نرخی نەوت بە شێوەیەكی چاوەڕواننەكراو بۆ كەمتر لە 30 دۆلار دابەزی، هێشتاش مەزندەی دابەزینی زیاتری لێدەكرێت، ئەوەش بۆتە سەرچاوەی قەیرانێكی ئابووری سەخت بۆ وڵاتانی بەرهەمەێنەری نەوت و بەتایبەتیش عێراق. بۆ قسەكردن لەسەر ئەم دابەزینە كتوپڕە و شێوازی ئەو قەیرانە ئابوورییەی ئێستا رووبەڕووی دەبێنەوە و هەوڵەكان بۆ چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم قەیرانە ئابوورییە، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ د. گۆڤەند شیروانی تایبەتمەند لەبواری نەوت ئەنجامدا و بەمجۆرە بۆ گوڵان هاتەئاخاوتن.

د. گۆڤەند شێروانی تایبەتمەند لەبواری نەوت بۆ گوڵان:ئەگەر دەوڵەتانی ئۆپێك بەرهەمەێنان كەم نەكەوە نرخی نەوت زیاتر دادەبەزێت


* سەرەتا دەمانەوێ بپرسین ئایا رەوشی نەوت بە شێوەیەكی گشتی لە ناوچەكەدا و بەتایبەتی لە عێراق چۆن دەبینیت، چ لە رووی هەناردەكردن، یان هاوردەكردنەوە، ئایا ئەم نرخە لە چ ئاستێكدایە لە رووی بەرزبوونەوە، یان دابەزینەوە بەتایبەتی لە ئەمساڵدا؟
- لە راستیدا دابەزینی نرخی نەوت بە بەراورد لەگەڵ ساڵانی پێشتر گەیشتۆتە ئاستێكی چاوەڕواننەكراو، هەر دوێنێ بوو نرخی یەك بەرمیل گەیشتە خوار 30 دۆلار، رەنگە هێشتا زیاتر دابەزێت، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت كە لە ماوەی ساڵ و نیوێكدا 70%ی نرخەكەی دابەزیوە، لە ناوەڕاستی ساڵی 2014 نرخی بەرمیلێك نەوت بە 115 دۆلار بووە، بەڵام دەبینین لە مانگی كانوونی دووەمی ئەمساڵدا هاتە خوار 30 دۆلار تەنانەت گەیشتە 28 دۆلاریش، ئەمەش كاریگەریی نەرێنیی ئابووری كردە سەر وڵاتانی بەرهەمهێن و تەنانەت بەكاربەر، سەبارەت بە دەوڵەتانی بەرهەمهێنەر دیارە كاریگەرییەكی زۆری بۆ سەر داهاتەكانیان هەبوو، ئەمەش وای كرد كە چاو بە داهاتەكانیاندا بخشێننەوە، هەندێ دەوڵەتیش كە بە دەوڵەمەند ناوزەد دەكرێن، وەكو سعودیە لەو دۆخەی ئێستادا دووچاری كورتهێنان دەبنەوە، كە بڕی 98 ملیار دۆلارە لە ساڵێكدا، كە پێویستە ئەمساڵ زیادەی هەبووایە، عێراقیش لەم كاریگەرییە بەدوور نییە، بودجەی ساڵی 2016ی عێراق لەسەر بنەمای 45 دۆلار بۆ نرخی هەر بەرمیلێك خەمڵێنراوە، بەڵام ئەگەر نرخی بەرمیلێك نەوت گەیشتە 30 دۆلار، ئەوا بە رێژەی 30% ی بودجەكەی رووبەڕووی كورتهێنان دەبێتەوە كە نزیكەی 30 ملیار دۆلارە، ئەمەش كاریگەری بۆ سەر هەموو كایە و بوارەكانی خەرجی دەبێت، كە رەنگە كاریگەریشی هەبێت بۆ سەر مووچەی فەرمانبەر و كارمەندانی دەوڵەت، بەڵام نابێ ئەوەمان لەبیر بچێت كە حكومەت توانی قەیرانی ساڵی 2015 تێپەڕێنێت، خۆشبەختانە لە مانگەكانی یەكەمی 2015 