عەبدولحسێن شەعبان نووسەر و بیرمەندێكی ناوداری عێراقی و عەرەبییە، جگە لەوەی كە جێگری سەرۆكی زانكۆی (ناتوندوتیژی)ی لوبنانییە و خاوەنی خەڵاتی دیارترین خەباتگێڕی مافەكانی مرۆڤە لە جیهانی عەرەبیدا لە ساڵی 2003، دۆستێكی نزیكی گەلی كوردە و رۆڵی سەرەكیی هەبووە لە داكۆكیكردن لە مافی چارەنووسی كورد لە سەردەمی ئۆپۆزسیۆن و دواتریش، لە میانی دیدارێكی تایبەتدا كە (گوڵان) لەگەڵی ئەنجامدا، لە وەڵامی چەندین پرسیار تایبەت بە كۆتاییهاتنی رێككەوتننامەی شوومی سایكس پیكۆ و هەرەسهێنانی شەرعییەتی دەوڵەتی فاشیلی عێراق و سووریا و كاریگەریی پشك پشكێنە و تایفەگەریی دەسەڵاتدارانی عێراق و ئایندەی ئەم وڵاتە و پرسی ریفراندۆمی هەرێمی كوردستان و سەربەخۆیی و چەندین بابەتی دیكە، بەم شێوەیە رای خۆی خستەڕوو.

* ئەم مانگە سەد ساڵی تەواو بەسەر رێككەوتننامەی شوومی سایكس پیكۆ-دا تێدەپەڕێت، لەماوەی ئەم سەدەیە ئەو راستییە دەركەوت كە ئەو دەوڵەتانەی لە میانەی ئەو رێككەوتننامەیە دروست بوون، كۆمەڵێك دەوڵەتی فاشیلن و چیدی ناتوانن وەك دەوڵەت سەروەریی خۆیان بپارێزن، بەتایبەتیش هەردوو دەوڵەتی سووریا و عێراق، ئایا وەك بیرمەندێكی عەرەب، چۆن سەیری ئەو دەوڵەتانە دەكەیت كە سایكس پیكۆ دروستی كردوون؟ ئایا چیدیكە عێراق و سووریا دەتوانن ببنەوە بە دوو دەوڵەتی خاوەن سەروەری و یەكپارچە؟
- رێككەوتننامەی سایكس پیكۆ كە لە ساڵی 1916 لە نێوان فەڕەنسا و بەریتانیا مۆركرا و ئینجا ئیمپراتۆریەتی رووسیاش چووە ناویەوە و دوابەدوای شۆڕشی بەلشەفی لە ساڵی 1917 لێی كشایەوە، بەو پێیەی كە رێككەوتننامەیەكی نهێنی بوو و مەبەستی دابەشكردنی وڵاتانی ناوچەكە بوو، ئەم رێككەوتننامەیە كۆتایی هاتووە و ناشكرێ پینەبكرێت، بۆیە پێویستە بیر لە دوای كۆتایی سایكس پیكۆ بكرێتەوە، بارودۆخی ئێستا لە سەردەمی كۆڵۆنیالیزم دەرچووەو ئێستا ئێمە لە قۆناخی دوای كۆڵۆنیالیزمین، بە تایبەتیش كە لەدوای 1960 بڕیاری 1415ی كۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان تایبەت بە نەهێشتنی كۆڵۆنیالیزم دەرچوو، بەڵام وێڕای ئەمانەش هێشتا حەسرەت بۆ پاشماوەكانی سنورەكانی سایكس پیكۆ دەخۆین، ئاشكرایە ئەو دەوڵەتانەی بەرهەمی ئەو رێككەوتنە بوون كۆتاییان هات، لەبەر ئەوەی نەیانتوانی مامەڵەیەكی دروست لەگەڵ كێشەو پرسە نیشتمانییەكان و ئازادی و مافەكانی مرۆڤ و مامەڵەكردن لەگەڵ پرسە نەتەوەیی و ئایینییەكان بكەن، لەمەشدا مەبەستم لەگەڵ گروپە رۆشنبیرییەكاندا، چونكە من بڕوام بە وشەی (كەمایەتییەكان) نییە و بە پەسندی نازانم و بەكاریشی ناهێنم، لە ناخدا ئەم وشەیە مانای ئاغایەتی و دەسەڵاتخوازی دەگەیەنێت، بۆیە هەر لە ساڵی 1992ەوە رەخنەم لە بڕیاری نەتەوە یەكگرتووەكان گرت تایبەت بە جاڕدانی مافی كەمایەتییەكان، كە دەبووایە بگوترایە مافی گروپە رۆشنبیریی و زمانەوانی و ئیتنی و ئاینییە جیاوازەكان، ئەگەر بگەڕێینەوە سەر باسی عێراق و سووریا، پێموایە عێراق دەوڵەتێكی فاشیلە و دوای 2003 ش ئەمە زیاتر بۆ هەموو لایەك روونبووەوە، دیارە پێشتریش عێراق هەر دەوڵەتێكی سەركەوتوو نەبووە، بەڵام سەنتڕاڵی بەهێزبووە، كە ستەمكاری و بیرۆكراتیی حكومی تێدا بووە، دوای هاتنی ئەمریكا عێراق رووخا، ئاشووب و بێسەروبەریی و پاشاگەردانی رووی تێكرد و تا ئێستاش ئەم حاڵەتە هەر بەردەوامە، بۆیە من عێراق بە دەوڵەتی دەستكەوتی شەڕ ناودەبەم كە لە نێوان گروپەكانی گۆڕەپانی سیاسی عێراق شەڕ لە سەر دابەشكردنی دەكەن، واتا ئەم وڵاتە وای لێهاتووە هەموو پارچەكانی بەسەر كڕیارەكاندا دابەش بكرێت و هەر یەكە پشكی خۆی لێ ببات، ئێمە لەو دەوڵەتە فاشیلەداین كە گەیشتۆتە ئەوپەڕی شكست، پێموایە بەو شێوەیە زەحمەتە ئەو حاڵەتە بەردەوام بێت، لە سووریاش بە هەمان شێوە بەشێك لە دەوڵەتی نیشتمانی هەرەسی هێناوەو بەشێكی زۆری خاكەكەشی لەدەست چووە، داعش وەك هێزێكی تیرۆریستی داگیركەر لە سووریا دەستی بەسەر زۆر ناوچەدا گرتووە، ئەو سنوورەی كە سایكس پیكۆ دایمەزراندبوو هەرەسی پێ هێناو ویلایەتی فوڕاتی دامەزراند لەنێوان رەققە تا موسڵ و لە ئەلبوكەمالییشەوە تاكو قائم. هەر وەكو دەزانن دەگوترێ عێراق دەبێتە سێ قەوارە (شیعە و سوننەو كورد)، هەرچەندە بوونی قەوارەی كورد لەوەتەی 1991 ەوە دیارو بەرچاوە، بەڵام لە سووریا رەنگە ببێتە پێنج، یان شەش قەوارە، (قەوارەی دروز و قەوارەی عەلەوییەكان لە كەنارو شاخ و قەوارەی كوردی لە عەفرین و قامشلی و دوو قەوارەی سوننەش لە دیمەشق و حەلەب).
* ئێستا هەموو لایەك گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی لەچوار چێوەی ئەو سنورە كۆنانەدا، كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست چارەسەر ناكرێت، ناوچەكە بۆتە گۆڕەپانی ململانێی مەزهەبگەرایی نێوان شیعە و سوننە و ئێرانیش رۆڵێكی زۆر خراپ لە قووڵكردنەوەی ئەو ململانێ مەزهەبگەرایەی نێوان شیعە و سوننە دەگێڕێت، ئایا تاچەند ئەم ئاڵۆزی و كێشانە، خزمەت بە ئامانجی فراوانخوازی و مەددی شیعەگەرایی ئێران دەكات؟

- شێوەی دەوڵەتی كۆن نەماوە، مەركەزییەتی كۆن كۆتایی هات و هەرەسی هێناو هەڵوەشایەوە، بۆیە پێویستە بیر لە شێوازی دیكە بە چوارچێوەی تازە بكرێتەوە، یەكێك لەو شێوازانە بریتییە لە پڕۆژەی فیدڕاڵی بۆ دەوڵەتانی ناوچەكە، بە تایبەتیش بۆ عێراق و سووریا، سەبارەت بە عێراق فیدڕاڵییەت بوونی هەیە، بەڵام دووچاری هەندێ گرفت بۆتەوە، لە ئاییندەدا ئەگەری زیاتر دێتە پێشەوە، من سەبارەت بە رەوشی ناوچەكەو دەوڵەتی عێراق پێموایە سێ ئەگەر هەن: ئەگەری یەكەم بریتییە لەوەی رەوشەكە وەك خۆی بمێنێتەوە بۆ پێنج یان دە ساڵی دیكە، ئەگەری دووەم: بگەڕێینەوە رابردوو وەك دەوڵەتێكی مەركەزیی توند كە بتوانێت كۆنتڕۆڵی وڵات بكات، ئەمەش زۆر ئەستەم و قورسە بەڵام خراوەتەڕوو، رەنگە هەندێ لایەن بیری لێبكاتەوە، ململانێی هەر دوو خولی رابردوو لەنێوان هەرێم و بەغدا ململانێ بوو لەسەر مەسەلەی پسپۆڕییەكان و دیاریكردنی دەسەڵاتەكان هەر وەك لە دەستووردا هاتووە، ئەگەری سێیەم: ئەنجامدانی گۆڕانكاریی سەرتاسەرییە، یەكەم شت سەبارەت بە هەرێمی كوردستان وەك نموونە لە شێوازێكەوە هەنگاو بۆ شێوازێكی دیكە هەڵدەگرێت، لە ئێستادا لە چوارچێوەی سیستەمی فیدڕاڵیدایە، كە دەستوور بڕیاری لێداوە، بەڵام وەك دەگوترێت بەردەمی مینڕێژكراوە بە كەموكورتی و ئەو خەوشانەی كە لە دەستووردا هاتوون، رەنگە هەرێم بیربكاتەوە كە بەرەو كۆنفیدڕاڵی هەنگاوبنێت و بڵێت فیدڕاڵی چیدیكە سوودی نەماوە، تەنانەت لەوەش زیاتر بۆ دەوڵەتێكی سەربەخۆ كۆشش بكات بە واتا یاسایی و سیاسییەكەی، ئەمەش دەوەستێتە سەر چەند فاكتەرێك، لەوانە خوێندنەوەی رەوشی سیاسیی ناوخۆ و ئیقلیمی و نێودەوڵەتی، واتا هەڵبژاردنی چركەساتی شۆڕشگێڕی هەر وەك لە زانستی سیاسی ئاماژەی پێدەكرێت، لەوەشدا دەبێ حیسابی ئەوە بكرێت قۆناخەكانی پێشوو لەدەست نەدرێت دوایی ببێتە قۆچی قوربانیی پەلەكردن، هاوكات دەبێ حیسابی كاتی گونجاو بكرێت و هەلومەرجی خودیی و بابەتی بەیەكەوە یەك بگرنەوە، دەبێ ئەوەش لەبەر چاو بگیرێت كە هەندێ وڵاتی ئیقلیمی لە دەوروبەرمان لە بنەڕەتدا خۆیان كێشەی كوردیان هەیە، هەتا ئەگەر بەو رەوشەی هەرێمی كوردستان قایل بن ئەوان لە روانگەی رەزامەندی و ئارەزووی خۆیانەوە نییە، بەڵكو بە ئەمری واقیعە. دەربارەی ئێرانیش ئەو وڵاتە پڕۆژەی سیاسیی خۆی لە ناوچەكەدا هەیە، هەروەك چۆن توركیاش هەیەتی، ئەوەی ئێران بە پلەی یەكەم پرۆژەیەكی فراوانخوازی فارسییە، بەڵام لە بەرگی مەزهەبی شیعەدایە، دەیەوێت لەسەر حیسابی دەوڵەتانی ئیقلیمی و ناوچەكە دەسەڵاتی فراوان بكات لەمەشدا هەم دەسەڵاتی خۆی لەلایەك و هەمیش پێوەندیی تایفەگەری و مەزهەبی لەلایەكی دیكەوە دەقۆزێتەوە، جگە لەمەش پێوەندیی سیاسیی تایبەت بە گروپە شیعەكانەوە، لەم پرۆسەیەدا ئێران دیپلۆماسییەتێكی زیرەك و فێڵباز و هەناسەدرێژیی پەیڕەودەكات، توركیاش پڕۆژەیەكی سیاسیی تۆرانی هەیە لە بەرگێكی مەزهەبی سوننەدا، لەژێر چەندین ناونیشانی ئیخوان موسلمین و پاراستنی توركمان و گەڕاندنەوەی خەلافەت و شتی دیكە، بە داخەوە دەڵێم چ كورد یان عارەب پڕۆژەیەكی زۆر روون و دیاریان نییە، عارەب پڕۆژەی یەكگرتووی لە عێراق نییە، تەنانەت پڕۆژەی كوردیش هەنگاوێك دەچێتە پێشەوەو دووان دەچێتە دواوە، یەكەم بەهۆی ململانێی كورد و كورد، نەبوونی یەكێتییەكی نیشتمانیی كوردی، جگە لە رارایی و نیگەرانی سەبارەت بە مافی چارەنووس، ئەو مافەی نە منەتە و نە دیاری و خەڵاتە بۆ كورد، بەڵكو مافێكی یاسایی و سیاسییە كە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بڕیاری لێداوە، لێرەدا دێینە سەر چركەساتی مێژوویی كە دەبێت كورد هەڵیبژێرێت بۆ گوزارشتكردن لەو مافە، رەنگە لە كاتی خۆیدا بۆ ئۆتۆنۆمی سەركەوتوو بووبن، كە دەسەڵاتێكی وەك بەعس ناچاربوو دان بە ئۆتۆنۆمیدا بنێت هەتا ئەگەر كەموكورتیشی تێدابووبێت. دوای ئەوەش لە چركەساتێكی مێژووییشدا كورد توانی دوای راپەڕینی 1991 پڕۆژەی فیدڕاڵی رابگەیەنێت، تەنانەت ئۆپۆزسیۆنیش قەناعەتی بە مافی گەلی كورد نەبوو، لێرەدا رەنگە بۆ یەكەم جارە دەیڵێم كە (بەندە) یەكەم كەس بووم شەرەفی ئەوەم پێ بڕا لە حوزەیرانی ساڵی 1992 لە كۆنگرەی ڤیەننا پڕۆژەی مافی چارەنووسی گەلی كوردم داڕشت، دواتر لە شەقڵاوە هەر لە 1992 كاتێ چوارچێوەیەكم بۆ پڕۆژەی فیدڕاڵی دانا كە ئۆپۆزسیۆن رەزامەندیی لەسەر دا، دوای ئەوەی پەرلەمانی كوردستان لە یەك لاوە پەیڕەویی كرد، لێرەدا دەتوانم بە شانازییەوە بڵێم كە زۆربەی ئەو هێزانە رارا بوون، بۆیە كەسانێكی زۆر گلەییان لێكردم كە من ئەو كارەم كردووەو لەم بارەوە باجێكی زۆرم دا، بەڵام نامەوێ لێرەدا باسی بكەم.


