جەمیس رەسڵ پڕۆفیسۆری كاروبارە ئەمنییە نەتەوەییەكانە لە (Naval Postgraduate School) كە دەكەوێتە ویلایەتی كالیفۆڕنیا-ی ئەمەریكا. پێشتر 13 ساڵ كاری لە نووسینگەی یاریدەدەری وەزیری بەرگری بۆ كاروبارە ئەمنییە نێودەوڵەتییەكان كردووە و لە كارەكانیشدا تەركیزی لە سەر سیاسەتی ئەمنی و ستراتیژی پەیوەست بە ناوچەی كەنداوەوە كردووە. بۆ قسەكردن لە بارەی ئامادەكارییەكانی پرۆسەی رزگاركردنەوەی موسڵ و ئەگەر و پێشهاتەكانی ئەو ئۆپەراسیۆنە و رۆڵی پێشمەرگە و پرسی سەربەخۆبوونی كوردستان گوڵان دیدارێكی لەگەڵ ئەنجام دا و بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی داینەوە.

* ئایا چۆن لە هەوڵەكانی ئەمەریكا لە ئاست عێراقدا دەڕوانیت و تا چ راددەیەك توانیویەتی رێگری لە خراپتربوونی بارودۆخی ئەم وڵاتە بكات و تا چ ئاستێك لە شەڕی دژ بە داعشدا بەرەوپێشچوونی بەدەست هێناوە؟
- لە ماوەی دە ساڵی رابردوودا ئەمەریكا سەركەوتنێكی سنوورداری لە بنیادنانی سوپایەكی نیشتمانی تۆكمە لە عێراقدا بەدەستهێناوە، ئێمە دەزانین كە ئەم سوپایە لەبەریەك هەڵوەشایەوە، كاتێك چەكدارانی داعش لە سنووری سووریا پەڕینەوە بۆ ئەنبار و بە شێوەیەكی دراماتیكی لە موسڵیشدا ئەم حاڵەتەمان بەدی كرد. ئاشكرایە پرۆسەی دووبارە بنیادنانەوەی سوپای عێراقیش پرۆسەیەكی خاو و درێژخایەن بووە، كە مەبەست لێی ئەوە بووە ئەم سوپایە بەرپرسیارێتی سەرەكی بگرێتەئەستۆ لە شەڕی گرتنەوەی موسڵدا، بەڵام لە دەرئەنجامدا ئەمەریكا بە راددەیەكی گەورە پشتی بە پێشمەرگە بەستووە، كە دەركەوت پێشمەرگەش باوەڕپێكراوترین شەریكی سەربازیی ئەمەریكان لە ناوچەكەدا، هەروەها پێشمەرگە هێزێكی تۆكمەیە و بۆ ئامانجێك لە ئارادایە. سەردانەكەی ئەم دواییەی جێگری سەرۆكی ئەمەریكا- جۆزێف بایدن- بۆ عێراق بە ئاماژەیەك هەژماردەكرێت لە بارەی پابەندبوونی ئەمەریكا بە بنیادنانەوەی سوپای عێراق بۆ دەرپەڕاندنی داعش لە باكووری وڵاتەكە. ئەوەش مەسەلەیەكی نهێنی نییە كە ئەم پرۆسەیە لەوە خاوتر بەڕێوەچووە كە رای گشتیی ئەمەریكا، هەروەها رای گشتیی عێراقی تەفزیلیان دەكرد، واتە خواستی ئەوەیان هەبوو ئەم سوپایە زووتر بنیاد بنرێتەوە. لە ئێستادا ئامادەبوونی سەربازی ئەمەریكا بە رەوتێكی خاو بەڵام بەردەوام لە زیادبووندایە لە عێراق، لە رووی زیادكردنی هێزی تایبەت و راوێژكارە سەربازییەكانەوە بۆ هاوكاریكردنی ئەم پرۆسەیە. ئەمەش كات و كۆششی زیاتری دەوێت لە لایەن سەرجەم لایەنە پێوەندیدارەكانەوە. لایەنێكی گرینگی دیكەی ئەم پرۆسەیە ئەوەیە رێگری لە داعش بكرێت بۆ ئەوەی لەوە زیاتر كوشتار و تاوانی جەنگ ئەنجام نەدات، ئەم رێكخراوە ئەوەی خستۆتەڕوو كە مەیلی توندوتیژییەكی دڕندانەی هەیە. لەبەر ئەوە ئێمە و خەڵكی عێراقیش خوازیاری ئەوەین رۆژگاری داعش كۆتایی پێبێت. ئومێدی ئێمە ئەوەیە پرۆسەی رزگاركردنەوەی موسڵ ئەوەندەی مومكینە درێژە نەكێشێت و سوپای عێراق زۆربەی ئەركی شەڕكردنەكە لە ئەستۆ بگرێت، چونكە ئەمە شارێكی گرنگی عێراقە و تاقیكردنەوەیەكیشە بۆ دەسەڵاتی مەركەزی كە دەسەڵاتێكی سیاسی لە چوارچێوەی وڵاتەكەیدا هاتۆتەئاراوە. من دڵنیام كە هێزەكانی ئێمە هاوكاری هاوشانە عێراقییەكانیان دەكەن بۆ سنوورداركردنی ئەو دەرهاویشتە مرۆییەی لەم ئۆپەراسیۆنەوە دەكەوێتەوە.

