بۆ تاوتوێكردنی هۆكارەكانی داكشانی نرخی نەوت و ئەو هەنگاوانەی پێویستن بۆ رووبەڕووبوونەوەی كاریگەرییەكانی و ئەو دەرفەتانەی دەكرێت لەم سەروەختی قەیرانەدا بڕەخسێن بۆ ئەو وڵاتانەی بە راددەیەكی گەورە پشت بە داهاتی نەوت دەبەستن. گوڵان پێوەندی كرد بە بانكی جيهانيیەوە، ئەوانیش بە خۆشحاڵییەوە داواكارییەكەی ئێمەیان وەرگرت و دوو لە ئابووریناسەكانی بانكەكەیان راسپارد بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارەكانمان. كە ئەو دوو ئابووریناسەش بریتین لە فرانزیسكا ئۆنسۆرج و راجو هۆیدرۆم. خاتوو فرانزیسكا ئۆنسۆرج خاوەنی بڕوانامەی دكتۆرایە لە بواری ئابووری لە زانكۆی تۆرینتۆ و پێشتر وەك شارەزایەكی ئابووری لە بانكی ئەوروپی بۆ بنیادنانەوە و گەشەپێدان كاری كردووە، ئێستاش ئابووریناسە لە بانكی جیهانی. بە هەمان شێوە راجو هویدرۆم، خاوەنی بڕوانامەی دكتۆرایە لە بواری ئابووریدا كە لە زانكۆی ڤێرجینیا بەدەستی هێناوە، پێشتریش كاری لەگەڵ سندوقی نێودەوڵەتی دراو كردووە و حاڵی حازر وەك ئابووریناس لە بانكی جیهانی كار دەكات، ئەمەش دەقی وەڵامەكانی بانكی جیهانییە بۆ گوڵان.

فرانزیسكا ئۆنسۆرج و راجو هویدرۆم گەورە ئابووریناسانی بانكی جیهانی:رێگەی گونجاو بۆ تێپەڕاندنی قەیرانی دابەزینی نرخی نەوت، چاكسازی ریشەیی و گێڕانەوەی متمانەیە بۆ وەبەرهێنەران



بانكی جیهانی لە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵاندا:دابەزینی نرخی نەوت وانەیەكە بۆ ئەو وڵاتانەی كە تەنیا پشت بە یەك سەرچاوەی داهات دەبەستن


* لە ئێستادا بازاڕی وزەی جیهانی ئاڵوگۆڕێكی دراماتیكی بەخۆوە دەبینێت، مەبەستمان لە دابەزین، یان داڕووخانی نرخی نەوتە. پرسیارەكە ئەوەیە ئایا هۆكار و دەرئەنجامەكانی ئەم داكشانەی نرخی نەوت چین؟
- داكشانی نرخی نەوت هەم بۆ خستنەڕوویەكی گەورە و هەم بۆ لاوازبوونی خواست لەسەر نەوت دەگەڕێتەوە لەلایەن ئەو وڵاتە هاوردەكارانەی نەوتەوە كە ئابوورییەكی تازەگەشەكردوویان هەیە و لەسەر رێی رێگای گەیشتنن بە ئابووریەكی پێشكەوتوو. كورتبوونەوەی هاوكێشەی نرخی نەوت لە فاكتەرەكانی خواست و خستنەڕوودا ئەو راستییەمان پێدەڵێت كە داكشانی نرخی نەوت لە ناوەڕاستی ساڵی 2014 بە دواوە بە راددەیەكی گەورە (نزیكەی 65%) بۆ فاكتەرەكانی پەیوەست بە خستنەڕوو دەگەڕێتەوە. فاكتەرەكانی خستنەڕوو، پشكە بەرزەكان دەگرنەوە، لە كۆبوونەوەكەیدا لە مانگی كانونی یەكەمی ساڵی 2015دا، رێكخراوی ئۆپێك پابەندبوونی خۆی دووپات كردەوە بە ستراتیژیەتی پشكی بازاڕەوە، لەگەڵ پێشبینییەكانی پەیوەست بە زیادبوونی گەورەی هەناردەی –نەوت- لە لایەن كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە، لە كاتی هەڵگرتنی سزاكاندا