نرخی نەوت بەرزبوو، تەنیا لە كۆتایی مانگەكانی هەمان ساڵدا ئەو كەمبوونەوەویە رووی دا، بەڵام ساڵە سەخت و قورسەكە 2016یە بۆ عێراق و هەرێمی كوردستان، كە پێویستە رێكاری دیكە بگرنەبەر، عادل عەبدولمەهدی وەزیری نەوتی عێراق لە لێدوانێكدا رایگەیاندبوو كە عێراق بەرهەمهێنانی نەوتی تێپەڕاندووە واتا لە 3ملیۆن و 600 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا خەریكە دەگاتە 4 ملیۆن بەرمیل، بەڵام ئەو زیادەیە خزمەت بە نرخ ناكات، بە پێچەوانەوە رەنگە كاتێ بەرهەم زیاد دەبێت بە كەمتر بیفرۆشێت، كەچی ئەگەر بەرهەم كەمتر بێت ئەوا بە نرخی زیاتر دەفرۆشرێت. مەترسییەكان زۆرن، یەكێك لەوانە بریتییە لە هەڵگرتنی ئابڵۆقەی سەپێندراوی سەر ئێران، دوای واژۆكردنی رێككەوتننامەی ئەتۆمی لە مانگی حوزەیرانی ساڵی رابردوو، هەروەها چاوەڕوان دەكرێت ئەم مانگە سزاكان بە یەكجاری لەسەر ئێران هەڵبگیرێت، بۆیە رەنگە بەرهەمی رۆژانەی ئێران نیو ملیۆن بەرمیل زیاد بكات، لەبەر ئەوە بازاڕەكانی جیهان لە ئێستاوە ئەو هەڵگرتنەی سزاكەی سەر ئێرانیان قۆستەوە و نرخەكانیان دابەزاند.
* لەئێستادا دەبینین زۆر لەو دەوڵەتانەی كە شەڕ و پشێوی رووبەڕوویان بۆتەوە، بەرهەمی نەوتیان راگرتووە، وەك یەمەن و لیبیا و سووریا، كەواتە بۆچی لە جیاتی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت دەبینین نرخەكە زیاتر دابەزیوە، هۆی ئەمە چییە؟
- راستە، لە حاڵەتی شەڕ و پشێوی لە هەندێ ناوچەدا كە نەوتیان تێدا بەرهەم دەهێندرێت، دۆخێكی ناسەقامگیریی ئابووری دێتە كایەوە و بەرهەم كەم دەبێت و نرخی نەوت بەرز دەبێتەوە، بەڵام ئەوەی رووی دا بە پێچەوانەوە بوو، عێراق وڵاتێكی بەرهەمهێنی نەوتە، ئێستا لە شەڕی دژ بە داعشدایە و 30%ی خاكەكەی كە نەوتی تێدایە كەوتۆتە ژێر دەسەڵاتی تیرۆریستانی داعشەوە، هەروەها یەمەن و سووریا و لیبیا كە پشێویان تێدایە، لەو ناوچانە دامەزراوە نەوتییەكان زیانیان پێ دەگات و پێویستە بەرهەم كەم بێتەوە، بەڵام ئەوەی روویدا دەوڵەتانی دیكە بەرهەمەكانیان زیاد كردووە و ئەو كەمبوونەوەیان پڕكردۆتەوە، بەمەش بازاڕ رۆژانە لە 2 تا 3 ملیۆن بەرمیل نەوتی زیاتر بۆ دێت، ئەمەش راستەوخۆ كاریگەری بۆ سەر دابەزینی نرخی نەوت دەبێت، بەڵام رێكنەكەوتنی نێوان وڵاتانی سەر ئۆپێك گومانی ئەوە دەخاتەوە كە پاڵنەری دیكە هەیە بەوەی كە ئۆپێك كاری خۆی وەك پێویست ناكات، چونكە ئۆپێك 30% ی بەرهەمی جیهانی بەرهەم دێنێت، واتا 30 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێكدا كە ئەگەر 10%ی كەم بكاتەوە رەنگە نرخی نەوت لە بازاڕ تا رادەیەك بەرز بكاتەوە.
