بەشێكی زۆر لە چاودێران بارودۆخی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ماوەكانی شەڕی 30 ساڵەی ئایینی ئەوروپا دەچوێنن، بەشێكی دیكە پێیانوایە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست گەڕاوەتەوە بۆ سەردەمی سەدە تاریكەكانی پێش رۆشنگەری و شۆڕشی پیشەسازی، ئەمەش بەو مانایە دێت كە چاوەڕێی هیچ شتێكی باش لە ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناكرێت، بۆ قسەكردن لەسەر ئەم رەوشە ئاڵۆزە ئەم وتووێژەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر هیشام ئەحمەد ئوستادی زانستی سیاسیەت لە زانكۆی سانت مارین لە كالیفۆرینا ئەنجامدا و بەمجۆرە بۆچوونەكانی خۆی بۆ گوڵان خستەڕوو.

هیشام ئەحمەد تایبەتمەند لە سیاسەتی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست:ئاژاوە و ناسەقامگیری و نەمانی سیستەمی دەوڵەت، رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی وەك سەدە تاریكەكانی ئەوروپا لێكردووە


* رەوشی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە توندوتیژی و پشێوی تەواو و داڕووخان دەناسرێتەوە، بە رادەیەك كە تەنانەت هەندێك پێیانوایە باری ئێستا ناپارێزرێت، كەواتە چۆن رەوشی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لێكدەدەیتەوە؟
- رەوشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە شێوەیەك تێكچووە كە ناوچەكە سەرتاپای پڕبووە لە توندوتیژی و بێهیوایی و گەندەڵی و نائومێدی، كاتێك لە ئێستادا سەیری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكەم و ئەو كوشتارەی بەڕێوەدەچێت لەگەڵ داڕووخانی دەوڵەتدا و هەموو ئەو ئاوارانەی كە لە هەموو گروپە نەژادییەكان و ئایینییەكانی تێدایە، ئەوا بە سەردەمە تاریكەكانی ئەوروپای بەراورد دەكەم، بەشێوەیەك وام لێدەكات بڵێم سەرتاپای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە سەردەمە تاریكەكانیدا تێدەپەڕێت و بەجێماوە لە شارستانیەتی جیهانی و شۆڕشی پیشەسازی، راستییەكەش ئەوەیە قوربانی سەرەكی لە هەموو ئەمانەدا راستی خۆیەتی، بەمانایەكی دی، ناوچەكە بە رادەیەك تاریك بووە كە تەنانەت باشترین شارەزاش ناتوانێت پێشبینی بكات، ناوچەكە بەرەو كوێ دەڕوات و ناتوانن پێشبینی ژیرانەی داهاتوو بكەن، بۆیە راستی بووەتە قوربانی سەرەكی و لەگەڵ خۆشیدا بەداخەوە خوێنڕشتن و كوشتارێكی زۆری هێناوە. راستییەكی زۆر ناخۆشە لەبەر ئەوەی باسی ناوچەیەك دەكەین لە هەندێك كاتدا بەشدارییەكی زۆری كردووە لە جیهاندا و زۆریشی هەیە پێشكەشی بكات، بەو هەموو سەرچاوە مرۆیی و سەرچاوە سروشتی و پێگە ستراتیژییەی كە هەیەتی دەتوانێت ببێت بە ناوچەیەكی سەرەكی لە سەرتاسەری جیهاندا، بەڵام بەداخەوە لە ئەمڕۆدا حاڵەتەكە بەم شێوەیە نییە و گەر سەیری نەخشەی سیاسی جیهان بكەین، تەواو بەپێچەوانەوەیە و دەبینین بڕیاردەرانی سیاسی و رای گشتی لە سەرتاسەری جیهاندا خەریكن بەوەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا روودەدات. زۆر جێگەی داخە دەبینین لاوان بێهیوا و بێئومێدن و دەكوژرێن و ئاوارە دەبن و هەموو رۆژێك پەنابەران دەبینین لە دەریاكاندا دەخنكێن، یان بەپێ دەڕۆن تا بگەنە وڵاتانی ئەوروپا و بە چیاكانی عێراق و بیابانەكانی سووریادا پەرتەوازە بوون، بارودۆخەكە زۆر تاریكە، بەڵام من خۆم لە سروشتدا گەشبینم و بەمانایەكی دیكە پێموایە سەرەڕای نەهامەتییەكان و بارودۆخە نالەبارەكە، من ئومێدم هەیە كە ئەم رەوشە تاسەر نییە و تاسەر نابێت، بەڵام تا زوو باشتر بێت، باشترە و دەبێت هەموو تێبگەن رێگەیەك هەیە بۆ دەربازبوون و پێكەوەژیان و هەموو هەوڵەكان كۆبكرێتەوە نەك بەلادا ببرێت، بۆ ئەوەی ئەم ناوچەیە بەلانی كەمەوە بۆ خەڵكەكەی خۆی پێشوازیكەر بێت و لە خۆیان بگرێت.