* ئەوەی ئێستا لە بەغدا دەگوزەرێت، مانای نەمانی دامەزراوە شەرعییەكانی دەوڵەتە، بە كردەیی ئێستا پەرلەمان پەكی كەوتووە، حكومەت ئیفلیج بووە، پرۆسەی سیاسی بوونی نەماوە، ئایا ئەم پاشاگەردانییە سیاسییە عێراق بەرەو كوێ دەبات؟
- هەیبەتی دەوڵەتی عێراق رووخاوە، پێنج تەحەددیی بنەڕەتیی هەن كە دووچاری دەوڵەتی عێراقی دەبنەوە:
ا. تەحەددی یەكەم: تایفەگەریی و سیستەمی پشك پشكێنەی تایفەگەری و ئیتنییە كە لەگەڵ هاتنی پۆل برێمەردا هاتەئاراوە .


ب. تەحەددی دووەم: تیرۆرە كە تائێستا بەهێزو دژوارە و داعش موسڵ و چەند ناوچەیەكی دیكەی داگیركردووە و توانای مانۆڕو پێچ و پەناكردنی هەیە و دەتوانێ لە هەموو شوێنێك كە دەستی بگاتێ چالاكیی تیرۆریستی ئەنجام بدات، ئەو سەركەوتنانەشی كە حكومەتی عێراق بە هاوكاریی هێزی هاوپەیمانان لە رزگاركردنی هەندێ ناوچە بەدەستی هێناون رووبەڕووی كێشە بۆتەوە.
ج. تەحەددی سێیەم: بریتییە لە گەندەڵی ئیداری و دارایی كە رەگ و ریشەی لە جەستەی دەوڵەتی عێراقدا داكوتاوە هەر لەسەرەوە تا خوارەوە، كە دەوڵەت دەسەوەستانە بەرامبەر سزادانی گەندەڵكاران و دادگاكانیش بێ دەسەڵاتن لە دەستگیركردن یان سزادانیان.

د. تەحەددی چوارەم: بوونی میلیشیاكانە، ناكرێ باسی رۆڵی دەوڵەت بكرێت لە كاتێكدا ئەو میلیشیایانە لە دەرەوەی چوارچێوەی دەوڵەت چەكیان هەڵگرتووە.
هـ. تەحەددی پێنجەم: بریتییە لە تەحەددیی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی، عێراق پارچەپارچە بووە و دابەشكراوە و بۆتە نێچیرێك هەموویان دەوریان داوە، ئێران لە لایەك و توركیا و دەوڵەتانی كەنداو و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەلایەكی دیكەوە وێڕای هێزە دەسەڵاتدارە نێودەوڵەتییەكان. هەر بۆیە بەم شێوەیە عێراق ناتوانێت بەردەوام بێت، هەر لەبەر ئەوەیە پێویستە گۆڕانكاریی تێدا بكرێت، بەڵام ئەمە بە جارێكی دیكە خوێندنەوەی بارودۆخی سیاسی ئەنجام دەدرێت.

* لە كاتی هەڵكوتانە سەر پەرلەمانی عێراق لەلایەن جەماوەری رەوتی سەدرەوە، خەڵكەكە هوتافیان دەكێشا (ایران برە برە) واتە ئێران بۆ دەرەوە، بەڵام دوو رۆژ دواتر، سەدر چووە ئێران وەك ئەوەی پۆزش بۆ ئێران بهێنێتەوە و داوای لێبووردن بكات، ئایا ئەمە مانای ئەوە نییە، ئێستا ئێران بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ پرۆسەی سیاسی لە عێراق ئاراستە دەكات؟
- ئێران رۆڵی گەورەی لە كاریگەریی بۆ سەر پڕۆسەی سیاسی هەیە، عێراق دوو بەشە، بەشێك ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە و نیوەكەی دووەمیشی ئێرانە، لەگەڵ ئەوەشدا قەڵەمڕەویی ئێران هەر لە زیادبووندایە، بەتایبەتیش لە دوای 2011ـەوە، واتا دوای كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا ئێران دەستی كرد بە گێڕانی رۆڵی بنەڕەتیی خۆی لە پڕۆسەی سیاسیی عێراقدا، ئەویش بە حوكمی دەستگرتنی شیعەكان بەسەر حوكمڕانیی وڵاتدا، موقتەدا سەدر دوو شتی نەگۆڕی هەیە، یەكەمیان دوژمنایەتیی بۆ ئەمەریكا هەر لە سەرەتاوە تاكو ئێستا، دووەمیشیان دوژمنایەتیكردنی بۆ گەڕانەوەی رژێمی پێشوو، موقتەداو غەیری ئەو ناتوانن باس لە تێپەڕاندنی تایفەگەریی بكەن، چونكە هەموو ئەو حزبانە لەسەر بنەمای تایفەگەریی دامەزراون، وا تێدەگەن نوێنەرایەتیی ئەو تایفەیە دەكەن، حزبی دەعوەو ئەنجومەنی باڵاو فەزیلە و كەتایبی حزبوڵا و عەسائبی ئەهلی حەق، لە بەرامبەریشدا حزبی ئیسلامی و گروپەكانی دیكە هەتا ئەگەر لەژێر ناوی دیكەی ئیسلامی بن، ناتوانن نوێنەرایەتی تایفەكان بكەن، چونكە تایفە لەگەڵ تایفەگەریی جودایە، كەس ناتوانێت بڵێت من نوێنەرایەتی سوننە دەكەم، هەروەك چۆن كەس ناتوانێ نوێنەرایەتیی شیعە بكات.


