رۆبێرت رابیل پڕۆفیسۆری دیراساتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە لە بەشی زانستی سیاسی لە زانكۆی فلۆریدا ئەتلانتیك و تایبەتمەندە لە ئیسلامی سیاسی، ئاسایشی نەتەوەیی و نێودەوڵەتی، ناكۆكی عەرەب–ئیسرائیل و سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە و چەند بوارێكی دیكە. هەروەها یەكێكە لەو ئەكادیمییانەی كە بە شێوەیەكی مەیدانی لە دوای راپەڕینی ساڵی 1991 كاری لەسەر پرسی كورد كردووە و ئەزموونێكی باشی لەم بوارەدا هەیە. گوڵان بۆ قسەكردن لەسەر رەوشی ئێستای ناوچەكە چەند پرسیارێكی ئاراستەكرد كە پەیوەست بوون بە پەرەسەندنەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەو ململانێ تایفەگەرییەی لە ناوچەكەدا لە ئارادایە، لەگەڵ پرسی ئەنجامدانی ریفراندۆم لە باشووری كوردستان بە ئامانجی بەدەستهێنانی سەربەخۆیی، ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی داینەوە.

رۆبێرت رابیل پسپۆڕ دەربارەی كوردستان و سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ گوڵان:كوردستان تەنیا ئەوەی ماوە ببێتە ئەندامی نەتەوە یەكگرتووەكان



* لە ئێستادا جگە لە ناسەقامگیری و پشێوی ئەوەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەگوزەرێت، ململانێی هێزە گەورەكانە لەم ناوچەیەدا. پرسیارەكە ئەوەیە ئایا تا چ راددەیەك ئەم ركابەرییە كاریگەری لە سەر هێنانەئارای سەقامگیری دەبێت؟
- باسكردن لە زلهێزەكان و چۆنیەتی هێنانی سەقامگیری ئەمە پرسێكی زۆر گەورەیە، بەڵام بیرمان نەچێت هێزی ناوچەییش هەن. راستە ئەمریكا و رووسیا لە ناوچەكەدا هەن، بەڵام هێزی هەرێمایەتی وەك ئێران و سوننەكانیش هەن وەك سعودیە، هەروەها مەسەلەی ناوخۆییش هەن و زۆرن. لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بە شتێكی گرنگ بدەم سەبارەت بە زلهێزەكان و تێوەگلانیان لە ناوچەكەدا، ئیدارەی ئێستای ئۆباما بەڕاستی نایەوێت زۆر لە ناوچەكەوە تێوەبگلێت، بۆیە لێرەدا ناحاڵیبوونێك هەیە، بۆ نموونە ئیدارەی ئێستا بەڕاستی نەیویستووە تێوەبگلێت بەڵام دەبێت كێشەكانی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئیدارەی ئێستای ئەمریكا ناچاربكات لە كە لەم ناوچەیەوە تێوەبگلێت، بۆیە ئەوەی من دەیڵێم ئەوەیە كە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەتایبەتی سووریا و عێراق پێویستی بە سەقامگیری هەیە و دەبێت داعش تێكبشكێندرێت. ئەو تراژیدیایەی ئێستا لە سووریا و عێراقدا هەیە لە مێژووی نوێدا نەبووە، بۆیە وڵاتانی زلهێز و وڵاتانی هەرێمایەتی دەبێت بگەنە رێككەوتنێك بۆ عێراق و سووریا و لەناوبردنی داعش، لەلایەكی تریشەوە خەڵكی ناوچەكە سوننە، یان شیعە، یان عەلەوی، یان كورد بن، دەبێت سەقامگیرییان هەبێت. تراژیدیاكە ئیستا زۆر گەورەیە، كۆچبەرانی سووری لە مێژوودا هاوتای نەبووە و ئەوانەی دەكوژرێن سەدان هەزاری تێپەڕاندووە، ئەمە نابێت بەردەوام بێت، بۆیە هیوادارم هاوكاری زیاتر هەبێت لەنێوان ئەمریكا و رووسیا و لەهەمانكاتدا سعودیە و توركیا و ئێران بگەن بە رێككەوتنێك و كۆتایی بەم تراژیدیا گەورەیە بێنن.
