هەموو بۆچوونەكان بەو ئاراستەیەن چیدیكە نەخشەی سایكس پیكۆ خزمەتی بەرژەوەندییەكانی وڵاتانی زلهێزی جیهان ناكات، هەروەها مانەوەی ئەو نەخشەیە ئایندەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرەو ئاژاوە و ناسەقامگیری و شەڕێكی درێژماوەتر و بگرە بێ كۆتایی دەبات، هەر بۆیە ئێستا زۆر بە چڕی باس لە گۆڕانكاری نەخشەی سایكس پیكۆ دەكرێت. دیارە كورد لەم رێككەوتنە زەرەرمەندی سەرەكی بووە، بۆیە كاتێك باس لە گۆڕانكاری لەم رێككەوتنە دەكرێت، كوردیش هیوای بەوەیە كە لەم گۆڕانكارییە ببێتە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی. بۆ قسەكردن لەسەر ئەم گۆڕانكارییە چاوەڕواننەكراوە و چۆنیەتی سوودوەرگرتنی كورد لەم دەرفەتە، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ هادی عەلی سیاسەتمەدار و وەزیری پێشووی دادی حكومەتی هەرێمی كوردستان ئەنجامدا و بەمجۆرە بۆچوونەكانی خۆی بۆ گوڵان خستەڕوو.

هادی عەلی سیاسەتمەدار و وەزیری پێشووی دادی هەرێمی كوردستان بۆ گوڵان:هەلومەرجی نێودەوڵەتی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان لەبارە و پێویستی بەوەیە لەسەر ئاستی ناوخۆ زەمینەی بۆ درووست بكەین


* ئەمساڵ سەدەیەك بەسەر رێككەوتننامەی سایكس پیكۆدا تێدەپەڕێ، ئەو رێككەوتنە سەر لە نوێ نەخشەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی داڕشتەوە و واقیعێكی خراپی بە سەر كورددا داسەپاندووە و كوردی پارچە پارچە كردووە، ئێستاش بە هۆی سەركەوتنە گەورەكانی پێشمەرگەوە هاوسۆزییەكی گەورە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لە ئاست كورد درووست بووە، ئایا چی بكرێت باشە بۆ ئەوەی لەم هاوكێشە سیاسییە نوێیەدا ئەو هاوسۆزییە گەورەیە بۆ كورد درووست ببێتەوە؟
- ئاشكرایە كە رێككەوتننامەی سایكس پیكۆ 100ساڵی بەسەردا تێدەپەڕێت، ئەم رێككەوتنە لە نێوان نوێنەرانی بەریتانیا و فەڕەنسا ئەنجامدرا، بێگومان دواتر نوێنەری رووسیا- وەزیری دەرەوەی ئەو وڵاتە- هاتە نێو رێككەوتنەكەوە. ئەو سەروەختە گەرمەی شەڕی یەكەمی جیهان بوو و هۆكاری هەڵگیرساندنی ئەو شەڕەش لە لایەن زلهێزەكانەوە، ئەوەبوو كە باوەڕیان وابوو لە ئەنجامی ئەو شەڕەدا دەتوانن كۆنتڕۆڵی زۆرێك لەو ناوچانە بكەن كە لە ژێر قەڵەمڕەوی عوسمانییەكاندا بوو. ئەوەی جێی سەرسوڕمانە حاڵی حازر هەلومەرجی سیاسیی ئەو ناوچانەی كەوتبوونە چوارچێوەی ئەو رێككەوتنەوە، هاوچەشنی هەلومەرجی رۆژگاری ئەنجامدانی رێككەوتنەكەیە، واتە چۆن لەو كاتەدا ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لاواز