* ئایا تا چەند ئەمەریكا هاوشان بە پلانە سەربازییەكەی گرتنەوەی موسڵ پلانێكی سیاسیشی داڕشتووە بۆ رێكخستنەوە و بەڕێوەبردنی دۆخی دوای شەڕەكە و دوای رزگاركردنەوەی شارەكە، كە لە ئێستادا چارەسەرنەكردنی پرسی پێكەوەژیانی شیعە و سوننە لە عێراقدا بۆتە سەرچاوەی زۆرێك لە كێشە و نائارامییەكان؟
- سەرەتا دەبێت ئەوە بڵێم كە ئەوە لە دەرەوەی توانای ئەمەریكایە كە شێوازێكی دیاریكراوی پێكەوەژیانی ئاشتییانە بەسەر پێكهاتە ئیتنی و تایفەگەرییەكاندا بسەپێنێت. بە دڵنیاییەوە ئەمەریكا پەرۆشە ئەمە بەدی بكات و كاری زۆری كردووە بۆ ئەوەی هاوكاری لە نێوان ئەم پێكهاتانەدا دروست بێت. بەڵام لە كۆتاییدا ئەوە دەكەوێتە ئەستۆی عێراقییەكان خۆیان كە هەڵبستن بە چارەسەركردنی جیاوازییە سیاسییە ناوخۆییەكانیان و رێكبكەون لەسەر شێوازی دابەشكردنی دەسەڵات و حوكمڕانی لە وڵاتەكەدا. واتە هەموو ئەو پێكهاتانە رایان هەبێت لەبارەی چۆنیەتی بەڕێوەچوونی حوكمڕانی و لە سەر شێواز و مەرجەكانی مومارەسەركردنی دەسەڵاتی سیاسی لە لایەن مەركەزەوە. هەروەها ئەوە دەكەوێتە ئەستۆی بەرپرسە سیاسییەكان و بەرپرسانی نێوەندە سیاسی و تایفەگەرییەكانی عێراق كە پارێزگاری لە یەكێتی عێراق بكەن. لە راپۆرتەكانی راگەیاندنەكاندا باس لەوە دەكرێت كە جێگری سەرۆكی ئەمەریكا گوزارشتی لە نیگەرانیی خۆی كردووە- كە ئەمە حاڵەتەكە بووە لە رابردووشدا- لەبارەی توانای دەوڵەتی عێراقیەوە بۆ مانەوەی بەم شێوەیەی ئێستای. بە دڵنیاییەوە بەرژەوەندی ئەمەریكاش لە دابەشبوونی عێراقدا نییە، بەڵكو خوازیاری ئەوەیە پێكهاتە ئیتنی و تایفەگەرییەكان لەسەر شێوازێك بۆ پێكەوەژیانی ئاشتییانە رێكبكەون. بە بۆچوونی من هەڵەیە وڵاتان دابەش بن و ئەمەریكاش هەوڵی برەودان بە ئاشتەوایی و پێكەوەژیانی ئاشتییانە دەدات. ئەمەش ئەركێكی دەكەوێتە ئەستۆی خودی عێراقییەكان. هەروەها یەكێك لەو هۆكارانەی بوونە هۆی ئەوەی داعش بتوانێت گوڕ و تین بەدەست بێنێت لە ساڵانی 2008 تاوەكو 2012 بێتوانایی، یان بێخەمیی دەسەڵاتی مەركەزی شیعە بوو لە پێدانی مافە سیاسییەكان بە پێكهاتەی سوننە لە پارێزگاری ئەنبار- ئەمەش بە باشی تەوسیق كراوە- داعشیش لە خۆڵەمێشی داڕمانی كۆدەنگیی سیاسی سەردەمی مالیكی-یەوە سەریهەڵدا. ئاشكرایە ئەمە پرۆسەیەكی ئاڵۆزە، بەڵام دەبێت لایەن و سەركردە سیاسییە عێراقییەكان ئیرادەی سیاسییان بۆ ئەنجامدانی ئەو كارە هەبێت.