* لە ئێستادا باس لە پاشەكشەی هەژموونی ئەمەریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەكرێت، ئەمەش بۆشاییەكی درووست كردووە، ئایا پێشبینی دەكرێت وڵاتانی ناوچەكە پتر هاوكاری لەگەڵ یەكدا بكەن، یان زیاتر ململانێی یەكتر بكەن؟
- بەڵی بەرژەوەندی هاوبەش هەیە لە نێوان ئەم وڵاتانەدا، بەڵام لەهەمانكاتدا ناشتوانن لەگەڵ یەك كار بكەن. بۆ نموونە سعودیە و ئێران تاڕادەیەك سازشیان لەسەر لوبنان كردووە، بە یەكەوە كاردەكەن، ناڵێم هەموو ڕۆژێك كاردەكەن بەیەكەوە، بەڵام تا رادەیەك توانیویانە سەقامگیرییەكی دیاریكراو لە لوبنان درووست بكەن و ئەم سەقامگیرییەش بەرهەمی هاوكارییەكی دیاریكراوە لە نێوان سعودیە و ئێراندا. سەبارەت بە پێگەیان بەرانبەر ئەمریكا، هەردووكیان نیگەرانی و هاوكاریشیان هەیە، ئەمریكا هەمیشە كاری لەگەڵ سعودیە كردووە، بەڵام كاتێك دێتە سەر سووریا، سعودیە دەیەوێت ئەسەد لەسەر حوكم نەمێنێت، بەڵام كاتێك رووسیا دێتە مەسەلەكەوە، ئەوا داڕووخانی ئەسەد نابێتە مەسەلەیەكی سەرەكی. ئایا ئەسەد جارێكی دیكە هەموو سووریا دەگرێتەوە؟ نەخێر ئەسەد ناتوانێت زیاتر لەسەدا بیستی سووریا بەڕێوەبەرێت، هەرگیز ناتوانێت ئەوە بكات، بۆیە لێرەدا مەسەلەكە وەك باسم كرد تراژیدیاكەیە كە ئەوەندە گەورەیە هاوشێوەی نەبووە، دەزانی چەند پەنابەر لە توركیا و لوبناندا هەن؟ بەڕاستی دڵهەژێنە، بەڵێ زۆر جیاوازی هەیە، بەڵام هەمووشمان شتێكی هاوبەشمان هەیە، هەر ئەمەشە واتەی دیپلۆماسی و سیاسەت، بۆیە پێموایە ئەمریكا و سعودیە و توركیا پیویستە پێكەوە كاربكەن.
* هەندێك لە شارەزایان پێیانوایە كە بەم سنوورانەی ئێستای سایكس پیكۆ-وە سەقامگیری بۆ ناوچەكە ناگەڕێندرێتەوە، ئێمەش وەك خەڵكی كوردستان دەمێكە دەمانەوێت ریفراندۆم بكەین و سەربەخۆ بین، لەو بارەیەوە راتان چییە؟
- چەند ساڵێك لەمەوپێش كاتێك باس لە سایكس پیكۆ دەكرا، بەڵێ وابوو، بەڵام بە تێپەڕبوونی كات سووریا هەر سووریایە و عێراق هەر عێراقە، هەر وڵاتێك بۆخۆی هەیە، سەبارەت بە عێراق، كورد دەمێكە دەچەوسێنەوە و ئازار دەچێژن و دەسەڵاتداران هەژمونیان بەسەردا سەپاندوون و مافەكانیان پێشێل كردوون، بەڵام ئێستا هەرێمی كوردستان هەموو شتێكی هەیە لەناو دەوڵەتی فیدڕاڵی عێراقدا، تەنیا ئەوە نەبێت كە لە نەتەوە یەكگرتووەكان ئەندام نین. ئەگینا پەرلەمان و سوپا و سەرچاوەی داهات و هەمووشتێك، بە بۆچوونی من چ لە عێراق و چ لە سووریا دەمەوێت دەوڵەتی فیدڕاڵی هەبێت و كورد ئۆتۆنۆمی خۆیان هەبێت، بەڵام چیتر نابێت دەسەڵاتی ناوەندی توندوتیژی و ئیرادە و دەسەڵاتی بسەپێنێت بەسەر خەڵكانی دیكەدا، ئەمەش مەسەلەی سنوورەكان چارەسەر دەكات، عێراق هەر عێراق بێت و توركیا و هەر توركیا بێت و سووریا هەر سوریا بێت، هەرچەندە ئێستا سنوورەكان تۆزێك گۆڕاون، بەڵام كاتێك ئۆتۆنۆمی هەبوو، ئەوا ئەمانە چارەسەر دەكرێن.
