پڕۆفیسۆر ئیكارت وۆرتز گەورە توێژەری پێوەندییە نێودەوڵەتییەكانە لە سەنتەری (CIDOB) لە ئیسپانیا و بەڕێوەبەری سەنتەری توێژینەوەی كەنداو بووە لە دوبەی و تایبەتمەندە لەسەر پرسەكانی تایبەت بە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وەرچەرخانی سیاسی لە میسردا. بۆ قسەكردن لەسەر رەوشی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بارودۆخی سووریا و عێراق وەك مەترسییەك لەسەر دۆخی ناوچەكە، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ ئەنجامداو بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵان-ی دایەوە.

ئێكارت وۆرتز بەڕێوەبەری سەنتەری توێژینەوەی كەنداو بۆ گوڵان:سەربەخۆیی كوردستان دەبێتە بەشێك لە چارەسەری سیاسی بۆ كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست




* ئەگەر بارودۆخی سووریا وەك خۆی بمێنێتەوە، ئایا تا چ رادەیەك مەترسی دەكەوێتە سەر داهاتووی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست؟
- بە دڵنیاییەوە نەك هەر مەترسی لەسەر ئایندەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست درووست دەبێت، بەڵكو كاریگەری ناسەقامگیریشی دەبێت لەسەر ئەوروپاش، بەهۆی لێشاوی پەنابەرانەوە، بۆیە بەرژەوەندییەكی زۆر هەیە لەوەدا كە بارودۆخەكە ئیحتیوا بكرێت. لەلایەكی ترەوە توركیا ئێستا وەك كێشەیەك دەبیندرێت، چەند ناكۆكییەك هەیە و تا رادەیەكی دیاریكراو كاردەكەنە سەریەك، بۆیە بەدڵنیاییەوە بارودۆخی سووریا كاریگەری هەیە لەسەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ چەندین ساڵی داهاتوو، لەبەر ئەوەی بووەتە پەناگەی سەرەكی بۆ گرووپە تیرۆریستییەكان.
* هەندێك لە شارەزایان پێیانوایە كاتێك بارودۆخی سووریا یەكەم جار تێكچوو، وڵاتانی رۆژئاوا بەگشتی كاردانەوەیان باش نەبوو، بۆیە لەلایەكەوە بووە پەناگەی تیرۆریستان و مەترسی خستەسەر سەقامگیری ئەوروپا و لە لایەكی تریشەوە لێشاوی پەنابەرانی درووستكرد، بۆیە رۆژئاوا وەك بەرپرسیار دەبیندرێت لەمەدا، تۆ چۆن ئەمە دەبینی؟
- وەك دەزانن ئەوە وڵاتی خۆیان نییە، واتە سووریا وڵاتی رۆژئاواییەكان نییە و بەرپرسیاریی ئێمەی تیا نییە، ئەگەر شتێك لە وڵاتی من رووبدات، بەرپرسیارێتی ئێمەیە، كێشەكانی ئەڵمانیا كێشەی سووریا نییە و هی سووریاش كێشەی ئەڵمانیا نییە، ئەوە كێشەی سووریایە و بەرپرسیارێتی خۆیانە، ئەو خەڵكانەی خۆیان لەناو خۆیاندا دەكوژن، خۆیان بەرپرسیارن لێی، ئاڕاستەیەكی ناتەندروست لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە هەموو شتێك دەبەستنەوە بە بیردۆزی موئامەرەوە، هەمیشە ئیسڕائیل لۆمە دەكەن و هەرگیز لۆمەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی خۆیان ناكەن و داعشیش بە درووستكراوی رۆژئاوا دەزانن، بۆیە لە پێشدا خەڵكی سووریا بەرپرسیارە كە وڵاتێكی خاوەن سەروەری نییە، بەگشتی پێموایە یەكەم هەڵوێست لەسەر وڵاتەكەیان دەبێت لە خەڵكی سووریاوە بێت و دووەم لە هێزە هەرێمایەتییەكانەوە وەك توركیا و سعودیە كە دەست هەڵبگرن لە بەرژەوەندییە تەسكە نەتەوەییەكانیان لە ناوچەكەدا و جۆرێك لە سازش بدۆزنەوە و دەست هەڵبگرن لە شەڕە بەوەكالەتەكانیان لە سەر خاكی سووریا و پاشان رووسیا و رۆژئاوا رۆڵ دەبینن، یەكەم جاریش نییە لۆمەی رۆژئاوا بكرێت و بۆ نەجات و چارەسەریش چاوەڕوانی رۆژئاوا بكرێت، بەڵام بۆ نەجاتبوون پێویستە خەڵكی سووریا خۆیان هەوڵ بۆ بدەن.