* بیرۆكەی دابەشكردنی عێراق بیرۆكەی جۆزێف بایدن بوو لە ساڵی 2006 كاتێك سیناتۆر بوو، بەڵام ئێستا جێگری سەرۆكی ئەمەریكایە و خۆی سەرپەرشتی ئەو بارودۆخە خراپەی عێراق دەكات، ئایا ئەگەر هەوڵبدات بە ئاشتی عێراق دابەش بكات، لەوە باشتر نییە ئەو هەموو خوێنڕشتن و كوشتنە كە لە دوای ساڵی 2003وە لە عێراقدا روودەدات؟ ئایا ئەمەریكا رێگری لە دابەشبوونی عێراق دەكات؟
- پێموانییە لە توانای ئەمەریكادا بێت كە زەمانەتی ئەوە بكات تێكڕای لایەنە سیاسییەكان پێ بنێنە نێو پێكەوەژیانی ئاشتییانەوە لە قۆناغی دوای داعشدا، هەروەها لە توانای حكومەتی ئەمەریكاش نییە كە رێگری لە دابەشبوونی وڵاتەكە بكات، ئەگەرهاتوو ئەمە روویدا، واتە ئەگەر هاتوو ئەو پێكهاتانە نەیانتوانی پرۆسەیەكی سیاسی دابڕێژن كە دەستەبەری مافەكان و بەشداری سیاسی بكات و زەمانەتی دابەشكردنی دەسەڵات بكات لەسەر ئاستی حكومەتی نیشتمانی، یان ئەگەر لایەنەكان خوازیاری ئەم كارە نەبن، ئەوا ئەمەریكا ناتوانێت رێگرییان لێبكات. دەبێت ئەوەش بوترێت كە كورد لایەنێكە كە بە راددەیەكی زۆر جێی متمانە و هاوبەشێكی باشی ئەمەریكان و تا راددەیەك هەرێمێكی نیمچە سەربەخۆن و لە پێگەیەكی باشتردان، بە بەراورد لەگەڵ ئەنبار، بۆیە ئەگەر هاتوو وڵاتەكە دابەش بوو، ئەمەریكا لە هاوپەیمانیی نزیكی سەركردە كوردەكان بەردەوام دەبێت. من شەخسی خۆم لە بیرمە كە كاتێك بەشێك بووم لە ستافی پەنتاگۆن هاوڕێیەتی مسعود بارزانی و جەلال تاڵەبانی-م كرد لە نێو پەنتاگۆن لە كۆتایی نەوەتەكاندا. رەوتی سیاسیش لە عێراقیدا بەندە بەوەی چی لە ناوخۆی ئەم وڵاتەدا و چی لەسەر ئەرزی واقیع روودەدات. لەم ساتەوەختەدا كاریگەریی ئەمەریكا زۆر سنووردارە و ئومێدەوارم كە وڵاتەكە دابەش نەبێت و هیوادارم خەڵكی كێشەكانیان بخەنەلاوە و دەست بدەنە پێكەوەژیان. بەڵام ئەمەریكا ناتوانێت دەرئەنجامێكی دیاریكراو لە عێراقدا بنێنێتەدی و ئەمە لە دەستی عێراقییەكان خۆیاندایە.


