بارودۆخی سیاسیی ناوچەكە و دۆخی ئێستای كوردستان و ناكۆكییە ناوخۆییەكان و كاریگەریی نەرێنیی ئەو ململانێیە ناڕەوایە لەم دۆزە هەستیارەدا كە كوردستان رووبەڕووی جەنگی سەپێندراوی داعش و بڕینی بودجە و مووچە و قەیرانی درووستكراوی ئابووری لەلایەن بەغداوە بووەتەوە، هەروەها داڵدەدانی نزیكەی دوو ملیۆن ئاوارە، هاوكات پرسی سەربەخۆیی كورد و دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان و تەحەددی و رێگرییەكانی ناوخۆیی و دەرەكی بەرامبەر بەم دەرفەتە مێژوویی و پرسە نەتەوەییە و چەندین پرسی هەنوكەیی دیكە، بۆ قسهكردن لەسەر كۆی ئەم پرسانە ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ عارف روشدی سیاسەتمەدار و راوێژكاری مەكتەبی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان ئەنجامدا و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵان-ی داویەوە.

سیاسەتمەدار عارف روشدی بۆ گوڵان:بزووتنەوەی گۆڕان نەیتوانی تێڕوانینێكی دووربینی سیاسی و كۆمەڵایەتی هەیێت

دەبێت نەوشیروان مستەفا
داوای لێبوردن لە گەلی كوردستان بكات


* لە ماوەی پەنجا ساڵی رابردوودا ئەمە یەكەمین جارە دەرفەتێكی هاوشێوەی ئەمڕۆ بۆ بزاڤی رزگاریخوازی كوردستان هاتۆتەپێشەوە، لە هەمانكاتیشدا ماوەی پەنجا ساڵیشە هیچ كاتێك باری ناوخۆی كوردستان وەك ئێستا ئاڵۆز نەبووە. ئایا لە نێوان ئەم دوو هاوكێشەیەدا بارودۆخی سیاسی ئێستای كوردستان چۆن دەخوێنیتەوە؟
- كورد نەك هەر لە ماوەی پەنجا ساڵی رابردوو، بەڵكو هەر لە ساڵی 1514 زایینییەوە كە لەلایەن هەر دوو ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و سەفەوی دەستی بەسەردا گیرا و دابەشكرا بۆ دوو پارچە و دوای شەڕی یەكەمی جیهانیش دابەشكرا بۆ چوار پارچە، وەك سەرجەم نەتەوەكانی دیكە خواستێكی هەبووە، ئەویش رزگاری بووە، لەم پێناوەشدا دەیان شۆڕش و راپەڕینی بەرپاكردووە و بە سەدان هەزار قوربانی بەخشیوە، بۆیە ئەگەر بە درێژایی ئەم مێژووە خوێندنەوەیەكی هێمنانە بۆ هەموو ئەو رووداوانە بكەین، ئەوا دەبینین داواكاری گرنگ و هەرە پێشەوەی ئەو شۆڕشانە سەربەخۆیی كوردستان بووە، بەڵام بەداخەوە هەر جارێك شۆڕشەكانی ئێمە لە بەدەستهێنانی ئەم ئامانجەدا شكستیان هێنابێت، تەنها هۆكارەكەیمان گێڕاوەتەوە بۆ فاكتەری دەرەكی و جیۆپۆلیتیكیی كوردستان. راستە هۆكاری دەرەكی و جیۆپۆلیتیكی فاكتەر و هۆكارێكە، بەڵام ناكرێت لە بەرپرسیاریەتی هەڵبێین و وەك بەرزەكی بانان بۆی دەربچین و ئاوڕ لە كاریگەریی نەرێنی فاكتەری ناوخۆییش نەدەینەوە لە ئاست ئەو شكستانەدا، بۆیە لەم خاڵەوە گرنگە درك بەو راستییە بكەین، كە هەرگیز ئەو دەوڵەتانەی بەشێكی كوردستانیان داگیركردووە، یان دەوڵەتە زلهێزەكان كە خاوەنی بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیانن، قەت رۆژێك لە رۆژان نایەن بە ئێمە بڵێن: فەرموون وەرن دەوڵەتی خۆتان رابگەیەنن، بەتایبەتی ئەو دەوڵەتانەی كوردستانیان بەسەردا دابەشكراوە، دەوڵەتانی دواكەوتوون، ئەوان تەنانەت نەیانتوانیوە نەتەوەی خۆیان ئاسوودە بكەن، چ جای ئەوەی بڕوایان بە پێكەوەژیان و مافی ئەو گەل و نەتەوانەش هەبێت كە لەگەڵیاندا دەژین، بەڵام وێڕای ئەم واقیعەش كورد دەستبەرداری خەباتی سەربەخۆیی نەبووە و لە هەموو قۆناخ و هەلومەرجێكدا بە شێوازی جیاواز خۆی رێكخستووەتەوە و بەردەوامی بە تێكوشان داوە لەو پێناوەدا، بۆیە ئەمەش بە خاڵێكی ئەرێنی دەزانم، لە سەرووی هەموو ئەمانەش وێڕای ئاستەنگە دەرەكی و ناوخۆییەكان، من گەشبینم لەبەر ئەوەی گەلێك هەیە ئیرادەی هەیە ئازادانە بژیت و خەباتیش بەردەوام دەبێت تا بەو ئامانجە دەگەین.
