لە ساڵی 2003وە زیاتر لە ملیۆنێك كریستیان لە بەغدا و بەسرە و موسڵ كۆچیان بۆ هەرێمی كوردستان و توركیا و لوبنان و ئوردن و وڵاتانی رۆژئاوا كردووە، ئەمەش دوای ئەوەی بە دەیان پیاوی ئایینی و خەڵكی مەدەنی ئەو پێكهاتەیە رووبەڕووی رفاندن و كوشتن بوونەتەوە، هەر بۆیە كریستیانەكان بە هاوشێوەی زۆربەی پێكهاتەكانی دیكەی عێراق بە بێ ئومێدی سەیری داهاتووی وڵاتێك دەكەن كە نغرۆی شەڕی تائیفی و توندوتیژی بووەتەوە، ئەوان پێیانوایە ئەجیندایەكی گەورە و پیلانێكی داڕێژراو لە دژیان ئەنجام دەدرێت، تاوەكو عێراق لە پێكهاتە رەسەنەكانی بەتاڵ بكرێتەوە، لەمەشدا نەك تەنیا گروپە توندڕەوەكان و ئەلقاعیدە و داعش تۆمەتبار دەكەن، بەڵكو زۆر لە حزبە سیاسییەكان و حكومەتی عێراق و تەنانەت وڵاتانی رۆژئاواش بە كەمتەرخەم دەزانن. ئەلئەب جبرائیل گورگیس تۆما سەرۆكی دێری حەزرەتی مەریەم و رەبان هورمزد لە ئەلقوش لە وەڵامی چەند پرسیارێكی گوڵان-دا ئاماژەی بە دۆخی كریستیانەكان و چەند بابەتێكی پێوەندیدار كرد، لێرەدا پوختەی وەڵامەكانی بڵاودەكەینەوە.

تاكە زەمانەتی پاراستنی ئەو خێزانە ئاوارانەی كە دەگەڕێنەوە دەشتی نەینەوا هێزی پێشمەرگە و دامەزراندنی ناوچەیەكی ئارامی نێودەوڵەتییە

* دەكرێت بزانین ئێستا دۆخی كریستیانەكان لە بەغدا و شارەكانی خواروو، یان ناوەڕاستی عێراق چۆنە، بەتایبەتی دوای ئەوەی داعش كۆنتڕۆڵی شاری موسڵ و دەشتی نەینەوای كرد و تەواوی خێزانە كریستیانەكانی لەو ناوچانە دەركرد و روویان لەهەرێمی كوردستان كرد؟
- كۆمەڵكوژی و دەركردنی كریستیانەكان مێژوویەكی كۆنی هەیە و بەستراوەتەوە بە زنجیرەیەك كاری خوێناوییەوە، هاتنی داعشیش دوا ئەڵقەی ئەم مێژووە خوێناوییەی تەواو كرد. دەكرێت لێرەدا بپرسین ئەمڕۆ كریستیانەكان لە وڵاتانی كەنداو و باكووری ئەفریقیا و توركیا و تەواوی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە كوێن؟ لە كاتێكدا ئێمە پێكهاتەیەكی رەسەنی ناوچەكە بووین، لە عێراق خاوەنی شارستانیەتەكانی ئۆركلدانی و سۆمەر و ئەكەد و بابلی بووین، كە بەردی سەر شوێنەوارە دێرینەكانی ناوچەكە شاهیدیمان بۆ دەدات، بەو پێیەی ئیسلام ئایینێكی ئاسمانییە و وەكو ئێمە بڕوایان بە خودایە لە زەمەنی هاتنی موسڵمانەكان بۆ ئێرە لە سەردەمی عەباسییەكاندا رووبەڕووی لەشكرەكانیان نەبووینەوە، تەنانەت دەیان كتێبی یۆنانیمان بۆ سەر زمانی عەرەبی وەرگێڕا و زۆربەی زانایان و پزیشك و شارەزایانمان لە دەوڵەتی هارونە رەشید لە ناو (بیت الحكمة) كاریان كردووە، لە شەڕی قادسیە دەرگامان بۆ ئیسلام كردەوە لە دژی ئیمپراتۆریەتی فارسی، بەڵام لە دوای ئەم مێژووەوە زۆر لە خەلیفەكان و كەسایەتییەكان لە دژمان راوەستان و ناویان بردین بە (اهل الذمة) لە كاتێكدا ئێمە (اهل البیت و اهل البلد) بووین. لە عێراقیش لە دوای ساڵی 2003وە لە ئاكامی ململانێ سیاسییەكان و كاری توندوتیژی و بڵاوبوونەوەی بیری توندڕەوی بەئاشكرا دژایەتی كریستیانەكان كراوە و دەیان پیاوی ئایینی و خەڵكی مەدەنی ناو پێكهاتەی كریستیان كراونەتە ئامانج، رفاندن و كوشتنی پیاوانی ئایینی وەكو فەرەج رەحۆ لە موسڵ و مەتران مینا رغید و مینا پۆڵس، ئەمە جگە لە تەقاندنەوەی كەنیسەكان وەكو كەنیسەی (سیدة نجاة) لە بەغدا، شێواندنی شوێنەوار و مێژووی كریستیانەكانیش راستی قسەكانم دەردەخات، ئەم رووداو و كارەساتە یەك لە دوای یەكانە وایكردووە 90%ی كریستیانەكان لە بەغدا و بەسرا و شارەكانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق كۆچ بكەن، بەهاتنی داعش بۆ شاری موسڵ و دەشتی نەینەوا تەواوی ئەجیندای دەركردن و چۆڵپێكردنی كریستیانەكان لەعێراق جێبەجێكرا، بەمەش نەك تەنیا كریستیانەكان زیانیان بەركەوت، بەڵكو تەواوی خەڵكی عێراق زیانمەند بوون بە چۆڵپێكردنی وڵاتەكە لە پێكهاتەیەكی گرنگ كە بە بەردەوامی سەرقاڵی خزمەتكردن بوون لە بوارەكانی خزمەتگوزاری و پزیشكی و خوێندن و هونەر و ئاوەدانكردنەوە، لەناو كریستیانەكان سەدان خاوەن بڕوانامەی بەرز هەن كە لە زانكۆ پێشكەوتووەكانی وڵاتانی ئەوروپا و ئەمەریكا و كەنەدا بەدەستیانهێناوە، خەسڵەتی ئاشتیخوازی مۆركی كەسایەتی كریستیانە، هەر بۆیە بۆ كوێ بچن ئاوەدانی دەكەنەوە. بەڵام لەم ناوچەیەدا تەنیا دەرگایەكی ئارام و بە سۆز كە لە رووی كریستیانەكان دانەخرا، هەرێمی كوردستان بوو كە سەرۆك بارزانی و خەڵكی كوردستان و هەموو حزبە سیاسییەكانی ئەم هەرێمە رۆڵی مێژوویی خۆیان گێڕاوە و سەلماندیان كە هەرێمی كوردستان لە ناوچەكەدا تاكە شوێنێكە بۆ پێكەوەژیان و خەڵكەكەی خاوەنی كەلتووری لێبووردەیین، بەڵام سەرەڕای ئەو گەمارۆ ئابووریەی بەسەر حكومەتی هەرێمی كوردستاندا سەپێنراوە، هێشتا بەپێی توانا دەستی هاوكاری و یارمەتی بۆ خێزانە ئاوارەكان درێژ كردووە.