كە ببوونە هۆكارێك بۆ درووستكردنی ئاستەنگ لە بەردەم وەبەرهێنان لە كەرتی نەوت و هەناردەكردنی نەوت –لەو وڵاتەدا-. لەوەش زیاتر، داكشانی بەرهەمهێنانی نەوتی خاوی ئەمەریكا كەمتر بوو لەوەی چاوەڕوان دەكرا، ئەویش بە هۆی ئەوەی هاوسەنگی نێوان قازانج و تێچوونەكان لە بەرژەوەندیی یەكەمیان بوو . هەرچۆنێك بێت، فشارەكانی سەرچاوەگرتوو لە كەمبوونەوەی خواستەوە بەردەوام لە هەڵكشاندا بوون، لە سەروەختێكدا رەوتی گەشەی ئەو وڵاتانەش سست بوو كە خاوەن ئابوورییەكی تازەگەشەكردوو بوون و لەسەر رێی ئەوە بوون بەرەو ئابوورییەكی پێشكەوتوو هەنگاو بنێن. ئەوەی دۆخەكەی خراپتر كرد ئەوە بوو زستانی ساڵی 2015 تا راددەیەك پلەكانی گەرما لە ئاستێكی مامناوەندا بوون لە نیوەدووەمی گۆی زەویدا. لە كاتێكدا ئەگەری ئەوە هەیە نزمی نرخی نەوت یارمەتیدەر بێت بۆ گەشەی ئابووری لە مەودای مامناوەنددا، بەڵام ئەم نزمبوونەوەیە هۆكارێك بوو بۆ ئاڵوگۆڕێكی راستەقینە و گەورە لە داهاتی وڵاتە هەناردەكارەكانی نەوتدا بە ئاڕاستەی وڵاتە هاوردەكارەكان و بووە مایەی گۆڕانكاری لە تێچووی هەناردەكارانی كاڵادا. پێشبینییەكانی ئابووریی جیهانی لە مانگی حوزەیرانی ساڵی 2015 و پێشبینییەكانی ئابووریی جیهانی مانگی كانونی دووەمی ساڵی 2016 كە هەردووكیان لە لایەن بانكی جیهانییەوە دەركراون، هەندێ لەم تەحەددییانەی دۆكیومێنت كردووە.
* وڵاتە بەرهەمێنەرەكانی نەوت رووبەڕووی دۆخێكی ئابووری و دارایی یەكجار سەخت بوونەتەوە. ئایا سیاسەتی گونجاو و راست و درووست چییە كە پێویستە ئەم وڵاتانە بیگرنەبەر بۆ ئەوەی بتوانن بەسەر ئەم تەحەددیە قورسانەدا زاڵبن؟
- تا ئەو راددەیەی كە ئەمانە تەحەددیگەلێكی كاتین و بوارێكی زۆر هەیە بۆ داڕشتنی سیاسەت، ئەوا دارێژەرانی سیاسەت لە وڵاتە هەناردەكارانی نەوتدا دەتوانن پشتیوانی هێنانەئارای جموجوڵ و چالاكی بكەن لە رێی خوڵقاندنی پاڵنەری داراییەوە. هەناردەكارانی نەوت كاتێك پیێان نایە نێو دۆخی داكشانی نرخی نەوتەوە لە ساڵی 2014 كە خاوەنی یەدەگێكی گەورە بوون و قەرزێكی كەمیان لەسەر بوو، (عومان، قەتەر، عەرەبستانی سعودیە و ئیمارات) كە رەنگە بتوانن بە ئاسانی خۆیان بگونجێنن. هەرچۆنێك بێت، لە زۆرێك لە وڵاتە هەناردەكارانی نەوتدا- كە بازاڕێكن و لە سەر رێی دەركەوتندان- لە ئێستادا ئەو یەدەگە گۆڕاوە بۆ كورتهێنانێكی گەورە و هەڵكشانی قەرز. ئەم وڵاتانە دەتوانن دەستكەوتگەلی مەزن بەدەست بێنن لە ئەنجامدانی چاكسازییەكی بونیادی باوەڕپێكراو كە بە شێوەیەك داڕێژرابێت بتوانێت ئامانجەكانی خۆی بپێكێت، بە چەشنێك لە مەودای كورتدا متمانەی وەبەرهێنەر و هاتنی سەرمایە بەدەست بهێنێتەوە، لە مەودای دووریشدا ئەگەرەكانی گەشەكردنی ببووژێنێتەوە.