بوو، ئەو ناوچانەش قابیلی ئەوە بوون بكەونە بەر تەماح و چاوتێبڕین، ئەوا ئێستاش دەوڵەتانی ئەم ناوچەیە وەك عێراق و سووریا و دەوڵەتانی دەوروبەر لە هەمان دۆخدان، بەو پێیە چۆن لەو كاتەدا زەمینە ساز و لەبار بوو بۆ ئەوەی ئەو ناوچانە كۆنتڕۆل بكرێن و بە شێوەیەك لە شێوەكان دابەش بكرێن، ئێستاش عێراق و سووریا و ناوچەكانی دەوروبەریان بوونەتە گۆڕەپانی ململانێی هێزە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەكان و باس و خواسی دابەشبوون و گۆڕینی نەخشەی سایكس-پیكۆ هاتۆتەئاراوە. بێگومان یەكێك لەو لایەنانەی لە سایكس-پیكۆ زیانی بەركەوت بە پلەی یەكەم كورد بوو. بەڵام بە بەراورد بە دۆخی كورد لە سەت ساڵ بەر لە ئێستادا، ئەوا ئێستا كورد لە هەلومەرجێكی سیاسی باشتر و لەبارتردایە، هەروەها لە رووی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتیشەوە ئێستا كورد بایەخێ زیاتری هەیە. بەڵام لەدوای جەنگی یەكەمی جیهانی كورد لە دۆخێكدا نەبوو بتوانێت لەسەر پێی خۆی رابوەستێت و دەوڵەتێك بۆ خۆی دابمەزرێنێت، یان دەوڵەتی بۆ درووست بكرێت. لەبەر ئەوە لە جەنگی یەكەم و دووەمی جیهانی و تەنانەت لە ساڵی 1975یشدا كە شۆڕشی ئەیلوول دووچاری ئەو چارەنووسە بوو، ئەوا هۆكاری دەرەكی رێگری سەرەكی بوو بۆ ئەوەی كورد نەتوانێت ببێتە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆیی خۆی، بەڵام لە ئێستادا هۆكارە نێودەوڵەتییەكەش تا راددەیەك پشتیوانە بۆ ئەوەی كورد دەوڵەت دابمەزرێنێت، هەروەها بارودۆخە هەرێمایەتییەكەش بە چەشنی وێستگە مێژووییەكان نین، بۆ نموونە، عێراق و سووریا لە دۆخێكدا نین، بتوانن رێگری لێبكەن، توركیا بە شێوەیەك لە شێوەكان تەفەهومی دەكات و تەنانەت زۆر دیار نییە كە ئێران رێگری لێبكات. كەواتە ئێستا هەل و مەرجە نێودەوڵەتی و هەرێمایەتییەكە تا راددەیەك لە بەرژەوەندی كوردن، بەڵام كێشەكە و داخەكە لەوەدایە هەلومەرجی ناوخۆیی خۆمان لە ئاستی پێویستدا نییە و لە ئاستی قۆناخەكە و ئەو هەموو دەرفەتانەدا نییە كە هاتوونەتە پێشەوە بۆ كورد، چونكە ئەگەر جاران گلەییمان لە بەختی خۆمان كردبێت كە بارودۆخە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەكە لە بەرژەوەندی كورد نەبوون و بەڵكو دژ بە خواستەكانی كوردیش بوون، ئەوا ئێستا هەلومەرجە هەرێمایەتییەكە گۆڕانكاری زۆری بەسەردا هاتووە و دەتوانین بڵێین هەلومەرجە نێودەوڵەتییەكەش تا راددەیەك پشتیوانی لە كورد دەكات، پشتیوانی سیاسی و سەربازیش هەیە، كە ئێستا ئەمە لە شەڕی داعشدا دەبینین.