* وەك دەزانی كوردستان شەڕی داعش دەكات و ئەمەش بە تەنیا شەڕی خەڵكی كوردستان نییە و شەڕی هەموو جیهانی ئازادە، بۆیە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەلانی كەمەوە دەبێت پاڵپشتی پاش سەردەمی داعش بكەن، كە سەرهەڵدانی دەوڵەتی كوردستانە، هەروەها پێتوانییە كێشەی سەرەكی ناوچەكە دابەشبوونی نێوان سوننە و شیعەكان بێت و وڵاتانی هەرێمایەتیش پاڵپشتیان دەكەن، كەواتە چۆن لە ناوچەكەدا باس لە دیموكراسی و لێبووردەیی و مافی مرۆڤ بكرێت؟
- یەكەمجار بەدڵنیایەوە دەبێت كێشە و مەترسیی داعش چارەسەر بكرێت، بەڵام ناشزانم بۆچی ئێستا باس لە دیموكراسی دەكرێت لەناوچەكەدا وەك ئەوەی لە رۆژئاوا لێی تێگەیشتوون. قسە لەبارەی مافی سیاسی و مەدەنی بكرێت لە جیاتی باس لە دەسەڵاتی قەزایی، هەروەها مافی نەتەوەكانی عەرەب و كورد و هەموو نەتەوەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكرێت، دەبێت باسی پێشێلكارییەكانی مافی مرۆڤ بكرێت لە ئیستادا كە ئەمە كێشەیەكی گەورەیە. پێموایە سوننەكان دەبێت بچنە بەرەكانی پێشەوە و ئەو رێكخراوە توندوتیژەی داعش لەناوبەرن، بەڵام شتێك هەیە سەبارەت بە ئێران ئەویش كردنەوەی دەرگاكانیەتی بە رووی جیهاندا لە رووی ئابوری و سیاسییەوە و هیوادارم ئەنجامەكانی بەسەر كۆمەڵگەی ئیرانییەوە ببینم.
* تاچەند مانەوەی رژێمی ئەسەد مەترسییە نەك بۆ ئاشتی لە ناوچەكە بەڵكو بۆ ئاشتی جیهانیش؟
-گومانی تێدا نییە كە ئەسەد كێشەیەكی گەورەیە، بەڵام ئایا ئەوە ئەسەدە كە بڕیار لەسەر داهاتووی سووریا دەدات؟ نەخێر، واتە كاتێك باس لە ئەسەد دەكرێت، ئەوا ئەسەد تەنیا یاریزان نییە لە سووریادا، لەبەر ئەوەی رووسیا و ئێران و حزبوڵڵا و حكومەتی عێراقی هەن، بۆیە هیوادارم لە رێی ئێرانی و رووسەكانەوە ئەسەد نەبێتە مەسەلەیەكی گەورە و هەوڵبدرێت لە دەسەڵات بخرێت.