* ئێمە مەبەستمان بوو زیاتر هەڵوەستە لەسەر باری ناوخۆی كوردستان بكەین وەك ئاستەنگ لە بەردەم پرۆسەی سەربەخۆیی، بەتایبەتی كە ئێستا جۆرێك لە لێكتێنگەیشتن و نەبوونی كاری هاوبەش و ئاژاوە بوونی هەیە. ئایا تاچەند ئەم حاڵەتە دەبێتە ئاستەنگ بۆ پرۆسەی سەربەخۆیی كوردستان؟
- من راشكاوانە دەڵێم: ئێستا هیچ بیانوویەك نەماوە بۆ ئەوەی بڵێین هۆكاری دەرەكی و هەڵكەوتەی جوگرافی كوردستان رێگرە لە بەردەم پرۆسەی سەربەخۆیی كوردستان و هیچ پاساوێكیش نییە بۆ ئەوەی خەڵكی دیكە تاوانبار بكەین، بەداخەوە لەم قۆناخەدا تاوانباری هەرە سەرەكی دژی پرۆسەی سەربەخۆیی كوردستان لەنگیی بزاڤی سیاسی كوردستانە و بەتایبەتی ئەو ئەكتەرانەن كە ئێستا بە بیرێكی چەوت و گوماناوی و رقاوی لە بەرامبەر ئەم پرۆسەیە رەفتار دەكەن، زۆر جار كە باسی فرەیی و ئازادیی دیموكراسی لە كوردستاندا دەكرێت، بیرۆكەیەك بە خەیاڵمدا دێت و دەڵێم: هەق نییە ئەوە بوونی هەبێت، كەڵكەڵەی ئەوە لێمدەدات كە باوەڕم بە بۆچوونێكی عەبدولڕەحمان كەواكیبی بێت كاتێك دەڵێت: پێویستیمان بە دەسەڵاتیكی خۆسەپێنی دادپەروەر هەیە، واتە (المستبد العادل)، ئەمە لەوانەیە خەونێك بێت بۆ من، بەڵێ من وای دەبینم قوناخی ئێستای كوردستان پێویستی بە شتێكی لەو جۆرە هەیە، ئێستا كوردستان لە قۆناخێكی جیاوازدایە، لێرەدا ناگەڕێینەوە بۆ ئەوەی لە سەردەمی خەباتی شاخ چی كراوە و چی نەكراوە، ئەمە مێژووە و هەموو میللەتێكیش دەبێت مێژووی خۆی بە رەش و سپییەوە بنووسێتەوە، لەوەشدا نەك تەنیا تۆماركردنەوەی رووداوەكان بێت، بەڵكو دەبێت بە شێوازەكانی فەلسەفەی مێژوو، تاوتوێی هۆكار و ئاكامی رووداوەكان بكەین، لەبەر ئەوەی هەموو رووداوێك هۆكار و پاڵنەر و سات و كاتی خۆی هەیە، بۆیە لەم روانگەیەوە كە سەیری بارودۆخی ئێستا دەكەین، هەر دەبێت بڵێین: جێگەی داخە، دەبوایە حزبە سیاسییەكانی كوردستان لە ئاستێكی بەرزتردا بوونایە، دەبوو خوێندنەوەیان وردتر بوایە، لەبەر ئەوەی درووستبوونی دەوڵەت بۆ هەر نەتەوەیەك لە ئاكامی رووداوە گەورەكان هاتۆتەئاراوە، با سەیری ئاكامەكانی شۆڕشی پیشەسازی و شۆڕشی فەرەنسا و شەڕی یەكەم و دووەمی جیهانی بكەین، دەبینین هەموو دەوڵەتە نەتەوەییەكانی رۆژئاوا بەرەنجامی گۆڕانكارییە سیاسی و كۆمەڵایەتییە گەورەكان بوون، لە ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا شەڕێكی گەورە لە ئارادایە و مەزندەی ئەوە دەكرێت بەرهەمهێنەری گۆڕرانكارییەكی گەورە بێت، راستە شەڕەكە بە ناوی «شەڕی دژی تیرۆریستانی داعش»ـە، بەڵام پێموایە لە هەمان كاتدا شەڕی بەرژەوەندیی نێوان دەوڵەتە زلهێزەكانی جیهانە كە دووبارە دەیانەوێت ماستەرپلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگۆڕن، ئەو ناكۆكییە نەتەوەیی و ئایینییەی لە ناو پێكهاتەی جوگرافیی دەوڵەتانی -سایكس پیكۆ- هەیە، گەیشتۆتە ئاستی لێوانلێو و ململانێی دەوڵەتانی ناوچەكە لە سەر نفوز و باڵادەستی، سەرەڕای ئەمانەش هەتا ئێستاش ناوچەكە دەوڵەمەندە لە زۆر رووەوە، بەتایبەتی لە بواری نەوت و سەرچاوەی وزە، لەمەش زیاتر هەڵكەوتەی جوگرافی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ رۆژهەڵات و رۆژئاوای جیهان گرنگی خۆی هەیە، لەناو ئەم هاوكێشە ئاڵۆز و گرنگەدا، كورد توانیویەتی دانپێدانانی وڵاتانی زلهێز بەدەست بهێنێت، بەوەی تەنیا هێزی شەڕكەرە كە توانیویەتی لەسەر زەوی تیرۆریستانی داعش رابگرێت و پاشەكشەیان پێبكات و تێكیان بشكێنێت، راستە هێزی پێشمەرگە نەیتوانیوە تیرۆریستانی داعش لەناو بەرێت، بەڵام ئەم كارە تەنیا بە ئێمە ناكرێت، پێویستی بە هاوكاری زیاتر هەیە، لەم هاوكێشەیەدا نابێت