* ئێوە ئاماژەتان بۆ بوونی هاوسۆزی كرد بۆ كورد، بەتایبەتی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، پرسیارەكە ئەوەیە چۆن ئەو هاوسۆزییە بگۆڕین بۆ پشتگیریكردن لە پرۆسەی بنیادنانی دەوڵەتی كوردستان و سڕینەوەی ئەو غەدرەی لە رێككەوتنی سایكس-پیكۆدا لە كورد كراوە؟
- پێش ئەوەمی وەڵامی پرسیارەكەتان بدەمەوە، من خۆم هەندێ را و سەرنجی تایبەتیم لەسەر رێككەوتننامەی سایكس-پیكۆ هەیە، لە راستیدا سێ نەتەوە كەوتنە بەر كاریگەریی ئەم رێككەوتنە، ئەوانیش بریتین لە كورد و عەرەب و تورك، لە ئێستاشدا هەر سێ نەتەوەكە گلەیی و نیگەرانییان هەیە لە ئاست ئەو رێككەوتنەدا و لێكدانەوەكەیان وایە كە سایكس-پیكۆ دابەشی كردبن، بەڵام ئەگەر بێین ئاوڕ لەو سەردەمە بدەینەوە كە كورد وعەرەب و تورك لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەكاندا بوون، ئەوا نە كورد و نە عەرەب خاوەنی قەوارەی سیاسی یەكگرتووی تایبەت بە خۆیان نەبوون، تاوەكو ئەم رێككەوتنە هاتبێت و دابەشی كردبێت. واتە ئەم ناوچانە هەموویان سەر بە دەسەڵاتی عوسمانی بوون و ناوچەكانیش لە سەر بنەمای ویلایەت دابەشكرابوون، كە عەرەبەكانیش هەموویان سەر بە یەك ویلایەت نەبوون، بەڵكو چەند ویلایەتێك بوون. هەروەها كوردیش سەر بە یەك ویلایەت نەبوون. كەواتە لە ئێستادا رێككەوتنی سایكس-پیكۆ پێویستی بە خوێندنەوەیەكی بابەتیانەتر هەیە، ناوەڕۆكی ئەم رێككەوتنە بریتی بوو لە دابەشكردنی ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە نێوان زلهێزەكانی ئەو رۆژگارەدا، پاشان چەند دەوڵەتێك بۆ عەرەبەكان درووستكرا. ئەوەی پێوەندی بە كوردەوە هەبێت، ئەوە بوو كە زلهێزەكان ئامادەییان تێدا نەبوو كورد لە چوارچێوەی قەوارەیەكی سیاسی سەربەخۆدا جێگەی بكرێتەوە. دواتر ئەوەی پەیوەندی بە پرسیارەكەتانەوە هەبێت، ئەوا هەر لە ئێستادا چەندە ئێمە دۆخی ناوخۆییمان مەحكەم بێت لە رووی ئیداری و ئابووریەوە، لە رووی مافەكانی مرۆڤ و پێكەوەژیانی پێكهاتەكانی كوردستان، هەروەها لە رووی هێنانەدی جۆرێك لە سازانی نیشتمانی لە نێوان لایەنە سیاسییەكاندا بۆ ئەوەی مۆدێلێك پێشكەش بكرێت كە جیاواز بێت لە ناوچەكانی دیكەی عێراق و ناوچەكەش. ئەمە دەبێتە باشترین كارت بە دەست كوردەوە بۆ گۆڕینی ئەو هاوسۆزییەی لە ئاست كورددا هەیە- بەتایبەتی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی- بۆ ئەوەی بتوانرێت لە رووی سیاسیشەوە كاری لەسەر بكرێت، بەڵام بە داخەوە لە ماوەی یەك دوو ساڵی رابردوودا پاشەكشە هاتۆتەئاراوە، چونكە لە كاتێكدا كە تێڕوانینێكی ئیجابی بەرامبەر حكومەتی كوردستان و خەڵكی كوردستان درووست ببوو، ئەوا ئێستا دۆخە ئابوورییەكە لە قەیراندایە و دۆخە سیاسییەكەش لە تەنگژەیەكی ئاڵۆز و گەورەدایە- ئەمانە بوونەتە هۆی ئەوەی ئەو وێنا جوانەی پێشتر لەسەر كورد درووست ببوو، ئێستا ئەو وێنایە بكەوێتە ژێر پرسیارەوە.