* وڵاتانی هەناردەكاری نەوت دەبێت چی بكەن بۆ ئەوەی نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهاندا جێگیر بكەنەوە؟
- وڵاتە هەناردەكارانی نەوت سەرقاڵی دەست و پەنجە نەرم كردنن بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ نرخی نزمی نەوتدا. لە ساڵی 2015دا بە راددەیەكی گەورە گەشەی ئابووری لە چەند وڵاتێكدا لاواز بوو كە گەورەترین وڵاتی تازەگەشەكردووی هەناردەكاری نەوت بوون، ئەویش لە كاتێكدا كە كاریگەری خراپبوونی مەرجەكانی بازرگانی لەسەر هەناردەكردن ئەوەندەی دیكە خراپ بوو، بە هۆی توندكردنی سیاسەتی ئابووری گشتی «Macroeconomic» و كەمبوونەوەی متمانەی وەبەرهێنەرەوە. وەڵامدانەوەی حكومەتەكان بۆ كەمبوونەوەی داهاتە داراییەكان لەم سەرچاوەیەوە بریتی بوو لە كەمكردنەوەی خەرجییەكان. بانكە ناوەندییەكان رێژەی قازانجیان بەرز كردەوە بۆ ئەوەی هاوكار بن لە خاوكردنەوەی فشارەكان لەسەر ئاڵوگۆڕی دراو، یان رێژەكانی هەڵئاوسان. كەمبوونەوەی هاتنی سەرمایە و دابەزینی نرخی دراو بوونە هۆی داكشانی ئەگەرەكانی گەشەكردن و توانای قەرزوەرگر، ئەمەش لە دەرئەنجامدا لاوازبوونی متمانەی وەبەرهێنەری لێكەوتەوە. دەرهاویشتەی ئەم دۆخەش ئەوە بوو كە پێشبینییەكانی پەیوەست بە كەمبوونەوەی شایستەیی لەو ناوچانەدا چڕبوونەوە كە خاوەنی هەناردەكاری گەورەی كاڵان (بەشی رۆژهەڵاتی ئەوروپا و ئاسیای ناوەڕاست و ئەمەریكای لاتین و سەب- سەحارای ئەفریقیا).
* لە نێوەندی ئەم قەیرانە سەختەدا كە لە دەرئەنجامی داكشانی نرخی نەوتەوە درووست بووە، ئایا ئەو وانە ئازاربەخش و سەختانە چین كە پێویستە ئەو وڵاتانە فێریان بن كە بە راددەیەكی گەورە پشت بە داهاتی نەوت دەبەستن؟
- نرخە نزمەكانی نەوت لە ئێستادا بیرخەرەوەیەكە بۆ وڵاتانی هەناردەكاری نەوت لە بارەی گرنگیی جۆراوجۆركردنی ئابوورییەوە «economic diversification» هەروەك لە پێشبینیەكانی ئابووری جیهانی مانگی حوزەیرانی ساڵی 2015دا باسمان كردووە. زۆرێك لە ئابوورییەكانی وڵاتانی هەناردەكارانی كاڵا بە ئاست و ئەندازەیەكی زۆر تەركیز لەسەر یەك، یان چەند بەرهەمێكی كەم دەكەنەوە. ئەزموونەكانی رابردوو ئەوەیان خستۆتەڕوو كە رەوتی جۆراوجۆركردنی ئابووری خێراتر دەبێت كاتێك داهاتی سەرچاوەكان دەست بە داكشان دەكەن. نموونەكانی سیاسەتی جۆراوجۆركردنی سەركەوتوو مەكسیك و مالیزیان. دەكرێت هەوڵەكانی جۆراوجۆركردن ئەم هەنگاوانەی خوارەوە لە خۆبگرن:
1. بنیادنانی دامەزراوەكان، یان كەمكردنەوەی لەرزۆكیی ئابووری. ئەو ئابوورییانەی لە رووی سەرچاوە سروشتیەكانەوە دەوڵەمەندن، رووبەڕووی تەحەددی ئیدارەدانی داهاتی سەرچاوەكان دەبنەوە كە داهاتگەلێكی لەرزۆكن. توێژینەوەیەكی پەیوەست بەم بوارە ئەوە دەخاتەڕوو كە رێسای دارایی، یان دابینكردنی دارایی بۆ ئەوەی بە باشی دۆخەكە جێگیر بكرێت، یارمەتیدەر دەبن لە چارەسەركردنی پرسی داهات و جێگیركردنی خەرجییەكانی حكومەتدا.