تەنیا شەڕكەری باش بین، لەم شەڕی دژی داعش 1400 شەهید و نزیكەی 8000 بریندارمان هەبووە، بەشێكی كورد كە كوردانی ئێزیدین جارێكی دیكە ئەنفالكراون و ژینۆساید لە دژیان ئەنجامدراوە، بە ملیۆنەها دۆلار خەرجی ئەم شەڕە كراوە، هاوكات كوردستان پێشوازی لە نزیكەی دوو ملیۆن ئاوارەی مووسڵ، ناوەڕاست و رۆژئاوای عێراق و كوردستانی سووریا كردووە، هەموو ئەمانە قوربانی گەورەن و بارقورسی زۆری لەسەر درووست كردووین، بۆیە دەبێت دەستكەوتەكەشمان بارتاقای ئەو قوربانیدانە بێت، لەبەر ئەوەی كوردستان نیشتمانی هەموو ئەو نەتەوە و ئایینانەیە كە لەسەر ئەم خاكە دەژین، دەستكەوتەكە دەبێ بریتی بێت لە (دامەزراندنی دەوڵەتی نیشتمانی و دیموكراتی كوردستان). بەڵام بەداخەوە هەڵوێستی هەندێك لە حزبە سیاسییەكانی كوردستان لە ئاستی بەرپرسیارەتیدا نابینم، دەڵێن هەمان ئامانجمان هەیە، بەڵام لە كاتێكدا پێویست دەكات هەموو كێشە لاوەكییەكان وەلا بنرێن، دێن و بیانوو دەگرن، ئەم بیانووگرتنە بە هەڕەشە دەبینم لە سەر ئەو دەرفەتەی بۆ كوردستان هاتۆتە پێشەوە. حزبە سیاسییەكانی بەشداربوو لە حكومەتی هەرێمی كوردستاندا، هەموویان رێككەوتوون لەگەڵ پارتی بۆ ماوەی چوار ساڵ لە حكومەت بەشداربن. واتە هەر چوار حزبەكە (یەكێتی، گۆڕان، كۆمەڵ، یەكگرتوو). لێرەدا پرسیارێك رووبەڕوویان دەبێتەوە، بەتایبەتی بزووتنەوەی گۆڕان، بۆچی دوای دوو ساڵ تەنگژەیەكی گەورە درووستدەكەن، لە كاتێكدا بەپێی ئەو رێككەوتنەی ئیمزایان كردووە و بە پێی رێژەی دەنگەگانیان زیاتر پۆستیان وەرگرتووە. گۆڕان سەرەڕای بەدەستهێنانی پۆستی سەرۆكی پەرلەمان، چەندین وەزارەتی وەرگرتووە پاشان وەزیرەكانی لە حكومەت هیچ ئاستەنگێكیان بۆ درووست نەكراوە، هەروەها گۆڕان لە حكومەتە لۆكاڵییەكانی پارێزگاكاندا بەشدارە، بەڵام لەم كاتەدا دێت و ئاستەنگ بۆ حكومەتی كوردستان درووست دەكات، ئەمەیان جێگەی هەڵوەستەیە، لە پرۆسەی حوكمڕانیی سەركەوتوودا پێویستە حزبە بەشدارەكانی ناو حكومەت پلان و تێڕوانینی هاوبەشیان هەبێت لە بارەی ئامانجە چارەنووسسازەكان، بەڵام بەپێچەوانەوە بزووتنەوەی گۆڕان نەیتوانی رێككەوتنەكەی لەگەڵ پارتی بباتەسەر، ناكرێت لە حكومەتیشدا بەشدار بێت و رۆڵی ئۆپۆزیسیۆنیش بگێڕێت، بەڵكو هەموو لایەنەكان بۆیان هەیە رەخنەیان هەبێت لەو ئاستەدا كە لە پێناوی خەڵكدا بێت و نەبێتە موزایەدەی سیاسی، لەبەر ئەوەی ئەگەر خەمی خەڵكیان هەبووایە، دەبووایە جارێ هەموو شتێكی لاوەكی وەلابنێن و بیر لەوە بكەنەوە چۆن ئاسایش و سەقامگیری كوردستان باشتر بپارێزن، چۆن بژێوی خەڵك دابین بكرێت و خزمەتگوزارییان پێشكەش بكەن، لە كاتێكدا بۆ دوو ساڵ دەچێت حكومەتی بەغدا قوت و بودجەی خەڵكی كوردستانی بڕیوە، كە دەبوایە یەكهەڵوێست بەرامبەر رەفتارەكانی بەغدا هەماهەنگبان. من یەكێك بووم لەوانەی لایەنگیری حكومەتی بنكەفراوان بوون، بەڵام ئێستا خۆم بە هەڵە دەزانم، هەندێ حزبی بەشداربوو لە حكومەت بە مەبەست كاردەكەن، كێشە نییە خاوەنی دید و بۆچوونی جیاواز بن، بەڵام ناكرێ بەرژەوندە گشتییەكان فەراموش بكرێت لە پێناوی بەرژەوەندی حزبی، یان تۆڵەكردنەوە بە كۆنەقین و مەترسییەكە لێرەوە سەرچاوە دەگرێت. ئێستا هەرێمی كوردستان دووچاری قەیرانێكی ئابووریی گەورە بووەتەوە. هەموو حزبەكان ئاگاداری هۆكارەكانی ئەم قەیرانەن و دەشزانن حكومەتی عێراق مووچە و بودجەی كوردستانی بڕیوە، پێش ئەوەی كێشەی نەوت لە نێوان هەرێم و بەغداش درووست بێت، نەمبینی رۆژێك لە پەرلەمانی كوردستان، یان عێراق لەسەر ئەم پرسە مانگرتنێك رووبدات، ئەگەر جارێكیش قسەیەكیان كردبێت، زیاتر حكومەتی هەرێمیان خەتابار كردووە .