* ئەگەر لەم هەل و مەرجەدا هەنگاوێك لەم چەشنە دەست پێبكەین، واتە كاركردن بە ئاڕاستەی بنیادنانی دەوڵەت، ئەوا تا چ راددەیەك دەتوانین كاریگەری ئیجابی لە سەر حكومەت و رای گشتی رۆژئاوا درووست بكەین؟
- لەو باوەڕەدام ئەگەر بتوانین بارودۆخی ناوخۆیی باشتر بكەین و بتوانین بە پلەی یەكەم قەیرانی سیاسی و دواتر قەیرانی ئابووری تێپەڕێنین، ئەوا بە ئاسانی دەتوانین سوود لەو پشتیوانییە نێودوەڵەتییە وەربگرین.
* چی بكرێت لە ناوخۆدا بۆ رێكخستنەوەی نێوماڵی كورد و بۆ ئەوەی بتوانین زەمینەسازی بكەین بۆ ئەوەی بتوانین بڕیارێك ئاوا چارەنووسساز بدەین؟
- روونە كە حاڵی حازر پێنج لایەنی سیاسی و سەرەكی هەن كە پێویستە سەرجەم ئەو پێنج لایەنە لەسەر رێگاچارە، یان نەخشەڕێگایەك بۆ چارەسەركردنی كێشە سیاسی و داراییەكە رێكبكەون. لە بنەڕەتدا كێشە سیاسییەكە لە هەرێمی كوردستاندا پەیوەستە بە بوونی ناهاوسەنگییەك لە بواری دابەشكردنی دەسەڵاتدا. كێشەی بنەڕەتی دووەم بریتییە لە نادادپەروەری زەق لە دابەشكردنی سامانی گشتیدا لە هەرێمی كوردستاندا، جەماوەر بە پلەی یەكەم بەدەست ئەم نادادپەروەرییەوە دەناڵێنێت، ئەو نادادپەروەرییەش سەریكێشاوە بۆ گەندەڵییەكی بێئەندازە و ناشەفافیەتێكی لە رادەبەدەر، كەمینەیەكی زۆر كەم لە سەر حیسابی سەروەت و سامانی میللەتەكە بە شێوەیەكی بێ سنوور دەوڵەمەند بوون، كە بە راستی ئەمە كارەساتێكی گەورەیە و رووی كردۆتە ئەم حكومەتە. پێویستە لەسەر لایەنە سیاسییە دەسەڵاتدارەكان بە زووترین كات ئەو ناوهاوسەنگییەی لە رێكخستنی دەسەڵاتدا هەیە چارەسەر بكەن، هەروەها ئەو نادادپەروەری و ناشەفافییەتەی لە سامانی گشتیدا هەیە، چارەسەر بكرێت. هەروەها رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی كە بە لای كەمەوە پێویستە گوێیان لێبگیرێت، بە هەمان شێوە شارەزایانیش و ئاساییە كە پرس و راوێژ بە شارەزایانی دەرەوە بكرێت، كەواتە پێویستە نەخشەڕێگایەك دابنرێت بۆ چارەسەركردنی ئەو قەیرانانە.