* یەكێك لە خەسڵەتەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەمانی نیزامە، ئەوەی مەسەلەكانی خراپتر كردووە، ئەوەیە هەوڵێكی جددی نییە بۆ گەڕانەوەی ئەم نیزامە بۆ شوێنی خۆی، ئایا ئەم لێكدانەوەیە دروستە؟
- من پێموایە بەڕاستی نیزام لە ناوچەكەدا نەماوە، نە نیزامی هەرێمی و نە دەوڵەتی. گەر لەگەڵ خۆمان راستگۆ بین لە ناوچەكەدا هیچ نیزامێك نەماوە، دەوڵەتی، ناوچەیی، ناوخۆیی، ئابووری، كۆمەڵایەتی، سیاسی، یاسایی و ئەمەش زۆر مەترسیدارە. سیستەمی دەوڵەتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بۆ ماوەی پێنج ساڵە لە ژێر هەڕەشەدایە لەلایەن هێزە دەرەكییەكانەوە، هەروەها بەهۆی ئەو شەڕانەی كە لە ناوچەكەدا روویانداوە لە عێراق و سووریا. گەر بە فراوانی باسی بكەین، هەموو دەزانین كە ئەو سیستەمە دەوڵەتییەی ئێستا هەیە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەرهەمی سەد ساڵ لەمەو پێشە، واتا لە سایكس پیكۆ-وە كە سنوورەكان بە شێوەیەكی دەستكرد كێشراون، لە پرۆسەیەكدا كە دڵنیایی داوە بە شەڕ و ناكۆكی، بەڵام ناكۆكی و كێشە هەبووە لە نێوان دەوڵەتانی دراوسێدا، بەڵام ئەم كێشانە كەمن لەچاو ئە كێشانەی لەناو دەوڵەتەكاندا هەبوون، ئەوەی سایكس پیكۆ حیسابی بۆ نەكردبوو، ئەو كێشانەن كە لەناو سیستەمی دەوڵەتان خۆیاندا هەیە، بۆیە ئەدەبیاتێك هەیە لە رۆژئاوا كە دەڵێت سیستەمی دەوڵەتی نەتەوە كۆتایی هاتووە، بەڵام ئەم ئەدەبیاتە تەواو جیاوازە لەوەی كە لە ناوچەكەدا روودەدات، لە راستیدا دەڵێن كاتێك سیستەمی دەوڵەتی نەما، ئەوا بە سیسیتەمێكی باشتر جێی دەگیرێتەوە، لەلایەكی ترەوە ئەوەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا روودەدات بە تەواوی پێچەوانەكەیەتی و دەبینین كە سیستەمی دەوڵەتی نامێنێت، چەندین رێگری دروست كردووە و دەوڵەتی شكستخواردووی هێناوەتە ئاراوە، واتە دەوڵەتێك كە ناتوانێت سەرەكیترین پێویستییەكان دابین بكات بۆ هاووڵاتیانی وەك سەقامگیری و ئاسایش و خۆشگوزەرانی كۆمەڵایەتی و تادوایی، لە راستیدا بەداخەوە زۆربەی دەوڵەتانی ناوچەكە دەوڵەتی شكستخواردوون، ئەمەش ئاراستەیەكی زۆر مەترسیداری دروستكردووە بۆ لێكهەڵوەشان و شەڕی ناوخۆیی، بۆ نموونە لیبیا و سووریا و تا رادەیەكیش لە عێراق، هەروەها ئەوەی خەریكە روودەدات لە میسر و دەتوانین بڵێین هەندێك لە وڵاتانی كەنداو، بۆیە لاوازی دەوڵەتان بە سەرهەڵدانی گروپی جیاواز و رێكخراوی جیاواز تەعویز دەدرێتەوە، كە هەر یەكیان هەوڵدەدات بۆ خۆی شەڕ بكات و پێویستی پێكهاتەكانی بەدی بێنێت لە ناو دەوڵەتدا، ئەمەش چەندین ناكۆكی و بەرژەوەندی و گرژی و شەڕی دروستكردووە كە لە زۆر وڵاتدا