* ئایا مەترسیی ئەوە هەیە كە هەرەسهێنانی ئابووری لە دەوڵەتانی بەرهەمهێنانی نەوت روو بدات؟
- رەنگە هۆكاری دیكە هەبێت، بۆ نموونە وڵاتانی كەنداو كۆدەنگ نین لەسەر كەمكردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوت، دیارە بوونی كێشمەكێش و ململانێی سیاسی كاریگەری هەیە وەك ئەوەی نێوان سعودیە و ئێران، كەمكردنەوەی نرخی نەوت زیاتر كاریگەری بۆ سەر 3 دەوڵەت هەیە(سعودیە و رووسیا و فەنزەویللا)، وێڕای هەندێ وڵاتی دیكەی ئۆپێك وەك عێراق، دیارە ئەمە دەستكەوتێكی سیاسی و ستراتیژی لەدوایە، لەسەر حیسابی زیانی ئابووری، ئەگەر ئەمەش پاڵنەری راستەقینە بێت لە زیادكردنی بەرهەم و دابەزینی نرخ، ئێران بەرلەوەی بێتەوە سەرخۆی زەرەرمەندبووە لەو دابەزینە، دوای ئەوەی دووچاری سزا بووەوە كە بەرهەمەكەی بۆ سێ یەك كەمی كردووە، كە پێشتر رۆژانە زیاتر لە 3 ملیۆن بەرمیلی بەرهەم دەهێنا كە دواتر گەیشتە یەك ملیۆن بەرمیل، لە ئێستاشدا هەوڵ دەدات زیادی بكات، بەڵام خزمەت بە بازاڕ ناكات.
* ئایا ئەو دەوڵەتانەی ئابوورییەكانیان پشتیان بە نەوت دەبەست و ئێستا دووچاری ئیفلیجی بوونەتەوە، چۆن دەتوانن چارەسەری خۆیان بكەن؟
- عێراق لەنێو هەموو ئەو وڵاتانەدا زیاتر زەرەرمەند بووە، چونكە 90%ی داهاتەكەی پشتی بە نەوت دەبەستێت، واتا تاكە داهاتی ئەو وڵاتە هەر نەوت بووە، بۆیە زیاتر زیانی بەركەوتووە، بەڵام ئەگەر پاڵپشتیی بواری دیكەی بكردایە وەك كشتوكاڵ و پیشەسازی و گەشتوگوزار، هەروەها سیستەمێكی تەواو و دروستی بەدەستهێنانی باجی بكردایە، ئەو كاتە زیانەكەی لە 90% كەمتر دەبوو، لە ئێستادا دەوڵەتانی كەنداو وەك سعودیە و كوێت و ئیمارات زیاتر گەشە بە بواری دیكە دەدەن، دەبوو ئەو دەوڵەتانە حیسابی دۆخی نائاساییان بكردایە، نەك هەر پشتیان بە نەوت ببەستایە وەك داهاتی یەكەمی ئابووری.