*مەبەستتان ئەوەیە سەر لە نوێی ژێرخانی سیاسی و حوكمڕانی رێكبخرێتەوە، واتە ئەنجامدانی چاكسازی لەو بوارەدا بە گرنگ دەزانن، كە ئەمەش لە دامەزراوەكانی حكومەت و كەرتی تایبەتەوە دەست پێدەكات، ئایا ئەم چاكسازییەش تا چەند وەك توخمێك لە نەخشەڕێگای پرۆسەی سەربەخۆیی گرنگە؟
- لە راستیدا ئەم پرسیارە مەسەلەیەكی گرنگ لە خۆدەگرێت، پێشتر دەگوترا دەوڵەت لە سەر سێ پایە راوەستاوە، گەل و دەسەڵات و خاك، بەڵام ئێستا ئەمە بەسەرچووە و هۆكاری سەرەكی دیكەی هاتۆتەسەر، یەكێكیان ئەوەیە كە چۆن ژێرخانێكی ئابووری ئەوتۆ هەبێت لەو هەرێمەدا كە ئەو گەلە بتوانێت لەسەر پێی خۆی رابوەستێت، هەروەها پلانی هاوچەرخی سەركەوتوو هەبێت بۆ گەشەپێدانی بەردەوام، مەسەلەیەكی گرنگی دیكە ئەوەیە لەسەر ئاستی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی قبووڵ بكرێیت. كە ئەمە تا راددەیەك بۆ كورد دەستەبەر بووە. كەموكورتی گەورەی كوردستان لەوەدایە كە سیستمە سیاسییەكەی سەركەوتوو نەبووە و دەتوانین بڵێین ژێرخانی ئابووریمان هەر نییە. راستە هەنگاوهەڵگیرا بۆ ئەوەی بەهۆی نەوتەوە كوردستان بتوانێت لە رووی ئابوورییەوە لەسەر پێی خۆی رابوەستێت، بەڵام كێشەكە ئەوەیە ئێمە خۆمان تەحەكوم بە نەوتەوە ناكەین، چونكە ئێستا ئەوەتا نرخی نەوت دابەزیوە، ئێستاش بەهۆی نرخی نەوتەوە ئەو دۆخە درووست بووە، خۆی لە خۆیدا دەرهێنان و هەناردەكردنی نەوت شتێكی سروشتی و باشیشە، بەڵام نەدەبوو تەنیا پشت بە داهاتی نەوت ببەسترایە، چونكە نرخی نەوت لە دەستی ئێمەدا نییە، ئەوەتا دابەزیوە و ئێمەش بەو دەردە چووین. كەواتە دەبوو حكومەتی هەرێم نەخشەڕێگا و پلانی ئەوەی هەبووایە هەر تەنیا پشت بە داهاتی نەوت نەبەسترێت، بەڵكو كار بكرایە بە بێ نەوتیش لانیكەمی بژێوی دابین بكرایە. چونكە ئەو وڵاتانەی نەوت هەناردە دەكەن، ژمارەیان كەمە، رێكخراوی ئۆپیك لە 12 وڵات پێكهاتووە و ئەگەر 8 بۆ 9 وڵاتی دیكەش هەبن نەوت هەناردە بكەن، ئەوا باقی وڵاتانی دیكە نەك نەوت و بەرهەمی نەوتیان نییە، بەڵكو نەوت و بەرهەمەكانی نەوتیش دەكڕن، لەگەڵ ئەوەشدا تێیاندایە كە لە وڵاتە هەرە دەوڵەمەندەكانی جیهانە. كەواتە لە هەموو وڵاتێكدا بواری ئەوە هەیە سەرمایەی باشتر و زۆرتری هەبێت. ئێمە لە ساڵانی پێش 2003 واتە پێش رووخانی رژێم نە نەوت دەرهێنان هەبوو بەو شێوەیەی ئێستا و نە هیچ بەشە بودجەیەك لە عێراقەوە دەهات، كەچی بژێوی خەڵكی كوردستان لە چاو بەشەكانی دیكەی عێراق زۆر باشتر بوو. هەرگیز دۆخەكەش نەگەیشتە ئەوەی كە نەتوانرێت مووچە بدرێت، لە كاتێكدا پشت بە هەندێ داهاتی گومرگ و ناوخۆ دەبەسترا.