دەمەوێ جارێكی دیكە ئەوە بڵێم كە بەڕێز عەلی سیستانی ناتوانێت بڵێت كە نوێنەرایەتیی هەموو شیعەی عێراق یان شیعەی جیهان دەكەم، مەرجەعییەت لای شیعە ئینتەرناشیۆنالیزم و فرەییە، یەك مەرجەع، یان مەرجەعی باڵایان نییە، ئەم بابەتە بە سیاسی كراوە، جارێكیان گفتوگۆم لەگەڵ بەڕێزان محەمەد مەهدی شەمسەدین و محەمەد بەحرولعلووم دەكرد، پێمگوتن: ئەو ئایەتوڵا عوزمایەتان لە كوێ هێناوە؟ پێشتر گوێم لەو شتە نەبووە، پێیان گوتم: ئێوە (مەبەست ئێوەی شیوعی) شەقامتان كۆنتڕۆڵ كردووە، قەومییەكان پیلانیان دژ بە ئێوە گێڕا و دەشتوانن بە زەبری چەك بەرەنگارتان ببنەوە، ئێمە ویستمان رووبەڕووی دەسەڵاتخوازیی شیوعی و شەپۆلی سوور ببینەوە لە ساڵی 1959 ئەویش بە رێگەی ئایینی و رۆشنبیری لەبەر ئەوە دەستەواژەی ئایەتوڵا عوزمامان داهێنا لە نامەیەكدا كە بەناوی بەڕێز موحسین حەكیم و بە واژۆی ئایەتوڵا عوزما نووسیبوومان، بۆیە لە ئێستادا قسەكردن و ناوهێنانی مەرجەعی باڵا و شتێكی لەم جۆرە رەهەندی سیاسی بەدواوەیە.


* لایەنێكی دیكەی مەترسیدار، كە هەڕەشە لە دەوڵەتی عێراق دەكات، دروستكردنی ملیشیاكانی حەشدی شەعبییە، بە هاوشێوەی میلیشیاكانی حزبوڵا لە باشوری لوبنان، دیارە ئەم میلیشیایانە هێندەی بەوەكالەتی ئێران شەڕ دەكەن، هێندە شەڕ بۆ سەروەریی عێراق ناكەن، ئایا ئەو میلیشیایانە ئایندەی عێراق بەرەو كوێ دەبەن؟
- با جارێ جیاوازیی نێوان حزبوڵای لوبنانی و میلیشیا چەكدارەكانی عێراق بكەم، شتەكە جیاوازە، ئیسڕائیل بەشێكی خاكی لوبنانی داگیركردووە، لایەنێكی سیاسی هاتە مەیدان بۆ بەرگریكردن لە خاك و سەروەریی لوبنان ئەویش حزبوڵایە، ئەگەر پێم بڵێیت ئایا دەكرێ تا هەتاهەتایە چەك بەدەستی ئەو هێزانەوە بێت كە لە دەرەوەی فەرمانی دەوڵەتن؟ بێگومان دەڵێم: نا، بۆیە ئەگەر لە لوبنان دەوڵەتێكی راستەقینە بێتەكایەوە، ئەو كاتە پێویستە ئەو حزبەش چەك دابنێت، چونكە لە ئێستادا دەوڵەت پارچەپارچە بووە، بە بەڵگەی ئەوەی لوبنان لەوەتەی دوو ساڵە بێ سەرۆكە، ئیسڕائیلیش تا ئێستا هەر لە دەستدرێژیكردن بەردەوامە و دەوڵەتی لوبنانیش ناتوانێت بەرەو رووی ئەو دەستدرێژییەی ئیسڕائیل ببێتەوە، ئەو حزبە لە پێگەی خۆیەوە بەرگریی لە خاكی لوبنان دەكات، بەڵام لە مەودایەكی دووردا دەبێت بێتە ژێر ركێفی دەوڵەتەوە، دەوڵەت تاكە دامەزراوەیە كە مافی هەبوون و بەكارهێنانی چەكی هەیە، سەبارەت بە عێراقیش ئەو گروپ و میلیشیایانە یەكەم شت بە تەواوی مەشق نەدراون، لە سەروەختێكی ململانێی تایفەگەری و مەزهەبی پەیدابوون بە پاساوی وەستان دژ بە داعش و گوایە كەنداوو توركیا دەیانەوێت عێراق داگیربكەن و پاشماوەی حزبی بەعسیش دەگەڕێنەوە شوێنی خۆیان، بەڵام فتوای سیستانی تەنیا سەرپۆشێكە چونكە لە بنەڕەتدا ئەو چەكدارانە پێش ئەوەش هەرهەبوون، وەكو لیوای بەدرو سوپای مەهدی و كۆمەڵەكەی ئەلحەكیم و كەتائبی حزبوڵا و عەسائبی ئەهلی حەق، ئەوانە تاقمە چەكداری سیاسین، بۆیە ئەگەر بمانەوێت عێراق بنیات بنێینەوە ئەوا دەبێ چەك هەڵگرتن و بەكارهێنانی قەدەغەبكەین، هەروەها هەندێ هۆكار هەن بۆ پێكهێنانی ئەو میلیشیایانە، لەوانە هۆكاری كۆمەڵایەتی و بوونی بێكاری، وێڕای ئەوەی كە هەندێكیان سوودمەندبوونەو پلەو پایەشیان وەرگرتووە، راستە هەندێكیان قوربانییان داوەو بەشداریی شەڕیان كردووە دژی داعش، بەڵام شیاو نەبوون لە رووی سەربازی و مەشق و راهێنانەوە، تەنانەت لە رووی تەمەن و هەڵبژاردنی پێگەو شوێنیشەوە، لەبەر ئەوە ئەگەر بنیاتنانی دەوڵەتمان گەرەك بێت ئەوا دەبێ هەموو ئەو میلیشیایانە هەڵوەشێنینەوەو نەهێڵین چیدیكە چەكیان بەدەستەوە بێت، لە حاڵەتی بوونی هەر كێشەو گرفتێكیش دەبێ بگەڕێینەوە بۆ دەوڵەتی مەدەنی و دەوڵەت حوكم بكات و بۆ ئەم مەبەستەش زۆر پێویستە هەیبەتی بۆ بگەڕێتەوە بەدوور لە سیستەمی پشك پشكێنەو دابەشكردنی پلەو پایەی تایفی و مەزهەبی و ئیتنی كە بگرە هەر لە ساڵی 2003وە تاكو ئێستاش هەر باوەو پەیڕەودەكرێت.


