رووی ئابووری و سەربازییەوە هاوكاری كوردستان بكەن، بۆیە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی پشتگیری كوردستان دەكرێت، بەڵام ئەگەر هەندێك وڵاتی دەوروبەرمان هەبن بە پرۆسەی سەربەخۆیی كوردستان رازی نەبن، ئەوا ئەو وڵاتانە هەتا رۆژی قیامەت هەر ناڕازی دەبن، بۆیە نابێت كورد لەبەر ئەوەی دەوروبەرەكەی رازی نییە، ئیتر نابێت دەوڵەت و كیانی خۆی هەبێت، بۆیە ناكرێت لەسەر رەزامەندی ئەوان رابوەستین و ئێستا باشترین كاتە بۆ راگەیاندنی سەربەخۆیی و كۆتاییهێنان بە وابەستەیی.
* ئەی سەبارەت بەوانەی دەڵێن كاتی نییە، ئایا بەوان چی دەڵێت؟
- هەموو كەسێك ئازادە رای خۆی دەرببڕێت، بەڵام گرینگە ئەو راستییە بۆ خەڵك روون بكەینەوە كە ئەوانەی دەڵێن كاتی سەربەخۆیی كوردستان نییە، ئەم قسەیە لە روانگەی وابەستەیی دەرەكییەوە دەكەن، ئەمەش مەترسییەكی گەورەیە لەسەر داهاتووی نەتەوەیەك، نابێت ئێمە لە بەر رازیكردنی دەوروبەر چارەنووسی نەتەوەیەك بخەینە مەترسییەوە. لایەنێكی دیكە پێویستە راشكاوانە لە رێگەی میدیا و راگەیاندنەكانەوە وتووێژیان لەگەڵدا بكەین، ئەو بابەتەیان بۆ شی بكەینەوە، كە سەربەخۆیی باشووری كوردستان چ سوودێكی هەیە، نەك تەنیا بۆ باشوور بەڵكو بۆ پارچەكانی رۆژهەڵات و رۆژئاوا و باكووریش، ئەمە دەبێتە هۆكاری سەقامگیری و هەوێنی دروستبوونی دەوڵەت كوردستانی گەورە.
* لایەنێكی دیكە كە دەخوازین لەم دیمانەیەدا هەر سەبارەت بە تەریقەتی نەقشبەندی قسەی لەسەر بكەین، مەسەلەی تێگەیشتنی ئەم تەریقەتەیە لە ئیسلام، ئایا تا چەند تەریقەتی نەقشبەندی خوێندنەوەی كوردانەی بۆ ئایینی پیرۆزی ئیسلام كردووە؟
- یەكێك لە سیما جوان و پیرۆزەكانی تەریقەتی نەقشبەندی ئەوەیە كە ئایینی پیرۆزی ئیسلامی بە هەناسە و نەفەسێكی كوردانەوە پیشانی موسڵمانی كورد داوە، تەریقەتی نەقشبەندی نەچووە بیروبۆچوونێكی دەرەكی هاوردە بكات و ناوی لێ بنێت ئایینی پیرۆزی ئیسلام و فەرزی بكات بە سەر نەتەوەكەیدا، بۆیە سیمای جیاوازی ئەم تەریقەتە ئەوەیە بە شێوەیەكی كوردانە ئایینداری كردووە، كوردانە موسڵمانبوونی كوردی پیشانداوە، هەر لە میانەی پەروەردەی ئەم تەریقەتەوە بۆ موسڵمانی كورد، بۆتە هۆكاری ئەوەی هەمیشە لە خەمی نەتەوەكەی خۆیدا بێت، هەر بۆیە كەسایەتییەكی وەك مەولانا خالیدی نەقشبەندی دوای مردنیشی لە دیمەشق هەر لەسەر مەزارەكەی نووسراوە (خالید شهرزوری) ئەمەش مانای ئەوەیە لە تەریقەتی نەقشبەندیدا هەتا ئەگەر لە دەرەوەی كوردستانیش كۆچی دوایی بكەن، ئەوا ناسناوی كوردستانیبوونیان لەدەست نەداوە، ئەمە فێری كردووین ئەگەر بیروبۆچوونی دەرەكی هاوردە بكەین، بۆ نموونە لە وڵاتانی كەندا و یان وڵاتانی دیكە و بڵێین دەبێت میللەتی ئێمەش بەمشێوەیە ئایینداری بكات، ئەوا ئەو كات میللەتی ئێمە تووشی گرفت دەبێت. بەڵام ئەگەر بە شێوازی تەریقەتی نەقشبەندی و بە نەفەسێكی كوردانە ئایین پیشان بدرێت، ئەوا ئاشتیی كۆمەڵایەتی دەپارێزرێت، هەروەها هەر موسڵمانێكیش لە خەمی نەتەوەكەی خۆیدا دەبێت، هەر ئەمەش وایكردووە كە تەریقەتی نەقشبەندی هەر بە پیرۆزی بمێنێتەوە.
* بۆ ئەم قۆناخە هەستیار و ناسكەی نەتەوەكەمان، تەنیا رێگەچارە دوای پشتیوانی خوای گەورە، یەكڕیزی و یەكهەڵوێستی هەموو لایەنەكانە، بەڵام بەداخەوە ئێستا ئەو یەكهەڵوێستی ویەكڕیزییە وەك پێویست بوونی نییە، ئایا تاچەند پێویستە ئەم یەكهەڵوێستی و یەكڕیزییە خەمی هەموو لایەنەكان بێت؟
- یەكڕیزی و یەكهەڵوێستی گەلی كورد هەوێنە، ئێمە هەر هەنگاوێك هەڵبگرین، ئەگەر هاتوو یەكگرتوو و یەكهەڵوێست نەبین، بە هیچ جۆرێك بە ئاواتەكانی خۆمان ناگەین، خوای گەورە لە قورئاندا دەفەرمووێت: (وتعاونوا علی البر والتقوی)، ئەمەش واتە بۆ چاكە و خواپەرستی هاوكاری یەكتری بكەن، هەرووەها ئەگەر پێكەوە نەبین، ئەوا ئامانج و ئاواتە گرینگەكانمان لەدەست دەچن، بەڵام بەداخەوە گرفتی ئێمە ئەوەیە لە ناوخۆماندا یەك نین و ئەجیندای دەرەكی جێبەجێ دەكەین، دیارە ئامانجی ئەوەل و ئەخیری ئەجیندای دەرەكیش بە درێژایی مێژوو ئەوە بووە كورد لەناو خۆیدا یەك نەبێت و پەرتەوازە بێت، هەر ئەمەش بە درێژایی مێژوو خاڵی لاوازی كورد بووە كە نەیتوانیوە ببێتە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی. بۆیە دەبێت هەموو لایەنەكان لە ئاستی ئەم پرسە بەئیرادە بن و لە پێناوی ئامانجە سەرەكییەكە تەنازول بۆ یەكتری بكەن، ئێمە ئێستا ئامانجی هەرە گەورەمان سەربەخۆیی كوردستانە، بۆیە ئەگەر بۆ گەیشتن بەم ئامانجە سازش لەگەڵ یەكتر بكەین ئەمە گەورەییە و عەیبە نییە.