*كەواتە ئەم بارودۆخە پێویستی بە پرۆسەیەكی چاكسازی هەیە، ئایا تا چ راددەیەك ئەم پرۆسەیە پێویستی بە بوونی بڕیاری بوێرانە و ئیرادەی بەهێز هەیە؟
- لە راستیدا ئەمە پێویستی بە ئیرادەیەكی زۆر بەهێز و جددی و راستگۆیانە و پلانی زۆر باش هەیە، ئێستا بۆتە باو دەوترێت سیاسەت هونەری مومكینە، یان فیعلی مومكینە، بەڵام ئەوە لە دۆخی ئاساییدا وایە، چونكە لە سەروەختی قەیرانی لەم چەشنەدا ناتوانرێت كار بەوە بكەیت و بڵێیت سیاسەت فیعلی مومكینە، چونكە پێوەری سەركەوتوویی و ناسەركەوتوویی سەركردەی سیاسی لەم كاتانەدا ئەوەیە فیعلی موستەحیلیش بكات، واتە لە حاڵەتێك لەم شێوەیەدا میسداقییەتی سەركردایەتی سیاسی ئەوەیە فیعلی موستەحیل بكات بۆ رزگاركردنی میللەتەكەی و بۆ ئەوەی بتوانێت ئەو دەرفەتانەی لە سەر ئاستی نێودەوڵەتی هاتۆتەپێش لە دەست دەرنەچێت، بەپێچەوانەوە ئەگەر بڵێیت سیاسەت هونەری مومكینە و ئایا دەتوانرێت چی بكرێت؟ ئەوا كاتەكەش بەسەر دەچێت و دەرفەتەكانیش لە دەست دەچن. خۆ ئەگەر لە رابردووشدا گلەییمان لە هەلومەرجە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەكە كردبێت، ئەوا ئەم جارەیان تەواوی بەرپرسیارێتی و گوناحەكە دەكەوێتە ئەستۆی خۆمان، مەبەستم لە خۆمان سەركردایەكی سیاسییە.
* لایەنێكی دیكە كە گرنگ و زەروورەتە بۆ پرۆسەی چاكسازی و رێكخستنەوەی نێوماڵی كورد بریتییە لە وتاری راگەیاندن، بەداخەوە ئەو وتاری راگەیاندنەی تا ئێستا بیستوومانە، یان بینیومانە، لەگەڵ ئەوەی بێسەروبەرە، ئەوا كەلێنی ناكۆكییەكانیشی قووڵتر كردۆتەوە، ئایا چی بكرێت باشە بۆ ئەوەی ئەم وتارە یەكبخرێت و بخرێتە خزمەت یەكڕیزییەوە؟ ئایا نەبوونی وتاری یەكگرتوو بۆ پرۆسەی بنیادنانی دەوڵەت چ زیانێك لە ئایندەمان دەدات؟
- گرژیی وتاری راگەیاندن رەنگدانەوەی قەیرانە سیاسی و ئابوورییەكەیە و هەر كاتێك ئەو قەیرانانە چارەسەر كران، ئەوا وتاری راگەیاندنیش بۆ خۆی هێور دەبێتەوە. بۆچی ئێستا ئەم وتارە هێور نابێتەوە، چونكە رۆژ بە رۆژ قەیرانەكان ئاڵۆزتر دەبن، لە ساڵی 2014دا وتمان ساڵی 2015 باشتر دەبێت، بەڵام خراپتر بوو، ئێستاش ئەوە سەرەتای ساڵی 2016یە هەموو ئاماژەكان پێمان دەڵێن، نەك هەر باشتر نابن، لە ساڵی رابردوو، بەڵكو خراپتر دەبن، كەواتە وتاری راگەیاندن ئاسایی نابێت و نیگەرانی خەڵكیش لە سنوور دەردەچێت و نازانین بەرەو كوێ دەڕوات. بۆیە ئەركی راگەیاندنە كەموكورتییەكان وەك خۆی بخاتەڕوو، بەڵام بەرپرسیارێتییەكە دەكەوێتە ئەستۆی سەركردە سیاسییەكان كە نەیانتوانیوە قەیرانەكان چارەسەر بكەن.