2. گۆڕینی پاڵنەرەكان دوورتر لەو بوارانەی قابیلی بازرگانی پێوەكردن نین (لە نێویاندا دامەزراندن لە كەرتی گشتیدا). توێژینەوەكان ئەوە دەخەنەڕوو كە ئەو ئابوورییانەی دەوڵەمەندن بە سەرچاوە سروشتیەكان، مەیلی ئەوەیان هەیە خەڵكانێكی زۆر لە حكومەتدا دابمەزرێنن و كەرتێكی گەورەیان هەبێت كە قابیلی بازرگانی پێوەكردن نەبێت. خەسڵەتی ئەو كەرتانەی كە قابیلی بازرگانی پێوەكردن نین، ئەوەیە كە گەشەیەكی بەرهەمداری نزمیان هەیە بە بەراورد بەو كەرتەی قابیلی بازرگانی پێوەكردنە، بە تایبەتی كارسازی. هەروەها رەنگە ئەنجامدانی چاكسازیش بە ئامانجی دەستەبەركردنی پاڵنەرەكان بازاڕ بۆ ئەوەی ئاڵوگۆڕ درووست بێت لە پشتبەستن بە سەرچاوەكانەوە بۆ ئەو كەرتانەی قابیلی بازرگانین و پشت بە سەرچاوەكان نابەستن، یارمەتیدەر بێت لە هەندێ وڵاتی هەناردەكاری كاڵادا.
3. هاندانی جۆراوجۆركردنی هەناردەكردن. توێژینەوەكان ئەوەیان دەرخستووە كە جۆراوجۆركردنی هەناردەكردن هاوشانە بە هاتنەدی گەشەیەكی بەرزتر. دەكرێت سیاسەتی گشتی پشتیوان بێت بۆ جۆراوجۆركردن و بەرەوپێشبردنی هەناردەكردن، لە رێیی باشتركردنی جۆراوجۆركردنی ستوونی لە كەرتەكانی نەوت و غاز و پترۆكیمیاویەكان، بۆ نموونە، زیادكردنی رەوتی پرۆسێسەكردنی ماددە خاوەكان و جۆراوجۆركردنی ئاسۆیی لە دەرەوەی ئەم كەرتانەدا.
4. بنیادنانی سەرمایەی مرۆیی. بە گوێرەی توێژینەوەكان، وەبەرهێنانی حكومەت، لە نێویاندا وەبەرهێنان لە سەرمایەی مرۆییدا، هەنگاوێكی تەواوكاری كارا دەبێت بۆ هەوڵەكان خێراتركردنی رەوتی گەشەپێدانی بەرهەمهێنان لەو كەرتانەدا كە قابیلی بازرگانی پێوەكردنن. لە وڵاتە تازەگەشەكردووەكاندا، داهاتی كۆمەڵایەتی پەروەردە گرنگتر بووە و رەنگە بەرزتر بووبێت لە داهاتی سەرمایەی ماددی.
رەنگە بەدەستهێنانی كاریگەرییەك – كە توانای ئەوە هەبێت پێوانە بكرێت- لە ئەنجامی جێبەجێكردنی چاكسازییەوە، هەم لە رووی گەشە و هەم لە رووی بەرهەمهێنانەوە، كاتێكی زۆری بوێت بۆ ئەوەی بەدی بێت. تەنانەت لە مەودای كورتیشدا، دەكرێت چاكسازییەكان كاریگەری گەورەیان هەبێت لەسەر جموجوڵ و چالاكییەكان. دەكرێت ئەو سیاسەتانە پیادە بكرێن كە دەبنە هۆی كەمكردنەوەی تێچووەكانی ئەو پرۆسەی گواستنەوەیە لە مەودای كورتدا، بۆ نموونە، لە رێی هاوكاریكردنی كرێكارانەوە بۆ ئەوەی بگوازرێنەوە بۆ سەر كاری نوێ و رەوتی چاكسازی لە سەرمایەی ئەو دامەزراوانەدا خێراتر بكرێت كە قەرز دەبەخشن. هەندێ لەو كاریگەریانەی ئەگەری ئەوە هەیە لەسەر جموجوڵ و چالاكییەكان درووست بێت بەم شێوەیەی خوارەوەن:
1. ئەو چاكسازییانەی كە وەبەرهێنان لە سەرمایەدا دەكەن، بۆ نموونە، كە ئامانج لێیان چارەسەركردنی ئەو پێداویستییانەیە كە پەیوەستن بە ژێرخانەوە، دەتوانن لە مەودای كوردتدا هاندەری خواستی ناوخۆیی بن.