* ئاشكرایە كە لە رووی عەمەلییەوە كوردستان لە عێراق جیابۆتەوە و هێزی پێشمەرگە سنوورەكانی كوردستان دەپارێزێت و ئەم هەرێمە بە شێوەیەكی سەربەخۆ نەوت هەناردە دەكات، لە لایەكی دیكەوە بۆتە پەناگەی ژمارەیەكی یەكجار زۆری ئاوارە و پەنابەران، هەروەها سەرسەختانە شەڕی تیرۆریستانی داعش دەكات، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا پێداگیریكردن لەسەر مانەوەی كوردستان لە چوارچێوەی عێراقدا كاریگەری خراپ ناكاتەسەر شەڕی دژ بە داعش، چونكە عێراق نەك هاوكاری كوردستان ناكات، بەڵكو چەندین كێشە و ئاستەنگیشی بۆ دروست كردووە؟
- ئاشكرایە بۆ هێنانەدی سەقامگیری لە عێراق و لە بەشی باكووری وڵاتەكەدا، گرینگە كە كورد بەشداری و پشتیوانی هەر سیستمێكی سیاسی و ئەمنی بكەن لە باكووری عێراقدا كە ببێتە مایەی پاراستنی ئاسایش لەسەر ئاستی مەحەلی. پێویستە هێزی پێشمەرگە بەشێك لەم ئەركە بگرنەئەستۆ، هەروەها پێویستە سەركردە سیاسییە كوردەكانیش بەشێكی دیكەی بگرنەئەستۆ. بە دڵنیاییەوە كورد رۆڵێكی گرنگی هەیە لە دەرپەڕاندنی داعش لە موسڵ و رێگریكردنیان لە گەڕانەوەی داعش بۆ موسڵ، كە رەنگە ئەمە گرینگترینیان بێت. ئێمە هەموومان تەمەننای ئەوە دەكەین كە رۆژگاری داعش بەسەر بچێت، بەڵام ئاشكرایە كە داعش بە شێوەیەكی سەرسوڕهێنەر مرونەتی هەبووە. كەواتە چارەسەرەكە هەر ئەوە نییە لە كورتمەودادا داعش لە موسڵ دووربخرێتەوە، بەڵكو دەبێت پلانی سیاسی و ئەمنی دوورمەوداش هەبێت بۆ رێگریلێكردنیان تاوەكو دووبارە سەرهەڵنەدەنەوە. پێویستە كوردیش بەشێك بن لەو پلان و سیستمە. ئەوەی پێوەندی بە نیمچە سەربەخۆبوونی كوردستانەوە هەبێت، ئەوا پێویستە ئەوە بڵێین كە ئەمەریكا رۆڵی هەبووە لە دروستكردنی ئەم نیمچە سەربەخۆییەدا لەو پرۆسەیە لە دوای جەنگی یەكەمی كەنداوەوە، هەروەها لە ساڵی 1996 كاتێك رایگەیاند كە هەڵدەستێت بە پارێزگاریكردن لە هەرێمە ئۆتۆنۆمییەكەی كورد لە بەرامبەر سوپای سەددام حوسێن-دا. لە هەمان كاتدا ئەمەریكا پێوەندی زۆر نزیكی لەگەڵ كورددا هەیە، كە هەروەك ئاماژەم پێكرد لە نەوەتەكاندا بارزانی و تاڵەبانی سەردانی پەنتاگۆنیان كرد بۆ پرس و راوێژ لە بارەی چەند مەسەلەیەكەوە. كەواتە زەحمەتە بۆ من وێنای ئەوە بكەم كە ئەمەریكا لەم ساتەوەختەدا هەڵوێستی خۆی بگۆڕێت، یان دەستەبەرداری پشتیوانی خۆی بێت بۆ كورد و پێموانییە هیچ وڵاتێك هێندەی ئەمەریكا گرینگ بێت بۆ دروستكردنی هەستی یەكێتی و یەكبوون لە نێو كورددا، هەروەها كار و كۆششی سەختیان كرد بۆ هێنانەدی ئاشتەوایی لە نێوان هەردوو باڵە سیاسییەكەی پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتیمانی كوردستان. لەبەر ئەوە پێموانییە ئەمەریكا دەستبەرداری پشتیوانی خۆی بێت بۆ سەركردە كوردەكان. بەڵام ئەگەر پرۆسەی سیاسی لە عێراقدا لێكترازا و ئەگەر وڵاتەكە دابەش بوو، ئەوا ئەمەریكا پشتیوانی خۆی بۆ كورد ناگۆڕێت. بەڵام ئامانجەكە ئەوەیە عێراق وەك وڵاتێكی فرە ئیتنی و فیدڕاڵی بمێنێتەوە، كە كورد هاوشان بە شیعە و سوننە رۆڵی سەركردایەتی و یەكلاكەرەوەی هەبێت. هەرچۆنێك بێت، كورد و ئەمەریكا مێژوویەكی دورودرێژیان هەیە لەگەڵ یەكدا و ئەمەش كاریگەری گەورەی دەبێت لەسەر بەرەوپێشچوونی پێوەندییە سیاسییەكانی نێوان كورد و ئەمەریكا.