* ئێستا بەشێك لەو حزبانە بە راشكاوی دەڵێن بەغدا باشترە و دەیانەوێت دووبارە كوردستان بكەنەوە بە پاشكۆی حكومەتی بەغدا، لەسەر ئەمەیان چی دەڵێت؟
- ئەگەر پرسیارەكە بە جۆرێكی دیكە وەڵام بدەینەوە، دەبێت ئەو پرسیارە بكەین كە ئایا ئێمە لە بەغدا یاخی بووین، یان ئەوە بەغدایە لەكوردستان یاخی بووە؟ بە تەئكید بەغدایە لە كوردستان یاخی بووە، حكومەتی ئێستای بەغدا خۆی لە كوردستان جیاكردۆتەوە، هەروەك چۆن رژێمی سەدام حوسێن لە 1991 خۆی لە كوردستان جیاكردەوە، لە سەردەمی رژێمی سەدام حوسێن تەنانەت دراوی كوردستان لەگەڵ بەغدا جیاواز بوو، ئێمە دیناری سویسری-مان بەكار دەهێنا، ئەوان دیناری چاپكراو، ئابووریمان بە بەغداوە گرێدراو نەبوو، زیاتر ئابووریمان بە دەوڵەتانی دەوروبەرەوە گرێ دابوو، ئێستاش هەروایە ئەوان بڕیاری خۆیان داوە، كەچی لەم حاڵەتەدا بزووتنەوەی گۆڕان لە بری ئەوەی پشتگیری ئەم بارودۆخەی كورد و پشتیوانی سەربەخۆیی كوردستان بكات، دەیەوێت جارێكی دیكە ملكەچی بەغدامان بكاتەوە. بزووتنەوەی گۆڕان لە حوكمڕانی و نواندنی هەڵوێستی یەكگرتووی نیشتمانیدا نوشستی هێناوە و نەیتوانیوە ئەو هێزە سیاسییە بێت كە گۆڕانكاری درووست بكات، وەك خۆی بانگەشەی بۆی دەكرد.
* ئەگەر زیاتر لە سەر رەفتارەكانی بزووتنەوەی گۆڕان هەڵوەستە بكەین، هەست ناكەیت بزووتنەوەی گۆڕان بێجگە لە ئایدیۆلۆژیەتیكی سواو، پڕۆگرامی رقلێبوونەوە لە بەرامبەر سووكایەتیكردن بە خەڵك، هیچ بەرنامەیەكی دیكەی نییە؟
- گۆڕان نەیتوانی ببێتە ئەو هێزە سیاسییەی تێڕوانینێكی دووربینی سیاسی و كۆمەڵایەتی هەبێت، هێزێكە بە پاڵپشتی ناڕەزایی ئاسایی خەڵك هاتۆتەئاراوە، لە هەموو كۆمەڵگەیەك تەنانەت لە وڵاتانی ئەسكەندەناڤیش خەڵكی ناڕازی بوونی هەیە، بەڵام هیچ هێزێكی سیاسی نایەت ئەم هێزە ناڕازییە بۆ دژایەتی كۆمەڵگە بەكار بهێنێت، كاتێك بزووتنەوەی گۆڕان دێت ناڕەزاییبوونی خەڵك بەكاردەهێنێت بۆ سووتاندنی بارەگای حزبی و راگرتنی بژێوی خەڵك، ئەمە كردەوەیەكی هەرزەكارانە و ناڕەوایە دەرحەق بە كۆمەڵگە پێش حكومەت، ئەگەر گۆڕان وەك هێزێكی سیاسیی پێگەیشتووی تێگەیشتوو لە كێشەی خەڵك تێبگات و وەك هێزێكی بەشداریش لە حكومەت و پەرلەمان، ئەوا دەبێت لەناو پەرلەمان و حكومەتدا بە نەفەسێكی دۆستانە كێشەكان چارەسەر بكات، بەڵام بە پێچەوانەوە زۆر جار پەرلەمانتارانمان دەبینی ماوەی 4-5 كاتژمێر لە كۆبوونەوەدا بوون، كەچی بە پەلەپەل دەهاتن پەنایان دەبردە بەر مایكی راگەیاندكارێك، بۆ خۆنواندن و دەستڕاوەشاندن و قسەی بەرز و نزمیان دەكرد. پرسیاری من ئەوەیە ئەگەر قسەتان هەیە بۆ لەناو كۆبوونەوەكەدا نەتانكردووە؟ ئەگەر رایەكی جیاوازتان هەیە بۆ بە شێوەیەكی فەرمی لە سەكۆی تایبەت بە راگەیاندنی پەرلەمان لێدوان نادەن؟ بزووتنەوەی گۆڕان پێكهاتەیەكی تێكەڵە، بەشێكیان لەو بەڕێزانەن كە لە خەباتی شاخ و شار و ململانێ سیاسییەكاندا بەشداربوون، بەشێكیشان لەو گەنجە تازەپێگەیشتووانەن كە نەیانهێشتووە پێبگەن، تەنیا لەسەر بنەمای رقلێبوونەوە و قبووڵنەكردنی بەرامبەر پەروەردەیان كردوون، كادیرە بەتەمەنەكانیان بەشداربوون لە ناكۆكییەكانی ساڵی 1964، مەترسیی سەرەكی لەوەدایە سیاسەتمەدار نەتوانێت لە جوغزێكی ناتەندرووست خۆی دەرباز بكات، ئەگەر ناكۆكییەك لە ساڵی 1964 هەبووە، دەبوو ئەو نەوەیەی لەگەڵ ئەو كێشەیە ژیاون، ئەم پرسەیان بە نەرێنی پێناسە بكردایە، لەبەر ئەوەی رووداوێكی باش نەبووە، بەڵام ئەمەیان نەكردووە، بەڵكو بە شێوازێكی دیكە درێژەیان پێداوە، سوودیان لە پێشكەوتنەكانی تەكنەلۆژیا و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان وەرگرتووە و ئەم بیرە رقاوی و رقلێبوونەوەیان تۆختر كردۆتەوە، لە كاتێكدا سەركردایەتی گۆڕان دەبوو بە بیرێكی سەردەمییانە و فراوانتر سوود لەو پێشكەوتنانە وەربگرێت. من خۆم لە بەڕێز مام جەلال گوێم لێبووە كە گوتوویەتی: «گەورەترین هەڵەی من ئەوە بوو كە لە پارتی جیابوومەوە. باشە ئەمە قسەی بەڕێز مام جەلال بێت، مانای ئەوەیە تەنیا مام جەلال توانیبووی لە زەرەرمەندییەكانی ئەو ناكۆكییە تێبگات و لەگەڵ جەنابی سەرۆك بارزانی تێگەیشتنێكی نەتەوەیی و نیشتمانی درووست بكات، بۆ ئەوەی بەشێكی زۆری تەنگژەی ئەم وڵاتە چارەسەر بكەن، یان كەمی بكەنەوە.