* وەك ئاماژەت پێكرد هەرێمی كوردستان پێگەیەكە بۆ پێكەوەژیان و لێبووردەیی؛ ئایا چۆن بتوانین لەم دۆخە ئاڵۆزەدا ئەم كەلتوورە بپارێزین و گەشەی پێبدەین؟
- مێژووی نێوان كوردی موسڵمان و كریستیانەكان پڕیەتی لە برایەتی و پێكەوەژیان و لەسەر ئەم خاكە قوربانییەكی زۆریان داوە، ئەمەش بۆ فكری مستەفا بارزانی رێبەری بزووتنەوەی ئازادیخوازی كوردستان دەگەڕێتەوە، لە سەردەمی شۆڕشی ئەیلوول كریستیانەكان شانبەشانی برا كوردە موسڵمانەكانیان لە خۆشی و ناخۆشییەكاندا هاوبەش بوون و قوربانی زۆریان داوە، هرمز مەلەك چەكۆ شەهیدی شۆڕشی ئەیلوول یەكێكە لە دەیان شەهیدی كریستیانەكان، ئەمڕۆ ئەو فكرە لەسەر دەستی سەرۆك مسعود بارزانی بەردەوامی هەیە و لەلایەن خەڵكی كوردستانەوە پاڵپشتی لەو فكرە دەكرێت، لەچەندین بۆنەدا لە نزیكەوە گوێبیستی بەڕێز مسعود بارزانی بووم كە داوای لێكردووین وڵاتی خۆمان بەجێنەهێڵین، بەڕێزیان سەرەڕای هەموو ئەو تەحەددییانەی رووبەڕووی بۆتەوە هیچ دوودڵییەكی نەنواندووە لەبەرامبەر پاراستن و پێشكەشكردنی دەستی هاوكاری و یارمەتی بۆ كریستیانەكان، مسعود بارزانی كریستیانەكانی خۆش دەوێت و رۆحی پێكەوەژیان و لێبووردەیی دەپارێزێت، لەكاتێكدا زۆر لە حزبەكانی كوردستان لە ململانێیەكی توندان و هەیانە دەیانەوێت دوور لە دابونەریتی كۆمەڵگەی كوردستانی زیان بە گیانی دیموكراتی و ئازادی لەم هەرێمە بگەیەنن، بێ ئەوەی گوێبدەن بەوەی كورد دوژمنێكی زۆری لەناوچەكەدا هەیە. ئەوان دەزانن پاڵپشتی و هاوكاری رۆژئاوا بۆ پێشمەرگەو كوردەكان بۆ ئەو كەلتوور و پێگەیە دەگەڕێتەوە كە كوردستان لە بواری پێكەوەژیان پێی ناسراوە، كریستیانەكانیش لە رێگەی پیاوانی ئایینی و كەسایەتییەكانیانەوە توانیویانە ئەم واقیعە بگەیەننە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و هانی رۆژئاوا بدەن بۆ یارمەتیدانی پێشمەرگە و پاراستنی كوردستان. پاراستنی كەلتووری پێكەوەژیان و یەكڕیزی لە نێوان هەموو پێكهاتە و ئایین و ئایینزاكان ئەو رێگە راستەیە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان كە بەڕێز بارزانی نەخشەی بۆ داڕشتووە، ئەو دەوڵەتەی كە كوردەكان و برا كریستیانەكان و ئێزیدی و هەموو پێكهاتەكانی تری كوردستان شەهید و خوێنێكی زۆریان بۆ داوە، تاكە زەمانەتیش بۆ دامەزراندنی خەونی كوردستان بە پاڵپشتیكردنی سەرۆكەكەیانە.