* لەبەر ئەوەی لە ئێستادا جەمسەربەندییەك لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە. بۆ نموونە ئێمە وەك كورد لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە جیاوازییەكانی نێوان سوننە و شیعەوە نەگلاوین و شەڕی تیرۆریزم دەكەین و سنوورێكی ١٥٠٠ كیلۆمەتریمان لەگەڵ داعشدا هەیە و هێزی پێشمەرگەی كوردستان بەرگری لەم هەرێمە دیموكراتییە دەكەن و لە ئێستادا مشتومڕی ئەوە دەكەن ببنە دەوڵەتێكی سەربەخۆ بۆ ئەوەی ببنە هیوایەك بۆ تێكشكاندنی داعش، پێتوایە رۆژئاوا لەم ویستەی خەڵكی كوردستان تێدەگەن و پشتگیریان دەكەن؟
- هێزە كوردییەكان زۆر گرنگن و هێزێكی زۆر متمانەپێكراون لەسەر زەمین بۆ شەڕ لە دژی داعش و بەگشتی لای رۆژئاواییەكان هێزێكی زۆر متمانەپێكراوترن لەچاو حكومەتەكانی ناوچەكە، سەبارەت بە سەربەخۆیی كوردستانیش رۆژئاوا كراوەیە بەرانبەری، بەڵام پێشبینی دەكەم تەنیا باسی بەشەكەی عێراق دەكەن و كێشەكە بەگشتی یەكگرتنی كوردستانە لە ناوچەكانی توركیا و سووریا و ئێران و پێموایە ئەمە ناكۆكی زیاتر دەكات و جێگەی رەزامەندی لایەنە نێودەوڵەتییەكان نییە.
* ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ بارودۆخی سووریا، دەبینین نەبوونی ناوەندگیرییەكی دیموكراسی وایكردووە بارودۆخەكە رۆژ بە رۆژ ئاڵۆزتر بێت، بۆ نموونە مانەوەی ئەسەد لە دەسەڵاتدا وەك تاوانكاری جەنگە، لەبەر ئەوەی چەندین تاوانی دژی گەلەكەی ئەنجامداوە، لەلایەكی ترەوە رۆژئاوا دوودڵە لە رووخانی ئەسەد لە بەر ئەوەی نازانن كێ جێی دەگرێتەوە، ئەگەر داعشیش تێكبشكێندرێت، قۆناغی دوای داعش ململانێی رووسیا و ئەمریكا دەبێت لە ناوچەكەدا، ئایا لەو پشێوی و ناكۆكییەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕستدا هەیە، هیچ هیوایەك ه بۆ سەقامگیری ماوە؟
- من ناكۆكی لە نێوان رووسیا و ئەمریكادا نابینم و لە بەرژەوەندییان نییە بارودۆخەكە بەرەو شەڕی كراوە بەرن، هەروەها داعش و ئەسەد هەردووكیان مەترسین، گەرچی رووسیا و ئێران وابیردەكەنەوە كە لە هەندێك حاڵەتدا پێویستە لەگەڵ بەشار ئەسەد بن، بەڵام لە هەمانكاتدا ئامادەن بۆ سازش و زۆربەی خەڵكی سووریاش لە ژێر سەروەری رژێمەكەی ئەسەد-دان و هەموو خەڵك لەناو ناوچەكانی بەرەی نوسرە و داعشدا نین. بۆ ئەوەی واقیعی بین پێویستە سازش بكرێت لەگەڵ هەموو ئەوانەی تێوەگلاون و هەر چارەسەرێك پێویستی بە ئاشتبوونەوەی نیشتمانی هەیە و تا رادەیەك وەلاوە خستنی پێشێلكارییە مرۆییەكان و جۆرێك لە ئاشتبوونەوەی نیشتمانی، بەڵام لە ماوەی كورتخایەندا بارودۆخی سووریا زۆر هیوابەخش نییە.
* كێشەیەكی دیكەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەوەیە داعش مەترسییە بۆ سنوورەكان لە عێراق و سووریاوە بۆ وڵاتانی كەنداو و باكووری ئەفریقیا و دەستێوەردانێكی زۆری ئێران هەیە لە عێراق و سووریا و باشووری لوبنان و ئەمەش سعودیە زۆر زیاتر لە هەڕەشەكانی داعش بایەخی پێدەدات. ئایا ئەمە دابەشبوونێكی دیكە درووست ناكات؟
- داعشی لیبیا و سووریا جیاوازن و من داعش وەك دەوڵەتێكی بەهێز نابینم، هاوڕام كە مەترسییە، بەڵام نابێت بكەوینە ژێر كاریگەری پڕوپاگەندەكانی داعشەوە..
* بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە تا چەند دەستێوەردانەكانی ئێران زیاتر بارودۆخەكەی ئاڵۆزكردووە و هەوڵەكانی وڵاتانی ناوچەكەی بۆ تێكشكانی تیرۆریزمی داعش كەم كردووەتەوە؟
- بەڵێ لایەنە هەرێمایەتییەكان رۆڵیان هەیە لە بارودۆخی سووریادا و پێویستە بەشێك بن لە چارەسەرەكان و هەر لایەك وازبێنێت لە دەستێوەردان لەكاروباری سووریا و سازش بكات لەگەڵ لایەنەكەی تردا.
* سەبارەت بەو شەڕە بەوەكالەتەی كە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەگوزەرێت، شارەزایانی سیاسی پێیانوایە كە دەبێت دەستێوەردانی ئێران سنووردار بكرێت و ئەو شەڕە بەوەكالاتەی ئێران و سعودیە پێویستە كۆتایی بێت، لەبەر ئەوەی ئەگەر داعشیش تێكبشكێت، ئەوا ئێران دەست بەسەر عێراق و سووریادا دەگرێت بە دامەزراندنی دەوڵەتێكی مەزهەبی ئیسلامی، واتە لەجێی داعش دەوڵەتی شیعەی مەزهەبی جێی دەگرێتەوە، ئایا بژاردەی سێیەم وەك وڵاتێكی دیموكراسی و سێكیولار و سەقامگیر لە ناوچەكەدا پێشبینی دەكرێت؟
- دەبێت وریا بین لەوەی كە حكومەتی شیعە لە بەغدا پێوەندی هەیە بە ئێرانەوە، بەڵام ئەجێندای تایبەتی خۆی هەیە، هەروەها لە سووریاش ئەسەد هەر وایە، هەرچەندە وا باوە لە سعودیە كە ئێران كۆنتڕۆڵی تەواوی هەیە، بۆیە پێموایە زۆر گرنگە ئایدیۆلۆژیای ئایینی لە دەرەوەی سیاسەت بمێنێتەوە و بە قووڵی لە فەزای گشتی و گفتوگۆی گشتیدا رەگ داكوتێت و هێشتا خەڵك دەبێت بەشوێن ئەلتەرناتیڤدا بگەڕێت كە پێموایە ئەمە زۆر تەندروستە.
* هەندێك لە شارەزایان پێیانوایە ئەگەر نفوز و دەستێوەردانەكانی ئێران لە عێراق و سووریا و یەمەن و باشووری لوبنان و بەحرەین بەرەوپێش بچێت، ئەوا بەرژەوەندی وڵاتانی عەرەبی سوننە هاوتا دەبێت لەگەڵ بەرژەوەندییەكانی ئیسڕائیل و هەندێك پێشبینی ئەوە دەكەن هاوپەیمانییەك درووست بێت كە ئیسڕائیلیش بگرێتەوە و ئەمەش پێشبینی كارەساتی لێدەكرێت، چۆن ئەمە لێكدەدەیتەوە؟
سعودیە و ئیسڕائیل بەرژەوەندی هاوبەشیان سەبارەت بە ئێران هەیە و بە دڵنیایەوە ئیسڕائیل ئەجێندای خۆی هەیە و وڵاتانی ناوچەكەش دەبێت چارەسەرێك بدۆزنەوە. پێموایە سێكولاریزم زۆر گرنگە و پێموایە پێویستە ناسنامەی تائیفی و ئایینی شتێكی تایبەتی بێت، دەتوانی یادی كەلتوور و ئایینی خۆت بكەیتەوە، بەڵام نابێت رێگە بدەیت دەست لە سیاسەت وەربدات و ببێتە بنەمای كینەی یەكتری و ئەمەش پێوەندی بە خەڵكی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە هەیە، سەبارەت بە كوردستانیش هیوادارم كە بگەنە چارەسەری سیاسی بۆ ئەو مەسەلانەی كە ناوخۆیی، یان دەرەكین لە رۆژهەڵات، یان رۆژئاوای كوردستان و كوردستانی سووریا و توركیا بگەنە چارەسەر و سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان بەشێك دەبێت لەو چارەسەرانە و پێموایە پێویستە زۆر زیاتر بایەخ بە چارەسەری سیاسی بدرێت.