دەیبینین، بۆیە رێگە بۆ دەربازبوون لەمە كەمە و پێموایە زۆر گرنگە، دەبێت هەموو كەس بزانێت كە سەلامەتی نایەتەدی بەوەی هەر گروپێك بۆخۆی هەوڵبدات، بەڵكو بە دروستكردنی هارمۆنی لە نێوان بەرژەوەندی گروپە جیاوازەكان بۆ بەرژەوەندی سەرتاپای خەڵك هەم لەسەرئاستی دەوڵەتی و هەم لەسەر ئاستی هەرێمایەتی بەگشتی دێتەدی. بەداخەوە لەسەر بنەمای ئەو توێژینەوانەی كراون، ئەو شەڕانەی كە لەناو دەوڵەتەكاندا هەن، هێند ئاڵۆزبوون، بەداخەوە ناوەستێنرێن و كوشتاری زۆری هێناوە و زیانی زۆری بە كۆمەڵگە گەیاندووە. بەڕاستی چارەسەرەكە لە ناوچەكە خۆیدایە و ئەمریكا دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بەوەی وا لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بكات، بڕیارێك بدەن بۆ قەیرانی سووریا، بەڵام پێكهاتەكانی ئەم چارەسەرە لە ناوچەكە خۆیدایە وەك دەڵێن دەتوانێت ئەسپەكە بەریتە لای ئاوەكەوە، بەڵام ناتوانیت وای لێبكەیت ئاو بخواتەوە.
* لەم دواییانەدا ناكۆكی لە نێوان سعودیە و ئێراندا سەریهەڵداوە، بەڵام ئەم ناكۆكییە رەهەندێكی تایفەیی هەیە و سەرتاپای ناوچەكەیان كردووەتە مەیدانی جیۆپۆلیتیكی خۆیان بۆ شەڕ، بەڕای تۆ ئەنجامە مەترسیدارەكانی ئەم جەنگە تایفەییە لە ناوچەكەدا چییە؟
- هاوڕام بە تەواوی لەگەڵ بۆچوونەكەتدا، ئەمە مەترسیدارترین شەڕی بەوەكالەتە لە ناوچەكەدا، واتە هەموو ناوچەكە بە شەڕی تایفەییەوە خەریك كراوە، من سوپاست دەكەم بۆ ئەم پرسیارە، لەبەر ئەوەی كاتێك بەراوردی ناوچەكەم لە ئێستادا بە سەردەمە تاریكەكانی ئەوروپا كرد لەبەر ئەم جەنگە تایفەییە بوو. تایفەگەری خەڵك وا لێدەكات راستیەكان نەبینن و تەنیا لە دەوری بیركردنەوەی تەسكی تایفەیی كۆببنەوە، ئەمەش بە تەواوی بێمانایە لە رووی عەقڵییەوە، بەڵام جیاوازی و شەڕیشی هێناوە و كاتێك تایفەگەری هاتە ناو كۆمەڵگەوە، ئەوا ئە كۆمەڵگەیە دابەشدەكات و پێموایە دەبێت خەڵك بزانێت كە رێگەی چارەسەر بە تایفەگەری نییە و پێچەوانەكەی راستە و مرۆڤ دەبێت بێ لەبەرچاوگرتنی ئایین و نەژاد و بیركردنەوەی سەیر بكرێت، بۆیە هیوادارم لە ئێستادا خەڵك بگاتە ئەوەی كە یەكێك لە سەرەكیترین كێشەكانی ناوچەكە لەم ساڵانەی دواییدا جووڵاندنی هەستی تایفەگەری بووە. ئەمەش بەدڵنیایەوە كاریگەرییەكانی تەنانەت لە ناوچەكە زیاتریش رۆیشتووە، وەك دەبینین سەدان هەزار كەس بە لێشاو بەرەو ئەوروپا دەڕۆن، پێموایە هەموو وڵاتانی ناوچەكە بەرپرسیارن و دەبێت جیاوازییەكانیان بەم شێوەیە زەق نەكەنەوە كە كاریگەری خستووەتە سەر هەر تاكێك لە ناوچەكەدا، پێموایە جیاوازی شتێكی ئاساییە، بەڵام نابێت بەم شێوەی لێبێت و رێگەی دیكە هەیە بۆ یەكلایكردنەوەی كێشەكان وەك رێگەی دیپلۆماسی و دەبێت هەموو لەسەر مێزێك كۆببنەوە و لێرەدا بەراوردی دەكەم بەوەی كە هەمووان لە بەلەمێكدان و ئەگەر ئەو بەلەمە شتێكی لێبێت، هەموو نوقم دەبن، ئێمە لە چاخەكانی ناوەڕاستدا ناژین، بەڵكو لە سەدەی بیستویەكمداین و ئەگەر یەكێك لە ریاز هەڵامەتێك بگرێت، كاردەكاتە سەر كەسێك لە هەولێر، بۆیە كەس ناتوانێت خۆی جیابكاتەوە، ناوچەكەش تا رادەیەك بچووكە و لە راستیدا یەكێك لەو هۆكارانەی كە وایكردووە كێشەی زۆر هەبێت لە ناوچەكەدا ئەوەیە گروپە جیاوازەكان هەوڵدەدەن دەستبەسەر ئەوانی تردا بگرن، هەندێكیش هەوڵدەدەن بە تەواوی گروپەكانی دیكە داببڕن لە ژیانی سیاسی، ئەمەش كێشەكەیە، واتە وەلاوەخستن كێشە دروست دەكات.
* وەك دەزانی تیرۆریزم كاریگەری خستووەتە سەر هەموو لایەك لە ناوچەكەدا و داعش بووەتە هەڕەشە بۆ هەمووان، بەڵام یەكێك لەو هێزانەی كە توانیویەتی بەرپەرچی ئەمە بداتەوە بە شێوەیەكی باش هێزی پێشمەرگەی كوردستانە، بەڵام لە ئێستادا هەرێمی كوردستان بە دەست قەیرانێكی دارایی ترسناكەوە دەناڵێنێت و رەنگە ئەمە كاربكاتە سەر شەڕكردنی هێزەكانی پێشمەرگە لە دژی داعش، پێتوانییە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئەركێكی ئەخلاقی و سیاسی لەسەرشانە بۆ یارمەتیدانی پێشمەرگە لەم بارودۆخە ناخۆشەدا؟
- من بۆ خۆم هەمیشە رێزم هەبووە بۆ بەرەنگارییەكانی كۆمەڵگەی كوردی و خەڵكێكی زۆر بەخشندەن و لە ماوەی ژیانی خۆمدا بە چەندین كورد ئاشنا بووم و بەگشتی كوردەكان زۆر گەرموگوڕ و ئازا و متمانەیان بە خۆیان هەیە و بۆیە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئەركێكی یاسایی و ئەخلاقییان لەسەر شانە بۆ یارمەتیدانی كوردان، نەك هەر بۆ ئەم چەند ساڵە، بەڵكو بۆ چەندین ساڵ، یەكێك لە خراپییەكانی رێككەوتنی سایكس پیكۆ پرسی كوردەكانە و كێشەی دروستكردووە، زۆربەی سەركردەكانی عێراق پەنابەر بوون لە كوردستان لە ساڵانی رابردوودا و ئەمەش زۆر گرنگە. داعش باشترین فۆرمی وەلاخستنە لە بونیاد و رێكخستنیدا و لەسەر بنەمای وەلاوەخستنی كەسانی دیكە بنیادنراوە، تەنیا خەڵكانێكی زۆر كەم لەمە قازانج دەكەن كە ئایدیۆلۆژیایەكی زۆر بەرتەسكیان هەیە و ئەم ئایدیۆلۆژیایەش هیچ پێوەندی بە ئیسلامەوە نییە، بەڵام پرۆژەكەی خۆی وەك ئیسلام ناساندووە، ئەمەش زیان لە هەموو كەس زیاتر بە ئیسلام دەگەیەنێت، چونكە لە ژێر ناوی ئیسلامدا كار دەكات، ناخۆشییەكە ئەوەیە كە وڵاتانی موسڵمانان بەشداربوون لە دروستكردنی داعشدا و بەڕاستی بووەتە كێشە و وەك سەدەكانی ناوەڕاست وایە لەبەر ئەوەی بەو وەلاخستنەی كە باوەڕی پێیەتی زۆر لە سەدە تاریكەكانەوە نزیكە.