*لەم بارودۆخەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست جەمسەربەندییەكی گەورە لە نێوان دەوڵەتە گەورەكانی ناوچەكە درووستبووە، ستراتیژیەتی هەر یەكێك لەو دەوڵەتانەش پشت بە شەڕی بە وەكالەت دەبەستن، ئەگەر راشكاوانە پێگەی كورد لەم هاوكێشەیە بخوێنیتەوە، ئەوا هەست دەكەین ئەم جەمسەربەندییە رەنگدانەوەی لەسەر كوردیش هەیە، ئایا چۆن دەتوانین خۆمان لە كاریگەری ئەم جەمسەرگیرییە رزگار بكەین و ئایا كاتی ئەوە نەهاتووە خاوەنی ئەجێندای سەربەخۆی خۆمان بین؟
- من لە كۆتایی پرسیارەكەوە دەست پێدەكەم، ئەسڵ ئەوەیە كورد خۆی خاوەنی ئەجێندای خۆی بوایە، بەڵام كورد ئەو كاتە دەتوانێت خاوەنی ئەجێندای خۆی بێت، كە بتوانێت ئەو قەیرانانە چارەسەر بكات كە دووچاری بووە. لە راستیدا بەرپرسیارێتیە سەرەكییە گەورە نەتەوەییەكە لەسەر شانی سەركردەكانی باشووری كوردستانە، ئەویش لەبەر ئەوەی خاوەنی هەلومەرجێكی تایبەت و خاوەن حكومەت و پەرلەمانن. دەبوایە باشووری كوردستان بیتوانیایە كێشە ناوخۆییەكانی خۆی چارەسەر بكات بۆ ئەوەی لەسەر ئاستی نەتەوەییش رێبەرایەتی نەتەوەی كوردی بكردایە و باشترین سوودی بەدەستبهێنایە، بەڵام بەداخەوە تا ئێستا سەركردایەتی سیاسی لەم هەرێمی كوردستانە، لەبەر ئەوەی بە دەست چەندین كێشەوە دەناڵێنن، بەتایبەتی كێشەی سیاسی و ئابووری-لە پێگەیەكدا نین كە بتوانن لەسەر ئاستی نەتەوە رۆڵێكی گەورەتر لە ئێستا ببینن. لەبەر ئەوە لە ئێستادا سێ جەمسەر هەیە كە یەكێكیان ئەمەریكا رێبەرایەتی دەكات و ئەوروپای رۆژئاواشی لەگەڵدایە، جەمسەرێكیان سعودیە و قەتەر و توركیان كە نوێنەرایەتی و رێبەرایەتی دەكەن و جەمسەرێكی دیكەش رووسیا و ئێرانن كە نوێنەرایەتی و رێبەرایەتی دەكەن و هەر یەكەیان ئەجێندای خۆیان هەیە لە ناوچەكەدا و كاری لەسەر دەكەن، ئەگەرنا داعش ئەو هێزە گەورەیە نییە، بەڵام راستییەكەی ئەوەیە هەر یەكە لەو جەمسەرانە ئەجێندای خۆیان هەیە و دەیانەوێت بەلای كەم بەشدار بن لەو گۆڕانكارییانەی چاوەڕێ دەكرێت لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بێنەدی. بەرژەوەندی كوردیش لەوەدایە ئەجێندەی سەربەخۆی خۆی هەبێت، واتە لە بەرژەوەندی كورددا نیە ببێتە بەشێك لە هیچ یەكێك لەو سێ جەمسەرە، چونكە ئەوانە جەمسەری كاریگەرن لە ناوچەكەدا و كورد پێویستی بە هەر سێكیانە، واتە كورد پێویستە بە شێوەیەك مامەڵە بكات، كە ئەو جەمسەرانە هاوكار بن، یاخود بەلای كەم رێگر نەبن لە بەردەم خواستەكانیدا.