* لێدوانێكی وەزیری نەوتی عێراق لە چەند رۆژی رابردوودا سەرنجی راكێشام، كە گوایە عێراق دەتوانێت ئەمساڵ تێپەڕێنێت، ئایا ئەمە كارەسات نییە بۆ وڵاتێك كە لە چەندین بواردا توانای بەدەستهێنانی داهاتی هەیە، بەڵام ناتوانێت پەرەی پێ بدات؟ ئایا پێتوایە هیچ چارەسەرێك بۆ ئەم كێشەیە لە ئارادابێت؟
- ئەگەر مەبەست لەمەدا دابەزینی نرخ و كورتهێنانی 30%ی بودجەی گشتی بێت، كە مەسەلەیكی ئاسانە، ئەوا زەحمەتە هیچ كەس قبووڵی بكات، دەبێ بزانین ئەو 30%ی بودجە لە چیدایە، ئایا لە تەشغیلییە یان لە وەبەرهێنانە، چونكە 70-80%ی تەشغیلییە لە رووی مووچە و خەرجیی بنیادنانی ژێرخان و بەكارهێنانی فەرمانگە و دامەزراوەكانی دەوڵەت، 20-30%ی بۆ وەبەرهێنان دەچێت، كە 30%ی كورتهێنان هەبێت، واتا بەشێك لە وەبەرهێنان دەوەستێت، ئەمەش بە واتای ئەوەیە كە كورتهێنانەكە بۆ بەشی تەشغیلی دەچێت، مەگەر عێراق پەنا بباتە بەر قەرزوەرگرتن، چارەسەرەكە لەوەدایە كە هێڵی بودجە هەڵبوەشێندرێتەوە و سەرلەنوێ دابڕێژرێتەوە، ئەویش بە كەمكردنەوەی زۆر بوار و شێوازی خەرجی لە بودجەدا، بۆیە لە سایەی نرخی ئێستادا بودجەی وەبەرهێنان پەكی دەكەوێت و تەنیا دەكەوێتە سەر بودجەی تەشغیلی، بەڵام زۆر جار هەندێ شتی رەشبینی بڵاودەكرێتەوە كە گوایە حكومەتی عێراق تا مانگی نیسان دەتوانێت مووچەی فەرمانبەرانی خۆی دابین بكات، بەڵام گۆڕانكاریی دیكە روودەدات بۆیە ناكرێ پشت بەو پێشبینییانە ببەسترێت.
* ئایا چاوەڕوان دەكرێت بە پێی نۆرم و پێوانە جیهانییەكان نرخی نەوت زیاتر دابەزێت، یان بە پێچەوانەوە بەرز دەبێتەوە؟
- ئەگەر دەوڵەتانی ئۆپێك رێككەوتن كە رەنگە مانگی حوزەیرانی داهاتوو كۆببنەوە و رەزامەندیی بدەن لەسەر راگرتنی زیاد بەرهەمهێنانی نەوت، كە هەموویان زەرەرمەندن، لەوانەیە چارەسەرێك بۆ دابەزینی نرخی نەوت بدۆزنەوە، من پێموایە كە ئەو نرخانە ئاسایی و سروشتی نین، تەنیا بە گۆڕینی كەش و هەوا لە ماوەی دوو رۆژی رابردوودا نرخی نەوت بە رێژەی 5% واتا 3-4 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێك بەرزبووەوە، بەتایبەتی لەگەڵ بوونی زریان و بەفر و باران و شەپۆلی سەرما لە ئەمریكا و ئەوروپا نرخی هەر بەرمیلێك بۆ نزیكەی 3 دۆلار بەرز بووەوە، بۆیە پێشبینیی دەكرێت لە نیوەی ئەمساڵدا نرخەكە بۆ 40 دۆلار بەرز ببێتەوە، تەنانەت هەندێ كۆمپانیای وەك بی پی پتڕۆلیۆم و رێكخراوی وزەی جییهانی پێشبینی دەكەن تا كۆتایی ئەمساڵ نرخی هەر بەرمیلێك نەوت بۆ 50 دۆلار نرخەكە بەرز ببێتەوە، كە رەنگە تا ساڵی 2020 بگاتە 60-70 دۆلار، ئەم ژمارانەش هەر لەخۆڕا ناگوترێت، دیارە پشت بە دەرهاویشتەوە ژمارەی زانستی دەبەستێت.