* دەوڵەتی ڤاتیكان دانی بەو راستییەدا ناوە كە تاكە نەوای ئارام بۆ كریستیانەكان لە عێراق و ناوچەكە هەرێمی كوردستانە، سەركردەكانی رۆژئاواش گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتە كە تەنانەت كەسایەتییەكی وەكو فرانسۆ هۆلاندی سەرۆكی فەرەنسا سەردانی كوردستانی كرد و چاوی كەوت بە سەرۆكی هەرێمی كوردستان، ئایا تاچەند گرنگە پاپای ڤاتیكان سەردانی هەرێمی كوردستان بكات؟
- كاتێك بەڕێز مسعود بارزانی سەردانی ڤاتیكانی كرد، وەك سەرۆك دەوڵەتێك پێشوازی لێكرا، لە تێڕوانینی ڤاتیكاندا هەڵوێست و بوێری بارزانی روون و ئاشكرایە، ئەو بەبێ جیاوازی پارێزگاری لەكریستیان و هەموو پێكهاتەكانی تری كوردستان و عێراق دەكات، هەربۆیە بە دڵنیاییەوە ڤاتیكان ئەم هەڵوێستە لەبیر ناكات، پێشوازی قەداسەتی پاپای ڤاتیكان بۆ سەرۆكی هەرێم پێشوازی سەرۆك دەوڵەتێك بوو كە دەرگای بە رووی ئاوارە لێقەوماوەكان كردۆتەوە و شەڕی دژ بەداعش و تیرۆرستان دەكات، بەدڵنیاییەوە سەرۆك مسعود بارزانی داوای لە پاپا كردووە سەردانی هەرێمی كوردستان بكات، بەڵام ئەو سیاسەتە تایبەتمەندەی ڤاتیكان هەیەتی بۆ سەردانی كوردستان و عێراق، بۆ ئەو دۆخە ناهەموارە دەگەڕێتەوە كە لە ناوچەكە و عێراقدا هەیە. بەڵام ئێمە وەكو كەنیسەی عێراق و ئەساقفە و باتریاك لەگەڵ سەرۆك بارزانی دەبین و داوامان كردووە پاپای ڤاتیكان سەردانی ئەو هەرێمە بكات كە ئارامترین هەرێمە لە ناوچەكەدا بۆ ئاین و ئاینزاكان، پشت بە خوا لە داهاتوودا سەردانی پاپای ڤاتیكان بۆ كوردستان روودەدات و لەنزیكەوە دۆخی كاسۆلیكەكان دەبینێت.


* ئێستاكە زۆر باس لە ئازادكردنەوەی شاری موسڵ و دەشتی نەینەوا دەكرێت كە ناوچەیەكی زۆری پێكهاتەكانی ئایین و ئایینزاكانە لەوانە كریستیانەكان و كوردە ئێزیدییەكان، تاچەند گرنگە پێشمەرگە بەشداری لەو پرۆسەیەدا بكات و وڵاتانی رۆژئاواش هاوكاری سەربازی بۆ دابین بكەن؟
- كریستیانەكان هەرگیز رۆڵی جوامێرانەی بەڕێز مسعود بارزانی و پێشمەرگە لەیاد ناكەن؛ ئەوان پارێزەری گیان و كەرامەتی هەموو پێكهاتەكانن، سەرۆكی هەرێم هەر لەگەڵ هاتنی داعش بۆ دەشتی نەینەوا و شاری موسڵ هەوڵ و ماندووبوونەكانی لەسەر ئاستی ناوخۆ و دەرەوە دیار و لەبەرچاوە، ئێمە وەكو كەنیسەكانی عێراق و ئەساقف و مەترانەكان پاڵپشتی هەموو ئەو هەوڵانەشی دەكەین كە بۆ پڕچەك كردنی سوپای پێشمەرگە داوێتی، لە سەردان و چاوپێكەوتنەكانیشماندا لە بۆنە و سەردانەكانمان بۆ ڤاتیكان و وڵاتانی رۆژئاوا باسی پاڵەوانێتی و قوربانییەكانی پێشمەرگەمان كردووە، نزا دەكەین