* بەڕێز سەرۆكی هەرێمی كوردستان لەم بارودۆخەی عێراقدا، زۆر هەوڵیدا عێراقێكی نوێ لەسەر بنەمای عێراقێكی فیدڕاڵی و پەرلەمانی و فرەیی و پێكەوە ژیانی ئارەزوومەندانە بونیاد بنرێتەوە، بەڵام دەركەوت ئەو پرۆسەیە فەشەلی هێنا، ئایا بەدیلی عێراقێكی فیدڕاڵی و پەرلەمانی چییە؟
- من بە شەخسی ماوەی پێنج دەیەیە لەگەڵ دەستەبەركردنی مافی چارەنووسم بۆ گەلی كورد و لە ئێستاشدا و تا ماویشم هەر پشتگیری دەكەم، هەڵبژاردنی چركەساتی شۆڕشگێڕی شتێكی گرنگە بۆ گەڵاڵەكردنی ئامانجەكان و دەستیشانكردنی هۆكارە دیاریكراوەكان، بە مەبەستی گەیشتن بەو ئامانجانەو هەمیشەش پێوەندییەكی گرنگ هەیە لەنێوان هۆكار و مەبەست، هەرچەند مەبەستەكە شەریف و رەوا بێت، ئەوا پێویستە هۆكارو رێگای شەریف بۆ گەیشتن بەو ئامانجە هەڵبژێریت، لە رابردوودا ئاراستەكە توندوتیژیانە بوو بە هۆی ملهوڕیی دەسەڵاتەكان و گوێ نەدان بە داخوازییەكان، ئێستاش و لەوەتەی چەند ساڵێكە دیالۆگ شوێنی توندوتیژیی گرتۆتەوە، ئەو هەنگاوە پێویستیی بە دیالۆگی زیاتر هەیە بۆ راكێشانی عەقڵەكان پێش دڵەكان، هەروەها بنیاتنانی بەرەیەكی عارەبی كە پشتگیریی لە پرەنسیپی مافی چارەنووس بكات، هەندێك لایەن بە زارەكی پشتگیریی دەكەن، بەڵام لەرووی پراكتیكەوە لە نیوەی رێگا دەوەستن و بە پێچەوانەوە رەفتاردەكەن، جگە لەوەی هەندێ هێز هەن دەنگیان بۆ دەستوور نەداوە بەهۆی بوونی پرەنسیبی فیدڕاڵییەت، بەڵام دەبینین لە ئێستادا هەر ئەو هێزانە بە توندی پشتگیریی لە فیدڕاڵییەت دەكەن! نەك لە فیدڕاڵییەتی كورد، بەڵكو لەو فیدڕاڵییەتە بە واتای دابەشبوونی وڵات بۆ چەند ناوچەو هەرێمێك، كە پێیانوایە كە ئەمە لە دەسەڵاتی هێزە شیعییەكان لەنێو دەوڵەت و بەسەر موسڵ و ناوچەكانی رۆژئاوای عێراقدا كەم دەكاتەوە، ئەمە لەبەر رەچاوكردنی پرەنسیپی نییە، بەڵكو لەبەر رەچاوی بەرژەوەندی و خۆویستیی تەسكە، كە رەنگە ئەو هێزانە جارێكی دیكە بە شێوەیەك لە شێوەكان بادەنەوەو هەڵوێستیان بگۆڕن، فیدرالییەت و مافی چارەنووس بە تەگبیر و سەفقە نایەتەدی، تەنانەت ئەگەر بە كاری سیاسیش پەسندكراوو سازش بێت، بەڵكو دەبێ سەفقەو سازشی مێژوویی دوورخایەن بێت، نەك لەبەر بەرژەوەندیی تەسك بێت، گروپە شیعییەكان لەگەڵ سەركردایەتیی هەرێم یان لەگەڵ سەركردایەتیی بزووتنەوەی كورد یاخود لەگەڵ پارتی دیموكراتی كوردستان رێكەوتن واژۆدەكەن هەر لەبەر ئەوەی پشتیوانیی لە مافی چارەنووس یان فیدڕاڵییەت دەكەن، تەنانەت سەدام حوسێن و رژێمی پێشوو كاتێ واژۆیان لەسەر ئۆتۆنۆمی كرد، ئەو نوێنەرایەتیی دەوڵەتی عێراقی دەكرد، بەڵام ئەو بەڵێنانە بوونە بڵقی سەر ئاوو حكومەت دەستی كردەوە بە لێدانی بزووتنەوەی كورد، دواتربا ئەوە بێنینەوە یاد كە ئەنفال و كیمیابارانی هەڵەبجەو تاوانی دیكەی بەدوادا هات، ئەم هێزانە بە ئیسلامییەكانیشەوە زۆر نیگەرانن و رایان چەسپاو نییە سەبارەت بە مافەكانی گەلی