* ئەگەر باس لە نەوتی كۆگاكراوی ئەمریكی بكەین، هەندێ دەڵێن گوایە ئەمریكا هۆكارە بۆ دابەزینی نرخی نەوت بە هۆی فرۆشتنی نەوتی كۆگاكراوی خۆی، لەمەدا رای ئێوە چییە؟
- لە ئێستادا نەوتی كۆگاكراو هەیە و پڕی عەمبارەكانە، ئەمریكا دابەزینی نرخی نەوتی قۆستەوە و دەستی كرد بە فرۆشتنی نەوت، چونكە ئەو نەوتە هەرزانە، جارێكی دیكەش ئەگەر نرخەكە بەرزبووەوە، ئەوا دیسان ئەو نەوتە بە هەرزان دەفرۆشێتەوە، لە ماوەی 40 ساڵی رابردوودا یاسایەك هەبوو لە ئەمریكا كە رێگەی نەدەدا نەوت هەناردە بكرێت، چونكە پێویستیی ناوخۆ زۆر بوو، بەرهەمی ناوخۆی وڵات بەشی نەدەكرد، بەڵام ئەمساڵ بڕیارێك دەرچوو، كە رێگەی بە كۆمپانیاكان دا هەندێ نەوت هەناردە بكەن، ئەمەش بەڵگەیە كە زیادەیەك لە نەوتی عەمباركراو هەیە، شتێكی دیكەش كە هاتە ناو كێبڕكێیەكەوە (نەوتی بەردین) بوو كە لە ئەمریكا نەوت و غاز دەردەهێندرێت، ئەوەش رۆژانە 3 ملیۆن بەرمیلی بەرهەم دەهێنا، ئەم نەوتەش كاریگەریی كردە سەر كەمكردنەوەی نرخ، بەڵام ئەو نەوتە تێچووەكەی زۆر گرانە، كە لە نێوان 40-50 دۆلارە بۆ هەر بەرمیلێك، بۆیە پێویستە ئەو كۆمپانییانە بەرهەمهێنانی ئەو نەوتە رابگرن، تا ئەو كاتەی نرخ دەگاتە 40 دۆلار، یان زیاتر، بۆیە لە ناو خودی ئەمریكادا هەندێ كۆمپانیا هەن كە زەرەرمەندبوون. زیانێكی دیكە ئەوەیە كە كاتێ پشێوییەك روودەدات، دەوڵەتان هەموویان دەكەونە ژێر كاریگەریی ئەو پشێوییە، تەنانەت هەندێ وڵاتانی بەكاربەریش دووچاری دەبنەوە، هەروەها ئەگەر نرخی نەوت بە رێژەیەكی زۆر دابەزی، ئەوا وەبەرهێنان لە سەرچاوەی وزەی ئەلتەرناتیڤیش دادەبەزێت، بۆیە ناچار دەبن بەدوای سەرچاوەی دیكەی وزەدا بگەڕێن، وەك وزەی كارەبا و ئەتۆمی كە ئەمەش تێچووەكەی زۆر بەرزتر دەبێت.
* هەرێمی كوردستانیش وەك وڵاتانی دیكە رووبەڕووی زیان بۆتەوە كە پشت بە نەوت دەبەستێت، ئامۆژگاری و پێشنیارت چییە تاكو بەدوای شتی دیكەدا بگەڕێت بۆ دەربازبوون لەو قەیرانە؟
- ئێستا زۆر هۆكاری دیكە هەیە بۆ چارەسەری ئەم كێشەیە، هەندێ رێكاری كورت خایەن هەن، هەندێكی دیكەش پێویستی بە كاتی زیاترە، سەبارەت بە كورتخایەنەكە بریتییە لە كەمكردنەوەی خەرجی و رێگهگرتن له بە هەدەردانی بودجە و قەڵاچۆكردنی گەندەڵی، بۆ درێژخایەنیش هەروەك حكومەتی بەغدا لە ئێستادا دەیكات، دەركردنی سەنەدی حكومییە كە جۆرێكە لە پاڵپشتیكردنی دارایی، بەڵام رێكاری گرنگ ئەوەیە چاو بە سیاسەتی ئابووری بخشێندرێتەوە لەگەڵ گەڕان بە دوای سەرچاوەی جێگرەوەی ئابووری، چونكە هەرێمی كوردستان وڵاتێكی كشتوكاڵییە و دەشكرێ پڕۆژەی پیشەسازی و گەشتوگوزاریی گرنگی لێ ئەنجام بدرێت، هاوكات كاراكردنی سیستەمی باج كە لە ئێستادا خاوە و رێژەكەیشی كەمە بە بەراورد لەگەڵ وڵاتانی دیكە، ئەمەش لە كۆتاییدا خزمەت بە بودجەی گشتی وڵات دەكات.