* لایەنێكی دیكەی بزووتنەوەی گۆڕان ئەوەیە زۆر باس لە دیموكراتی و یاسا دەكەن، بەڵام وەك ئاشكرایە نەوشیروان مستەفا كە ئێستا رێكخەری بزووتنەوەی گۆڕانە، دوای ئەوەی هەڵبژاردنە ناوخۆییەكانی یەكێتی سەركەوتوو نەبوو، دەستی لەكار كێشایەوە و كۆمپانیای وشە-ی دامەزراند، ئینجا بزووتنەوەی گۆڕان. پرسیار ئەوەیە ئەگەر رێكخەری بزووتنەوەیەك رێز لە دیموكراتی نەگرێت، چۆن باسی دیموكراتی دەكات؟
- من زۆر باش ئاگام لەم پرسەیە، ئەو كات من ئەندامی یەكێتی نیشتمانی كوردستان بووم، ئەو بەرنامەیەی هەڵبژاردنی ناوخۆی یەكێتی پێ ئەنجامدرا، پلانی خودی كاك نەوشیروان مستەفا بوو، بەو بەرنامەیە دەیویست ژمارەی ئۆرگانەكانی رێكخستنی یەكێتی فراوان بكات لەسەر بنەمای یەكە ئیدارییەكان لە هەموو قەزایەك مەڵبەندێك و لەهەموو ناحیەیەك كۆمیتەیەك دابمەزرێنێت، بەو هەنگاوە باری دارایی و رێكخراوەیی یەكێتی ئاڵوز بوو، بەپێچەوانەوە حزبە سیاسییەكان دەبێ بارەگای حزبی كەم بكەنەوە و ئەندام و كادیری چالاك زیاد بكەن، دوای ئەوەی لەو پرۆسەیەدا سەركەوتنی بەدەستنەهێنا، خۆی جیاكردەوە و سەرەتا كۆمپانیای وشەی دامەزراند و دواتریش بزووتنەوەی گۆڕان.
* بۆ دامەزراندنی كۆمپانیای وشە پارەی لە مام جەلال وەرگرت و بڕیاری دا سیاسەتیش نەكات، ئایا ئەمە راستە؟
- بێگومان راستە پارەی وەرگرتووە، باس لەوە دەكرێت بڕی 10 ملیۆن دۆلاری لە مام جەلال وەرگرتبێت و گوتبێتی حزب درووست ناكات و سەرقاڵی كاری بازرگانی دەبێت، یان لە بواری توێژینەوەدا كار دەكات، بەڵام ئەو كۆمپانیای وشەی دامەزراند و دواتریش بزووتنەوەی گۆڕان. بەو هەنگاوەش توانی سوود لە ناڕەزاییەكانی ناو یەكێتی وەربگرێت و بەشێكی زۆری ئەندام و لایەنگرانی یەكێتی دوای خۆی بخات.
* بەڵام هەندێك دەڵێن، ئەگەر سەیری پێگەی نەوشیروان مستەفا لەناو یەكێتی بكەین، دیارە هەر كەموكورتییەك لەناو یەكێتی هەبێت، بە پلەی یەكەم نەوشیروان مستەفا لێی بەرپرسیارە، ئەمە تاچەند راستە؟
- كێشەكە لێرەدایە و زۆر جار لەسەر ئەم پرسە گلەییم لە هەندێك خەڵك كردووە، لەبەر ئەوەی نەوشیروان مستەفا تەنیا بە ناو جێگری سكرتێری گشتی یەكێتی بووە، لە ئەسڵدا سكرتێری گشتی دووبارە بووە، زۆر جار لە كۆبوونەوەكانی سەركردایەتی یەكێتی نیشتمانیدا، بەشێكی زۆری ئەندامانی سەركردایەتی قسەمان دەكرد، بەڵام كە نەوشیروان مستەفا یەك قسەی بكردایە، جەنابی مام جەلال دەیگوت قسەی كاكە نەوەیە و قسەی ئەو جێبەجێ دەكەین. واتە تا ئەو رادەیە نەوشیروان مستەفا دەسەڵاتی لەناو یەكێتی هەبووە و بڕوا ناكەم هیچ شتێكی ئەو رەتكرابێتەوە، بەڵام مەسەلەكە شتێكی دیكە بوو، ئەو دەیویست مام جەلالیش وەلا بنێت و خۆی ببێتە هەموو شتێك، ئەمەش لەناو یەكێتی قبووڵ نەكرا، بۆیە راشكاوانە دەڵێم: یەكێتی نیشتمانی هەر سیاسەتێكی هەڵەی هەبووبێت، چ لە سەردەمی خەباتی شاخ و چ لە شار و حوكمڕانی، دیزاینەری سەرەكیی ئەو سیاسەتە نەوشیروان مستەفا بووە، بۆیە من وای بەباش دەزانم، نەوشیروان مستەفا راستە خەباتی كردووە و ماندوو بووە، بەڵام دەبوو لە كۆتاییدا شتێكی باش بكات، ئەویش ئەوەیە داوای لێبووردنی بكردایە، هەم لە خەڵك و هەمیش لە هاوڕێیانی خۆی، لەبەر ئەوەی بەشێك لەو سیاسەتانەی نەوشیروان پیادەی كردوون، زیانێكی گەورە بوون هەم بۆ یەكێتی و هەم بۆ كۆمەڵگەی كوردستان، بەڵام بەداخەوە بەردەوامە لەسەر هەمان ریتمی سیاسەتكردن و قووڵكردنەوەی تەنگژەكان، بۆیە هەر سەركردەیەك، یان هێزێكی سیاسی بیەوێت لەسەر تەنگژەی سیاسی بژی، ناتوانێت ببێتە خاوەن ئایدیایەكی درووست و فاكتەرێك بۆ گەشەی كۆمەڵگە، بەڵكو دەبێتە حزبی تەنگژە و كە تەنگژەكەش نەما دەپووكێتەوە.