2. بە گوێرەی توێژینەوەكان، چاكسازییەكانی پەیوەست بە بازاڕی كارەوە، بەتایبەتی ئەوانەی پێوەندییان هەیە بە سوودمەندییە كۆمەڵایەتییەكانەوە، دەتوانن كاری زیاتر بخوڵقێنن، بۆ نموونە، كرێكارە بە ساڵاچووەكان، ئەگەرچی رەنگە تەنانەت لە مەودای كورتدا داهاتێكی راستەقینە كەم بەرهەم بهێنن. تەنانەت ئەگەر لەمەودای كورتدا شڵەژان درووست بكەن، ئەوا چاكسازییەكانی پەیوەست بە بازاڕی كار دەبێتە توخمێكی تەواوكاری یەكلاكەرەوە بۆ چاكسازییەكانی دیكە. بۆ نموونە، مرونەتی بازاڕی كار دەتوانێت سوودەكانی گەشەكردن چەند هێندە بكات بەهۆی چاكسازییە گرێدراوەكان بە نەهێشتن، یان كەمكردنەوەی دەسەڵاتی حكومەتەوە لە پیشەسازیەكی دیاریكراو و چاكسازییەكانی بواری بازاڕی بەرهەمدا.
3. چاكسازییەكانی بواری بازاڕی بەرهەم (وەك زیادكردنی ئاستی ململانێ، یان نەهێشتنی هاوكاری ئاشكرا و شاراوەی حكومەت كە دەستەبەر دەكرێت بۆ پیشەسازییەكی دیاریكراو بە ئامانجی ئەوەی بتوانێت نرخی خزمەتگوزارییەكان، یان بەرهەمەكان بە نزمی بهێڵێتەوە) كە لە دەرئەنجامی كەمكردنەوەی توانای بەرهەمهێنانی هەندێ كارگەی ناكارا، بۆ نموونە، هەندێ پرۆژەی دەوڵەت، كە بۆی هەیە ئەم دۆخە لە مەودای كورتدا بێكاری بخوڵقێنێت، ئەویش كاتێك كرێكاران دەردەكرێن و كاتێك توانای قەرزبەخشینی نوێ لە لایەن بانكەكانەوە كەم دەبێتەوە، چونكە پێویستی بەوەیە ئەو قەرزانە هەڵبوەشێنتێتەوە كە خاوەن قەرزەكە توانای ئەوەی نییە قازانج بدات.
* وینستۆن چێرچڵ وتەیەكی بە ناوبانگی هەیە كە دەڵێت: «دەرفەتەكان لە سەروەختی قەیرانەكاندا درووست دەبن»، ئایا پێتانوایە لەم دۆخەدا، كە نرخی نەوت داكشاوە، هیچ دەرفەتگەلێك درووست بووبێت بۆ وڵاتانی هەناردەكاری نەوت؟
داكشانی گەورەی داهاتی سەرچاوەكان بوونەتە هۆی خستنەگەڕی هەوڵەكانی پەیوەست بە توندوتۆڵكردنەوەی داراییەوە لە چەند وڵاتێكی هەناردەكاری نەوتدا. دەكرێت ئەم توندۆڵكردنەوەیە دەرفەتێك بێت بۆ چاكسازی لە داهات و خەرجی گشتی و گەورەدا. بۆ نموونە، چاكسازییەكانی پەیوەست بە هاوكاری حكومەت -كە دەستەبەر دەكرێت بۆ پیشەسازییەكی دیاریكراو بە ئامانجی ئەوەی بتوانێت نرخی خزمەتگوزارییەكان یان بەرهەمەكان بە نزمی بهێڵێتەوە- هاوشان بە چاكسازییەكانی بواری سوودمەندی كۆمەڵایەتی و وەبەرهێنانی گشتی بەرهەمدارەوە بۆ باشتركردنی ئەو دۆخەی تێیدا بەرهەم ناتوانێت هاوشان بێت لەگەڵ رەوتی هەڵكشاوی خواستدا. دەكرێت ئەم چاكسازییە داراییانە هاوشان بێت لەگەڵ هەوڵە نوێبووەكانی -جۆراوجۆركردنی ئابووری- بۆ ئەوەی پەرە بە گەشەیەك بدرێت كە زیاتر مرونەتی هەبێت و بناغەگەلێكی بەرفراوانتری دارایی و بەدەستهێنانی داهات بەهۆی هەناردەكردنەوە دەستەبەر بكرێت.