و لە خودا دەپاڕێینەوە كە شەهیدەكانی كوردستان جێگایان بەهەشت بێت. دوای ئازادكردنی دەشتی نەینەواش تاكە زەمانەتی پاراستنی گیانی ئەو خێزانە ئاوارانەی كە دەگەڕێنەوە بوونی هێزی پێشمەرگە و دامەزراندنی ناوچەیەكی ئارامە لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتییەوە، كە سەرجەم پێكهاتەكانی كوردستانی بە كریستیان و توركمان و ئێزیدییەوە رۆڵەكانیان لە ناو ریزەكانی پێشمەرگەیە و تەنانەت لەلایەن وەزارەتی پێشمەرگەوە چەند فرقەیەكی تایبەت بەم پێكهاتانە دامەزراوە كە لە سەردەمی مستەفا بارزانی ئەم تەواجودە لەناو پێشمەرگەدا لەلایەن پێكهاتە كوردستانییەكانەوە بوونیان هەبووە. بەپێچەوانەوە بێ زەمانەتی بوونی پێشمەرگە و هێزی نێودەوڵەتی گەڕانەوەی كریستیان و ئێزیدییەكان زۆر زەحمەتە كە كۆمەڵكوژییان دەرهەق كراوە، هەموومان بینیمان چۆن لە شەو و رۆژێكدا نیوەی چەك و جبەخانەی سوپای عێراق كەوتە بەردەستی داعش، ئەمڕۆ دۆخەكە لە عێراق زیاتر ئاڵۆز و پشێوی پێوە دیارە، تەنانەت لە بەغدا و شارەكانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق داعش نییە، كەچی بە هەموو شێوەیەك پێشێلی مافەكانی كریستیانەكان دەكرێت و بگرە رفاندن و كوشتنیان دەرهەق ئەنجام دەدرێت، لە ژێر سایەی حكومەتی ناوەندی دانیشتووانی دەشتی نەینەوا هەر دووچاری رفاندن و كوشتن و كۆچپێكردن و كۆمەڵكوژی پەراوێزخستن بوونەوە. بۆیە پێویستە چارەنووسی دەشتی نەینەوا دیاری بكرێت بە گەڕانەوەی بۆ سەر هەرێمی كوردستان كە داواكاری هەموو كریستیان و پێكهاتە ئایینییەكانی ناوچەكەیە.



* بەشداریتان لە رێوڕەسمی خولێكی (پێكەوەژیان و برایەتی لە موسڵ) لە شاری دهۆك كرد، ئایا گرنگترین ئامانجەكانی ئەو خولە چی بوو؟
- ئەمە دووەم خولی (پێكەوەژیان و برایەتی لەپارێزگای موسڵ) بوو كە لە دهۆك بۆ كۆمەڵێك گەنج ئەنجام دەدرێت لەلایەن لقی 14ی پارتی دیموكراتی كوردستانەوە، بۆ پێگەیاندنی گەنجەكان چاندنی فكری پێكەوەژیان و كەلتووری لێبووردەیی لە نێوان هەموو نەتەوە و ئایین و ئایینزاكانی پارێزگای موسڵ و دەشتی نەینەوا، ئەمەش بۆ خۆئامادەكردنە بۆ دوای پرۆسەی ئازادكردنی موسڵ كە بە دوور نابێت لە كەوتنەوەی گرفت و كێشەی جۆراوجۆر كە بە درێژایی هەزاران ساڵ ئەم پێكهاتانە وەكو مۆزایكێك پێكەوەژیاون. ئومێدەوارم وتە و دروشمەكانی ئەم خولە وەكو هەموو كۆنگرە و كۆنفرانسەكانی دیكە نەبێت كە لە ئەرزی واقیعدا جێبەجێ ناكرێت، بەپێچەوانەی كوردستانەوە كە وەكو سیمبولێك وایە پێویستە ناوچەكانی دیكەی عێراق پەند و عیبرەتی لێوەربگرن.