كورد، چونكە بڕوایان بەوە نییە یان هەر لە بەرنامەی سیاسیشیاندا شتێك نییە بە ناوی مافی چارەی خۆنووسین، ئەم كارە پێویستی بە خوێندنەوەیەكی درێژو قووڵ هەیە، مافی چارەنووس لایەنی پرەنسیپی سیاسیی لەخۆدەگرێت، وێڕای لایەنی جێبەجێكاری كە وا پێویست دەكات حیساب بۆ ئەو هێزانە بكەین كە لەگەڵمان یان لەگەڵ بزووتنەوەی كورد دەوەستن لە رووی پشتگیریكردن لە مافی چارەنووس، ئەو هێزانە كامانەن؟ با ناویان لێبنێین، من وەك شەخسی خۆم دەڵێم جگە لە چەپەكان و بزووتنەوەی شیوعی هیچ هێزێكی زیندوو كارا لە كۆمەڵگەی عێراقیدا نییە كە خاوەن هەڵوێستی مێژوویی بن و پشتیوانیی لە مافەكانی گەلی كورد بكەن، رەنگە هەندێ پێشبینی و خولیایی هەبێت لای هەندێ رەوتی دیموكراسیخواز، بۆ نموونە كامل چادرچی و حوسێن جەمیل و محەمەد حەدید كە پشتیوانییان لە مافەكانی گەلی كورد كردووە، هەروەها چەندین كەسایەتییەكی مێژوویی هەبوون كە هەڵوێستی ئەرێنییان هەبووە، لەوانە بۆ نموونە كەسایەتیی نیشتمانی عەزیز شەریف كە دۆستی گەلی كوردە، یان هادی ئەلعەلەوی و چەندانی دیكە، لە ئێستادا هیچ سەركردەیەكی كاریگەر لە كۆمەڵگەی عێراقیدا نییە، تەنانەت هێزە ئیسلامییەكانیش هەر بە زمان وا دەڵێن وەك ئەوە نییە كە لە ناخیاندایە كە زۆرجار دەكەونە ژێر كاریگەریی تەوەرە ئیقلیمییەكان، سوننە تەوەری ئیقلیمیی خۆیان هەیە، شیعەی سیاسیش بە هەمان شێوە، بۆیە ئەو شتە پێویستیی بە پلەبەندی و روونكردنەوە و یەكریزی كوردستانی هەیە بۆ راگەیاندنی هەڵوێستێكی روون و راشكاو، هەروەها رێكخستنی نێو ماڵی كورد كە ئەمە بەشێكی بنەڕەتی و گرنگە لە هەنگاوی ریفراندۆم، هەر بۆ ئەم مەبەستە دەكرێ نەتەوە یەكگرتووەكان رابكێشرێتە ناو مەسەلەی ئەو پرۆسەیەوە، واتا ئەو ریفراندۆمە پشتیوانیی نێودەوڵەتی بۆ مسۆگەربكرێت، دەەمەوێ لێرەدا ئەوە بڵێم كە لە دەیەی رابردوو و دواتریش سێ ئەزموونی لەو شێوە هاتنە ئاراوە تایبەت بە پرسی مافی چارەنووس بەپێی ئەو شێوازەی كە بەڕێز مسعود بارزانی خستوویەتییە روو، ئەمە پێویستی بە دیراسەو بیركردنەوە هەیە لەو شێواز و رێگایانەی كە بە هۆیانەوە ئەنجام دەدرێت، یەكەم ئەزموون تەیمووری رۆژهەڵات كە مافی چارەنووسی راگەیاند كە دواتر ریفراندۆمی كردو نەتەوە یەكگرتووەكانیش بڕیاری لێدا و لە ساڵی 2002 سەربەخۆیی راگەیاند، ئەو وڵاتە پێشتر لەلایەن پورتوگالەوە داگیركرابوو دواتریش ئەندەنووسیا دەستی بەسەردا گرتبوو، دووەم ئەزموون كۆسۆڤۆیە كە بەشێك بوو لە سربیاو لە ساڵی 2008 بڕیاری سەربەخۆیی دا و ناكۆكییەكە برایە دادگای دادی نێودەوڵەتی لە لاهای بۆ وەرگرتنی رای راوێژكاریی تایبەت بە جیابوونەوەی نێوان سربیا و كۆسۆڤۆ، ئەوە بوو دادگای نێودەوڵەتی حوكمی لە بەرژەوەندیی سەربەخۆیی ئەو وڵاتە دەركرد بەو پێیەی كە لەگەڵ یاسای نێودەوڵەتی ناكۆك نییە، ئەزموونی سێیەم باشووری سوودانە كە لە ساڵی 2011 بڕیاری سەرخۆیی دا