* ئەگەر سەرنجی ئێستای شێوازی هاوپەیمانی نەوشیروان بدەین لەگەڵ حزبەكانی دیكە، هەست دەكەین هاوپەیمانییەكانی هیچ بنەمایەكی ئایدیۆلۆژی كۆیان ناكاتەوە، ئایا ئەمەیان چۆن دەبینیت؟
- پێدەچێت هەموو ئامانجی نەوشیروان مستەفا بریتی بێت لە كۆكردنەوەی دەنگە دژەكان لە دژی پارتی دیموكراتی كوردستان، ئەو خۆی باش دەزانێت كۆمەڵگەی مۆدێڕن بە هاوپەیمانی لەگەڵ ئیسلامی ئوسوڵی درووست نابێت، بەڵام پرسیاری من ئەوەیە بۆچی نەوشیروان دژایەتی پارتی كردووە بە ئامانج؟ یان بۆچی پارتی بۆتە گرێیەكی دەروونی بۆ ئەو كە نە دەتوانیت ئەو گرێیە بكاتەوە، نە دەشتوانێت لێی دەرباز بێت، ئەمەش گەورەترین هەڵەی مرۆڤی سیاسییە كە نەتوانێت خۆی لە گرێیەك رزگار بكات.
* بەڵام دژایەتیكردنی نەوشیروان مستەفا بۆ پارتی، ململانێیەكی سیاسیی درووست نییە، بەڵكو پەنا دەباتە بەر ئیرهابی فیكری، ئایا ئەمە چۆن لە سیاسەتدا جێگەی دەبێتەوە؟
- وەك پێشتر گوتم، كاك نەوشیروان پارتی لێبۆتە گرێ، مەبەستێتی چەندی پێی دەكرێت لەهەموو ئاستەكاندا پارتی ئازار بدات، من لەو بڕوایەدام بەشێكی زۆری ئەندامانی بزووتنەوەی گۆڕان كە خەڵكی تێكۆشەر و ماندوون، ئەو سیاسەتەیان پێ قبووڵ نەبێت، دەزانن ئازاردانی پارتی لە بەرژەوەندی كوردایەتی نییە، پارتی راشكاوترە لە دید و بووچوونەكانیدا و خۆی بە بزووتنەوەیەكی نەتەوایەتی نیشتمانی دیموكرات پێناسە كردووە، بێ پێچ و پەنا باس لە مافی رەوای گەلەكەمان دەكات لە درووستكردنی دەوڵەتی سەربەخۆ خۆی دەبینێتەوە، نكۆڵیش لەوە ناكات كە بە خەبات و ماندووبوونی هەموو لایەنەكان بەو ئامانجە دەگەین. پارتی قەت نەیگوتووە من بە تەنیا دەوڵەت درووست دەكەم. بە پێچەوانەوە هەمیشە خوازیارە سەرجەم حزبەكانی كوردستان یەكهەڵوێست بن، چونكە بارودۆخێكی لەبار هاتۆتە پێشەوە، ئەوانەی تا دوێنی باسی دەوڵەت لایان كارێكی بڤە بوو، ئەمڕۆ پێشوازیمان لێدەكەن. پارتی دەخوازێ هەموو پێكەوە ئەم دەرفەتە لەدەست نەدەین، لە دوایین سەردانی شاندی كوردستان بە سەرۆكایەتی سەرۆك بارزانی كە شاندێكی هاوبەش بووە، دوای گەڕانەوەیان وەزیری پێشمەرگە و وەزیری ئاوەدانكردنەوە و تەنانەت جێگری سەرۆكی حكومەتیش، جەختیان لەسەر ئەوە كردۆتەوە ئەمجارە بارودۆخەكە زۆر باش بووە، ئەمریكییەكان پێیان گوتوون ئێمە تەفەهومی كێشەی ئێوە دەكەین، هەر بۆیە هیچ رێگرییەكیان بۆ دەوڵەتی كوردستان پیشان نەداوە. هەروەها ئێستا لەناو كۆنگرێسی ئەمریكا پشتیوانییەكی گەورە هەیە و داوادەكەن راستەوخۆ هاوكاری هەرێمی كوردستان بكرێت، بۆیە ئێستا فاكتەری دەرەكی بە ئەندازەی جاران رێگر نییە بۆ دەوڵەتی كوردستان، بەڵكو وا ئەو باوەڕە گەڵاڵە دەبێت، كە چیتر نەخشەی -سایكس پێكۆ- ناتوانیت بەرژەوەندییەكانی ئەوان بپارێزێت. لێرەدا پێویستە هەموو هێزە سیاسییەكان و رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی سڤیل لە بەرەیەكی نیشتمانیدا كاربكەن و پشتیوانی دام و دەزگاكانی حكومەتی هەرێم بكەن، واز لەو بیانووگرتن و داواكاری حزبی و شەخسییانە بهێنن بۆ ئەوەی فاكتەری دەرەكی و ناوخۆیی هاوسەنگ بن و بگەینە ئامانجی خۆمان.