* كورد چۆن دەتوانێت ئەم كارە بكات؟
- ئەگەر كورد بتوانێت كێشەكانی خۆی چارەسەر بكات و كارنامەیەكی باشی هەبێت هەم لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستان و هەم لەسەر ئاستی نەتەوەییش، مەبەستم بەشەكانی دیكەی كوردستانە، بەتایبەتی رۆژئاوا و باكوور كە ئێستا زیاتر لەبەر شانۆی رووداوەكانن، كە پێموایە پێویستییان بە باشووری كوردستان هەیە. چونكە لە ئێستادا بە بێ یەكلاكردنەوەی كێشەی كورد ئەم ئاڵۆزیە گەورەیەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گرتۆتەوە چارەسەر نابێت. هەر بۆ نموونە، كاتێك گوێ لە پڕوپاگەندەی پاڵێوراوەكانی سەرۆكایەتی ئەمەریكا دەگریت، ئەوە ئاشكرایە كە چۆنیەتی هاوكاریكردنی كورد و چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ كورد بۆتە خاڵێكی سەرەكی لە ئەجێندا و پڕۆژەی ئەو پاڵێوراوانە، واتە پرسی چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ كورددا كاریگەری هەیە لەسەر دەنگدەری ئەمەریكی. كەواتە ئەوەی لە ئێستادا بۆ كورد رەخساوە لە هیچ ساتەوەختێكی دیكەدا بۆی هەڵنەكەوتووە، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە تا چ راددەیەك كورد بتوانێت نێوماڵی خۆی رێكبخات و پلانی هەبێت بۆ ئەوەی زۆرترین سوود لەو دەرفەتانە وەربگرێت و خۆی لە دەرهاویشتە سلبییەكان بە دوور بگرێت.
* تێڕوانینتان بۆ داهاتووی كورد چییە و رەشبینی و گەشبینییەكان لەسەر چ بنەمایەكن؟
ئەگەر لە بارودۆخەكە بڕوانین، ئەوا راستە زۆر خاڵی نەخوازراو هەن، بەڵام خۆ خاڵی باش و گەشیش هەن. بە تێڕوانینی من ناكرێت خاڵە رەشەكان بە هەند وەرنەگیرێن و پێویستە چارەسەربكرێن، چونكە ئەوە یاسایەكی خواییە و خوای گەورە دەفەرموێت «ان اللە لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم»، مەبەستیش لە «ما بانفسهم» هەلومەرجی زاتی خۆتە لە كاتێكدا «ما بقوم» بریتییە لە هەلومەرجی بابەتی. كەواتە تاوەكو چارەسەری ئەو دۆخە نەكەیت كە لە ژێر دەسەڵات و كاریگەری تۆدان، واتە تاوەكو هەلومەرجی زاتی چارەسەر نەكەیت، ئەوا ناتوانیت لەسەر پێی خۆت رابوەستیت و رووبەڕووی تەحەددییەكان ببیتەوە، یان سوود لە دەرفەتەكان وەربگریت. تێڕوانینی منیش ئەوەیە كە سەرەڕای ئەوەی چەندین قەیران و خاڵی نەخوازراو هەن، كە ئەمەش جێی داخە، بەڵام هێشتا دۆخەكە بەشی ئەوەی تێدایە ئومێدی ئەوەی لێبكرێت چارەسەر بكرێت، چونكە سەرەڕای ئەوەی كارەسات و رووداوی ناوخۆش لە بەشەكانی دیكەی عێراق و لە سووریا و زۆر ناوچەی دیكەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست روودەدەن، هەروەها ئەگەرچی هاوپەیمانان پشتیوانی باشمان دەكەن بەتایبەتی لە ئاسمانەوە، بەڵام هێشتا مەترسی داعش لە سەر ئێمە بەردەوامە، هەر بۆیە من ئومێدێكی زۆرم هەیە كە دڵسۆزانی ناو لایەنە سیاسییەكان هێندە هەستی بەرپرسیارێتییان هەبێ كە بە لای كەمەوە بتوانن بگەنە رێگەچارەیەكی مامناوەند بۆ چارەسەركردنی كێشە و قەیرانەكان بۆ ئەوەی لانیكەمی سازانی نیشتمانی درووست ببێت، ئومێدی من ئەوەیە و پێویستە ئەوانەی بەرپرسیارێتی گەورەیان لەئەستۆیە بزانن لە بەردەم تاقیكردنەوەیەكی مێژوویی و چارەنووسسازدان و لەو پێناوەدا پێویستە بڕیاری بوێرانە و ئازایانە دەربكەن و بێنەپێشەوە و نەرمی بنوێنن و لەسەر لانی كەمی خاڵە هاوبەشەكان كۆببنەوە.