و رێژەی 98%ی لە بەرژەوەندیی سەربەخۆیی بەدەستهێنا و دواتر بوو بە ئەندام لە نەتەوە یەكگرتووەكان. كەس ناتوانێت بەرەو رووی خواست و ئامانجەكانی گەلان بوەستێتەوە لە سەربەخۆیی و ئازادیدا، رەنگە كورد بیربكاتەوە یان لە بەرژەوەندییاندا بێت كە لەگەڵ عێراقدا بمێنێتەوە، بەڵام لەئێستادا كارەكە بە بنبەست گەیشتووە، بۆیە بیر لە رێگایەكی دیكە دەكەنەوە، واتا تەڵاقدان خۆ ئەگەر بەم شێوەیەش بێت هیوادارین تەڵاقدانێكی ئاشتییانە بێت، بە رەزامەندیی نەك بە توندوتیژیی، دوای ئەوەی پێكەوەژیان ئەستەم دەبێت، لە موحازەرەیەكمدا روونم كردەوە كە بیرمەندێكی هیند ناوی( براج خانا)یە دەڵێت: لەمیانی سێ دەیەی داهاتوودا ژمارەی دەوڵەتان دەگاتە 300، واتا 100 دەوڵەت لە جیهان زیاد دەكات، لەئێستادا ژمارەی ئەندامانی نەتەوە یەكگرتووەكان 193 دەوڵەتە، كاتێكیش ئەم رێكخراوە لە 1945 دامەزرا تەنیا 51 ئەندامی هەبوو، كەواتە ئەو 100 دەوڵەتە لەكوێوە دێن؟ هەر دەبێ دابەشبوون و راگەیاندنی سەربەخۆبوون و جیابوونەوە لە دەوڵەتانی دیكە بێتە ئاراوە، ئەمەش دوای زیندووبوونەوەو سەرهەڵدانی ناسنامەی نەتەوەكان لە ئەوروپای رۆژهەڵات رووی دا، دەبینین كە یۆگسلافیا بوو بە شەش بەش و یەكێتیی سۆڤییەت بوو بە 15 وڵات، چیكۆسلۆفاكیا بۆ چیك و سلۆفاك، پێشتریش چەند دەوڵەتی دیكە ئەوانەی سەربەخۆ بوون لە دەوڵەتانی پێشووی كۆڵۆنیالیزم جیابوونەوەو دەوڵەتی سەربەخۆیان دامەزراند كە لە ئاسیا و ئەفریقیان، ئەمەش مانای وایە دەوڵەتانی دیكە هەڵدەوەشێنەوەو قەوارەی تازە دادەمەزرێت، رەنگە ئەمە قۆناخێكی نوێ بێت. ئەگەر سەدەی نۆزدەیەم سەدەی دامەزرانی دەوڵەتانی نەتەوەیی بووبێت، ئەوا سەدەی بیستەم بریتی بووە لە دامەزراندنی قەوارەی خاوەن رەهەندی ئایدیۆلۆجی، ململانێیەكە نەتەوەیی بووە دواتر بۆتە ململانێی ئایدیۆلۆجی، بەڵام ئێستا ململانێیەكە لەسەر زیندووبوونەوەی ناسنامەكانە و رەنگە نیو سەدەی دیكە ببات و دواتر چەندین قەوارە لەسەر بنەمای ناسنامەی ئایینی یان ئیتنی دروست بن، راستە ئێمە لە جیهانێكداین كە پێویستی بە قەوارەی گەورە یان كۆمەڵە دەوڵەتێكی گەورە هەبێت، بەڵام لەوانەیە ئەو قەوارانە دیسان دابەش ببنەوە یان جارێكی دیكە یەكبگرنەوە لەنێو قەوارەگەلی گەورەی ئیقلیمیدا هەروەك لە كۆمنوێلسی رووسیا رووی دا كە وەك بڵێی كۆپییەكی یەكێتیی سۆڤیەتیی جاران بێت لە رووبەڕووبوونەوەی یەكێتی ئەوروپاو رۆژاوادا، ئەم كارە پێویستی بە بیركردنەوە لێكۆڵینەوەی زیاتره، هەر وەك پێویستی بە پشتیوانیی دۆستان هەیە بۆ سەرخستنی ئەم هەنگاوە مێژووییە لە ژیانی گەلی كورددا، چونكە كورد تا ئێستا بۆ چوار بەش دابەشبوونە، كە مافی خۆیەتی كاربكات لەپێناو یەكێتیی نەتەوەیی خۆیدا، هاوكات مافی ئەوەی هەیە ئاڵاكەی وەك گەلانی دیكە لە بارەگای نەتەوە یەكگرتووەكاندا بشەكێتەوە و ببێتە خاوەن دەوڵەتی سەربەخۆ یان زیاتر لە دەوڵەتێكی هەبێت.