* ئایا پێتوایە سەرۆكی داهاتووی ئەمەریكا سیاسەت و هەڵوێستێكی جیاوازتری دەبێت لە ئاست خواستی نەتەوەكانی عێراقدا ئەگەر هاتوو خوازیاری جیابوونەوە و دابەشكردنی وڵاتەكەیان بوون؟
- بە دڵنیاییەوە لە مانگی كانوونی دووەمی ساڵی 2017دا سەرۆكێكی نوێ لە ئەمەریكا دەسەڵات دەگرێتەدەست-كە ئەگەری بەهێز ئەوەیە هیلاری كلینتۆن و دۆناڵد ترامپ بێت، كە بۆچوون و تێڕوانینی جیاوازیان دەبێت لە بارەی رۆڵی ئەمەریكا لە كەنداوی فارس و بەتایبەتی لەبارەی رۆڵی ئەمەریكا لە عێراقدا. بەڵام هەر سەرۆكێك دەسەڵات بگرێتەدەست، ئەوا رووبەڕووی هەمان واقیعی سیاسی و ستراتیژی دەبێتەوە كە لە ماوەی 6 بۆ 8 ساڵی رابردوودا ئۆباما رووبەڕووی بۆوە لە كەنداودا بەگشتی و لە عێراقدا بەتایبەتی. ئەوەش راستە كە رێككەوتنە ئەتۆمییەكە لەگەڵ ئێراندا پێوەندیەكانی ئەمەریكای بە وڵاتە هاوپەیمانەكانیەوە لە كەنداودا- بەتایبەتی سعودیە-ئاڵۆز كرد. بەڵام ئایا ئەمە چ كاریگەرییەكی لەسەر عێراق دەبێت؟ ئەوا پێدەچێت ئەمەریكا و ئێران بەرژەوەندی هاوبەشیان هەبێت لە عێراقدا و دەبێت رێگایەك هەبێت بۆ هاوكاریكردنی یەكتری بۆ هێنانەدی چارەسەرێكی خوازراو بۆ ناكۆكییە سیاسییە ناوخۆییەكانی عێراق. پێموانییە ئێران بەرژەوەندی هەبێت لە دابەشبونی عێراقدا، هەروەها ئێران دەستڕۆیشتووییەكی زۆری هەیە لە نێو لایەنە شیعەكانی باشووری عێراقدا، هەڵەیە بڵێین كۆنتڕۆڵی ئەو پارتانەی كردووە، بەڵكو مەسەلەكە ئەوەیە پێوەندیەكی بەهێزی لەگەڵیاندا هەیە، واتە ئێران بەرژەوەندی لەوەدایە عێراق ببێتە دەوڵەتێكی بەهێز و كارا بێت. ئومێدی من ئەوەیە سەرۆكی داهاتوی ئەمەریكا برەو بە گوڕ و تینی رێككەوتنە ئەتۆمیەكە بدات، كە سەرۆك ئۆباما بە هاوكاری كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی سەركەوتووانە ئەنجامیدا بۆ رێگریكردن لە ئەگەری بەدەستهێنانی چەكی ناوكی لە ئێران. هەروەها كاركردن لەگەڵ ئێراندا بۆ ئەوەی عێراق وەك قەوارەیەكی سیاسیی سەربەخۆ و كارا بمێنێتەوە. ئەمە یەكێك دەبێت لە تەحەددییەكان كە رووبەڕووی سەرۆكی داهاتووی ئەمەریكا دەبێتەوە، ئەوەیە كە ئەمەریكا بەردەوام ئامادەیی سەربازی خۆی لە عێراقدا زیاتر دەكات و رەنگە سەرۆكی داهاتوو درێژە بەو پرۆسەیە بدات لە مەودای كورتدا، ئەویش بە ئامانجی كەمكردنەوەی كاریگەری داعش لە ناوخۆی عێراق و سووریادا. بەڵام ئەوەی پێوەندی بە عێراقەوە هەبێت، ئەوا هەڵمەتی دژ بە داعش تەنیا لایەنێكە لە هەوڵەكانی پاراستنی عێراق وەك وڵاتێكی یەكگرتوو، پێویستە ئەمە هەڵوێستی ئەمەریكا بێت، هەرچەندە رەنگە ئەمە بۆچوونی سەرۆكی داهاتووی ئەمەریكا نەبێت. هەروەها ئامادەیی و بایەخدان بە كاركردن لەگەڵ ئێراندا وەك پرسێكی كراوە دەمێنێتەوە.

* دوا وتە و پەیامتان چییە؟
من هاوسۆزم لەگەڵ عێراقییەكاندا. هەرچەندە ئەمە شتێكی ناخۆشە، بەڵام تەقینەوەكانی ئەم دواییەی بەغداش هێندە رووماڵ نەكرا لەلایەن راگەیاندنەكانی ئەمەریكاوە. لەگەڵ ئەوەشدا بۆ كەسێكی وەك من كە چاودێریی بارودۆخی سیاسیی عێراق دەكەم، هاوسۆزم لەگەڵ ئەو بێتاوان و قوربانییە مەدەنییانەی كە دەبنە ئامانجی ئەو كوشتارانەی كە روودەدەن و ئەو خەڵكانەی ئاوارە دەبن و ژیانیان وێران بووە بە هۆی ئەم رووداوانەوە.