* حكومەتی عێراق گەمارۆیەكی توندی ئابووری لە سەر كوردستان سەپاندووە، ئەمەش بە پێچەوانەی هەموو یاسا و عورفە مەدەنی و ئایینییەكانە، بۆچی تا ئێستا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی ڤاتیكان و وڵاتانی ئەوروپا نەیانتوانیوە هاوكاری و یارمەتی دارایی بەپێی پێویست بگەیەننە هەرێمی كوردستان كە نزیكەی دوو ملیۆن پەنابەرە و ئاوارەی عێراق و سووریای لەخۆگرتووە؟
- وەكو كەنیسەكانی عێراق هەموو هەوڵێكمان داوە بۆ دابینكردنی هاوكاری و یارمەتی مرۆیی ئاوارەكان كە لە كوردستان نیشتەجێن، ئێمەش ئەو راستییە دەزانین بەغدا مستەحەقاتی هەرێمی بڕیوە و ململانێ سیاسیەكانی لە نێوان بەغدا و هەولێر قووڵتر كردۆتەوە ئەمەش لەلایەن ئێمەوە رەتی دەكەینەوە ناكرێت بەم شێوەیە وەڵامی رۆڵی پێشمەرگە و كورد لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریستان بدرێتەوە. ناكۆكی و ئاڵۆزی دۆخەكە لەناو حكومەتی عێراق و دەوڵەتەكەدا بە شێوەیەكە كە لە رووی واقیعەوە حكومەتێك و دەوڵەتێكی نەهێشتۆتەوە تا وەكو گفتوگۆی لەگەڵدا بكرێت و هۆشی بێتەوە و گەمارۆی ئابووری سەر هەرێمی كوردستان هەڵگرێت و بەپێی یاسا و دەستوور مامەڵە لەگەڵ هەرێمەكەیدا بكات، ئەمڕۆ هەموو حزبێك لە بەغدا دەوڵەتێكە و هەموو سەرۆكی حزبێكیش لەوێ سەرۆكی وڵاتە و ئەجیندەی تایبەت بەخۆی و مەرام و پیلانی وڵاتانی دیكە جێبەجێ دەكات، هەربۆیە نەك تەنیا ئێمەی پیاوانی ئایینی كاسۆلیكی، بەڵكو سەرۆكەكانی جیهانیش نازانن لەگەڵ كێ گفتوگۆ و دانوستاندن بكەن، لە كاتێكدا نەك تەنیا سیاسەتی مەركەزی بەغدا بەرامبەر هەرێم روون نییە، بەڵكو بۆ ناوخۆی عێراقیشدا ئاڵۆز و ناڕوونە. تەنیا بودجەی مالیكی و هێزە چەكدارەكانی بە قەد بودجەی كوردستانە، باشە ئەگەر پارەی كوردستان بدەن، ئەی گەندەڵی لەچیدا بكەن.



* باسی ئەجیندای دەرەكیتان كرد، ئایا بەنچەی تۆمەت ئاراستەی لایەنێكی دیاریكراو دەكەن بەوەی رق و كین و ناكۆكییەكانی لەعێراقدا لەنێوان لایەنەكان قووڵتر كردبێتەوە؟
من لە كوشتن و كۆچپێكردنی كریستیانەكان تەنیا لایەنێكی دیاریكراو تۆمەتبار ناكەم، هەموو لایەنە سیاسییەكانی عێراق و وڵاتانی دەوروبەر پشكیان لە ئاڵۆزبوونی دۆخەكە و ئەو ناكۆكییە سیاسییانە هەیە كە ئەمڕۆ شەقامی عێراقی پێیدا تێپەڕ دەبێت و گەلانی عێراقیان خزاندە ناو ئەو هەڵدێڕە، ئێران راستەوخۆ دەستێوەردانی ناوخۆی عێراق دەكات و سیاسەتی ئەمەریكاش لەم ناوچەیەدا لە خزمەتی گەلانی عێراقدا نەبووە. با چیتر زوڵم لە یەكتر نەكەین و ئایین بۆ كوشتنی مرۆڤەكان بەكارنەهێنین، با وەكو گەلانی پێشكەوتوو بژین و با بەس بێت سیاسەتی تائیفی و كوشتن و گەندەڵی.