* وەك ئاماژەت پێكرد، سەرۆك بارزانی دوای ئەو سەفەرە و گەڕانەوەی لەگەڵ سەرجەم حزبەكان دانیشت و داوای كرد ژوورێكی عەمەلیات بۆ خۆسازدان بۆ ئەم پرۆسەیە پێكبهێنن، بەڵام حزبەكان لە بری ئەوەی نوێنەری خۆیان بۆ ئەو ژوورە دەستنیشان بكەن، كەوتنە هەڵگیرساندنی ئاژاوەیەك، ئایا ئەمە چ خوێندنەوەیەكی بۆ دەكرێت؟
- بە داخەوە ئەو هەڵوێستە نالەبارە ئاماژەیە بۆ نەهێشتنی متمانە و فەرامۆشكردنی پرسی نیشتمانی و نەتەوەیی و جێبەجێكردنی هەندێك دۆسیە كە لە هەل و مەرجی ئێستای گەلەكەمان ناگونجێن. راستە لە 18ی ئایاری 2015 سەرۆك بارزانی لەگەڵ هەموو لایەنەكان كۆبووەوە، كە لە كۆبوونەوەكەش هاتنەدەرەوە، حزبەكان زۆر دڵخۆش بوون، هەندێكیان گوتیان هەر سبەی نوێنەری خۆمان دەستنیشان دەكەین، لەم كۆبوونەوەیەدا جەنابی سەرۆكی هەرێم، یەك پرسی باس نەكردبوو، بەڵكو نەخشەڕێگەیەكی خستەڕوو بۆ كۆمەڵێك پرسی هەستیار و گرنگ، لەوانە یەكخستنەوەی هێزی پێشمەرگە، چاكسازی، چاوخشاندنەوە بە پێوەندییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا، هەروەها هەرێم و دەوڵەتانی دراوسێ، درووستكردنی شاند بۆ سەردانی وڵاتە گەورەكان، ئەمە خۆی لە خۆیدا پڕۆژەیەك بوو، و كرا، بەڵام بە قودرەتی قادر دوای چەند رۆژێك لە بری ئەوەی ئەو پڕۆژەیە جێبەجێ بكەن، پڕۆژەیەكیان ئامادە كرد بۆ ئەوەی یاسای سەرۆكایەتی هەرێم هەموار بكرێتەوە، بە مەرجێ پێشتر داوای لە حزبەكان كردبوو لە پەرلەمان و لە چوارچێوەی سازانی نیشتمانیدا ئەم پرسە چارەسەر بكەن، بۆیە ئەم هەڵوێستە لێكترازانی لێكەوتەوە. پاشان پرسیار ئەوەیە: ئایا لە چ وڵاتێكدا لە بارودۆخی وڵاتی ئێمەدا بێت، یەخەی سەرۆكی خۆیان گرتووە؟ ئەمە لە كاتێكدا بەشی هەرە زۆری دەسەڵاتەكانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان بە هاوبەشی لەگەڵ پەرلەمان و حكومەت جێبەجێ دەكرێن و سەرۆك هیچ دەسەڵاتێكی رەهای نییە، لەمەش زیاتر ئایا كێ دەتوانێت ئەو رۆڵەی ئێستا سەرۆك بارزانی دەیگێڕێت لە سەرۆكایەتیكردنی هێزەكانی پێشمەرگە و سیاسەتی دەرەكی وەك پێویست بیگرێتە ئەستۆ؟ سەرۆك بارزانی رۆژێك لە خانەقین و رۆژێك لە مەخموور و رۆژێك لە شنگال لەگەڵ پێشمەرگە لە بەرەكانی شەڕە، ئایا دەسەڵاتی رەهای سەرۆك بارزانی ئەوەیە لە ناو سەنگەر و لەسەر كیسە خۆڵ لێدوان بۆ میدیاكان دەدات؟ دەسەڵاتی رەهای سەرۆك ئەوەیە كە بریاری داوە لە پێناوی ئەم خاكەدا شەهید بێت.
* خاڵێكی پڕۆژەكەی گۆڕان و حزبەكانی هاوهەڵوێستی ئەوە بوو سەرۆك بارزانی فەرماندەی گشتی هێزە چەكدارەكانی كوردستان نەبێت، ئایا ئەگەر سەرۆك بارزانی فەرماندەی گشتی هێزە چەكدارەكان نەبێت، هێزی پێشمەرگە وەك ئێستا یەكڕیز و یەك هەڵوێست دەبێت؟
- ئەمە یەكێكە لە خاڵە گەوهەرییەكان، پێش هەمووشت كاك مسعود بارزانی پێش ئەوەی سەرۆكی هەرێم بێت، پێشمەرگە بووە لە شۆڕشی ئەیلوول و گوڵان و هاوخەبات بووە لەگەڵ شۆڕشی نوێی یەكێتی نیشتمانی كوردستان، كەسایەتییەكی ناسراوە، لەگەڵ هەموو فەرماندە سەربازییەكانی كوردستان هاوسەنگەر بووە، ئەو فەرماندانە ئەوەندەی سەرۆك بارزانی قبووڵ دەكەن، بڕوا ناكەم كەسێكی دیكە قبووڵ بكەن، بەتایبەتیش فەرماندە سەربازییەكانی یەكێتی نیشتمانی، ئەوان بە رێزەوە باس لە سەرۆك بارزانی دەكەن، ئەم مەسەلەیە بە دەست من وتۆ نییە، كاك مسعود بارزانی، پیاوێكە لە رەورەوەی مێژوودا درووست بووە، بۆیە سەركردە و رابەری ئەم قوناغە سەختەیە كە قوناغی ژانگرتووی لەدایكبوونی دەوڵەتی گەلی كوردستانە. ئێستا سەرۆك مسعود بارزانی لەم جوغزەدا سەیر دەكرێت، ئەمەش كەمكردنەوە نییە لە روڵی تێكۆشەرانی دیكە، بەڵكو راستییەكە و هەر قۆناخەو سەركردەی خۆی هەیە.
* باسی تایبەتمەندی بارودۆخەكەت كرد، بەڵام لە ئۆكتۆبەری ساڵی رابردوو، بزووتنەوەی گۆڕان لەو بارودۆخە تایبەتەدا ئاژاوەیەكی درووستكرد، كە خەریك بوو كار بكاتە سەر یەكریزی پێشمەرگە، ئایا ئەوە چەند ترسناك بوو؟
- ئەگەر بزووتنەوەی گۆڕان پێشمەرگەی مەبەست بوایە، لەو كاتەی وەزیری پێشمەرگە سەر بە بزووتنەوەی گۆڕان بوو، دەبوو ئەو رێنماییەی سەرۆك بارزانی جێبەجێ بكات، كە بە فەرمی داوای كرد هێزەكانی پێشمەرگە یەكبخرێن، ئەگەر بیانووی ئەوە دێننەوە كە پارتی قبووڵ ناكات، با ئەوانە هەوڵی خۆیان بدایە و پاشان بە پەرلەمان و میللەتیان بگوتایە ئەوە ئێمە هەوڵدەدەین پێشمەرگە یەكبخەینەوە و پارتی رێگرە، ئێستا هەر وا دەبینم ئەوان نەك هەر لە خەمی پێشمەرگەدا نین، بەڵكو لە خەمی خەڵكیشدا نین. ئەگەر لە خەمی ئاسایشی كوردستاندا بوونایە، ئایا بە كام ویژدان پەسندە تیرۆریستانی داعش تەنیا 40 كیلۆمەتر لە پایتەختی كوردستان دووربن، هەموو روژێ گەنجەكانمان شەهید دەبن، بزووتنەوەی گوران بێباكانە سواری سەری خۆی بووە و بووەتە مەینەتی بۆ خەڵكی كوردستان، كە بەشێكی سەرەكی دەرهاوێشتەی سیاسەتە نەزۆكەكانی سەرانی بەغدایە كە بەكاری دەهێنێت و هەستی هەوادارانی دەجووڵێنێت بۆ ئەوەی كاری نابەجێی لێبكەوێتەوە، هاوشێوەی ئاژاوەكانی مانگی ئۆكتوبەری رابردوو، یان 17 شوبات.
* ئەم ئەجیندایەی گۆڕان هەیەتی، ئاشكرای كردووە مەبەستێتی سلێمانی لە هەرێمی كوردستان داببڕێت. ئایا پرسی جیاكردنەوەی سلێمانی هی ئەوەیە حزبێكی سیاسی بانگەشەی بۆ بكات؟
- ئەگەر بزووتنەوەی گۆڕان بۆی بچێتە سەر و بۆی بكرێت، ئەمڕۆ سلێمانی لە هەرێم جیادەكەنەوە، نەك سبەینێ، بەڵام ئەوەی جێگەی تێڕامانە ئەوەیە كە سەركردەكانی گۆڕان باوەڕیان بە سلێمانی-یش نییە، هەندێك لە سەركردەكانی گۆڕان تەنیا باوەڕیان بەو گەڕەكەیە كە خۆیان لێی نیشتەجێن، بەڵام من قەناعەتێكم هەیە، خەڵكی سلێمانی هەرگیزاو هەرگیز لێیان قبووڵ ناكەن و رێگە بەو كارە قێزەوەنە نادەن، ئەم بیركردنەوەی گۆڕان دژی هەموو خەون و ماف و رەوایەتییە كە كورد ببێتە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی. كورد چەندین سەدەیە خەبات بۆ ئەوە دەكات كوردستان یەكگرتوو بێت و سەربەخۆ بێت، تازە بە تازە بزووتنەوەی گۆڕان بەرەو شارچێتی و ناوچەگەریمان دەباتەوە، ئەمە رێگرتنە لە گەشەی كۆمەڵگە و رێگرتنە لە گەشەی ئابووری، تا رادەیەك ئەو كارەشیان كردووە بۆ ئەوەی سلێمانی لە شارەكانی دیكە جیابكەنەوە، من شاهیدی ئەوەم و ماوەیەك لە سلێمانی بووم، دوای راپەڕین زۆر لە خەڵكی هەولێر و بادینان روویانكردە سلێمانی، ئەمەش ئاماژەیەكی ئەرێنی بوو كە بە رێگەی وەبەرهێنان و بازرگانی و زانكۆكان تێكەڵییەكی باش درووست بێت، بەڵام دوای درووستبوونی بزووتنەوەی گۆڕان و توندبوونی بیری شارچێتی ئەو خەڵكە پاشگەز بوونەوە و زۆربەیان گەڕانەوە، ئێستا خەڵكێك زۆر ناچار نەبێت، لەوێ نەماوە.
* ئەگەر دوایین پرسیارمان سەبارەت بە بیروبۆچوونی خۆت بێت سەبارەت بەم بارودۆخە، ئایا پێتوایە ئەم دۆخە هەستیارە بە ئاسانی تێدەپەڕێنین؟
- من هەموو كات گەشبین بووم، لەو بڕوایەشدام ئەم بارودۆخە تێدەپەڕێنێن، بەڵام پێویستە هەنگاوی بوێرانەش بۆ گۆڕانكاری و چاكسازی هەڵبگرین، گرنگە زۆر راشكاوانە و بە رۆژی رووناك بڵێین ئەمە هۆكاری كێشەكانە، دەبێت حزبە سیاسییەكان خاوەنی سەربەخۆیی بڕیاری سیاسی خۆیان بن و راشكاوانە هەڵوێستی خۆیان دەرببڕن، لە چوارچێوەی كاری نیشتمانیدا بەرپرسیاریەتی ئەم قۆناخە هەڵبگرن، لەمەش گرنگتر بەپێی ئاگاداری من، وابڕیارە جەنابی سەرۆك بارزانی لەگەڵ سەرجەم حزبەكان كۆببێتەوە و بە راشكاوی هەموو شتێكیان لەگەڵ باس بكات، ئێستا قۆناخەكە گەیشتۆتە ئەو ئاستەی بە راشكاوی قسە لەگەڵ یەكتری بكەین و ئەو حزبەی هەڵەیە دەبێت پێی بگوترێت هەڵەیە، هەروەها حكومەت دەبێت لە پێناوی بەرژەوەندی گشتی لە چاكسازی خۆی بەردەوام بێت، حزبێك، یان لایەنێكی سیاسی ئەو گۆڕانكاری و چاكسازییەی لە روانگەی بەرژەوەندیی حزبی خۆیەوە بەدڵ نییە، با بەدڵی نەبێت، بەڵام دەبێت پرۆسەی چاكسازی و بڕیارەكان بوێرانە جێبەجێ بكرێن و تەنیا بەرژەوەندی كۆمەڵانی خەڵكی كوردستان رچاو بكرێت.ش