پۆل رۆو خاوەنی بڕوانامەی دكتۆرایە لە زانكۆی مەكگیل، بە شێوەیەكی سەرەكی لە بارەی ئابووری سیاسی و پرسەكانی پەیوەست بە ئاسایشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەنووسێت. ماوەیەكی زۆری لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەسەر بردووە و بەردەوامە لە دیراسەتكردنی سیاسەتی گرووپە ئایینییەكان لە وڵاتە تازەگەشەكردووەكاندا. بۆ تاوتوێكردنی بارودۆخی ئاڵۆزی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و شەڕ وەك فاكتەری درووستبوونی شەڕ و چۆنیەتی كۆتایی شەڕەكان، گوڵان لە میانەی دیدارێكدا چەند پرسیارێكی ئاڕاستەكرد، ئەویش بەم شێوەیە گوزارشتی لە بیروبۆچوونەكانی كرد.

پۆل رۆو پسپۆڕ لە وڵاتانی تازە پێگەیشتوو بۆ گوڵان:تاوەكو كوردستان رۆڵی سەركردایەتی و رێزگرتن لە كەمینەكان بنوێنێت ئەوا دەبێتە خاوەن كەیسێكی باش بۆ بەدەوڵەتبوون





* بارودۆخی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئاڵۆز بووە بە شێوەیەك كە دوژمن و هاوپەیمان ناتوانرێت بە ئاسانی لە یەكدی جیابكرێنەوە، ئەم مەسەلانەش ناتوانرێت لە ناو سنوورەكانی ئێستادا چارەسەر بكرێن، ئایا تا چەند دەوڵەتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست خۆیان فاكتەری ئەم نالەباری و ناسەقامگیرییەی ئێستان؟
- دەزانم كە داگیركارییەكانی داعش لە عێراق سەرنجی زۆر خەڵكی راكێشاوە بۆ سنوورەكانی عێراق و سووریا و خستوویەتیە ژێر پرسیارەوە. بە رای من خۆی لە خۆیدا كێشەكە كەمتر پێوەندی بە سیستەمی دەوڵەتییەوە هەیە، بەڵكو زیاتر پێوەندی بەو بۆچوونە ناسازشگەرانەوە هەیە كە زۆر لەوانەی لە دەسەڵاتدان لەو دەوڵەتانەدا هەیانە. نازانم ئەگەر دووبارە كێشانەوەی ئەم سنوورانە یارمەتی خەڵكی عێراق و سووریا بدات، بەڵام دەزانم ئاستێكی بەرزی رێزنواندن بۆ سەربەخۆیی گەلان و گرووپە جیاوازەكان هەیە و كارێكی زۆر باش دەبێت. دواجار ترسی سەربەخۆیی نەژادی و ئایینی ریشەی ستەمكاری دەسەڵاتخوازییە و بەرگریكردنە لە گۆڕان لە نێو ئەو سنوورانەی كە هەن. ئەوە ئەو ترسی گۆڕانەیە كە باوەڕم وایە بووەتە هۆی ئەم پاشەگەردانییە و دەسەڵاتی دەوڵەت و سنوورەكان نیشانەكانی ئەم نالەبارییەن.
* وتەیەك هەیە دەڵێت: «دەوڵەتان جەنگ درووست دەكەن و جەنگیش دەوڵەت درووستدەكات»، ئەگەر بەپێی ئەم قسەیە بێت، دەوڵەتی مۆدێڕن بەرهەمی جەنگی سی ساڵەی ئەوروپایە، بۆیە ئەم شەڕەی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەگەری ئەوەی لێدەكرێت دەوڵەتی نوێ بەرهەم بێنێت، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە ئەگەر شەڕەكان دەوڵەتی نوێ درووست نەكەن، كەواتە چۆن ئەم شەڕانە كۆتاییان پێدێت؟
- بەڵێ جەنگەكان دەوڵەتانیان درووست كردووە، بەڵام جەنگەكان زۆر لە پێش سیستەمی دەوڵەتی مۆدێڕنیشەوە هەبوون، زۆر لەجەنگە خوێناوییەكان پێش جەنگی سی ساڵەی ئەوروپا روویانداوە و لەو كاتەشەوە زۆر جەنگی تر هەر روویداوە. بەڵام ئەو جەنگانە بە شێوەیەكی سەرەكی كۆتاییان پێهاتووە، كاتێك چارەسەرێكی سیاسی بۆ دانراوە، یان دەوڵەتی نوێ دامەزراوە، یاخود رێكخستنی نوێی دەسەڵات و سەربەخۆیی درووست كردووە. درووستكردنی دەوڵەتی نوێ بە پێویست نابێتە هۆی كۆتایی جەنگ، سەیری مێژووی دوورودرێژی پۆڵەندا بكەن كە چەندین جار دابەش بووە و درووستكراوەتەوە پێش ئەوەی ببێتە وڵاتێكی وەك ئەوەی ئەمڕۆ. یان سەیری دەوڵەتی ئەریتریا بكەن كە سەربەخۆیی خۆی لە ئیسۆپیا وەرگرت لە ئەنجامی جەنگی ناوخۆیی و پاشان لە جەنگێكی ترەوە تێوەگلا بۆ كەمتر لە دەساڵ پاش ئەوە، شەڕێك كە تا ئەمڕۆش چارەسەر نەكراوە. سەربەخۆیی كۆتایی بە جەنگەكان ناهێنێت، هەرچەندە لەوانەیە هەندێك لە كێشەكان چارەسەر بكات كە یەكەم جار بوونەتە هۆی روودانی شەڕەكە.
* بەپێی پێناسەی دەوڵەتی مۆدێڕن بێت، ئەوا پێویستە توانای پاراستنی ناوچەكانی خۆی هەبێت و حوكمی یاسا دابین بكات و دامەزراوەی كارای هەبێت، بەڵام لە دەوڵەتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ئێستادا، هەموو ئەو فاكتەرانە غائیبن، ئایا پێتوا نییە ئەمە مانای ئەوەیە لە ئێستادا كاتی ئەوەیە بیر لە جۆرێكی نوێ لە دەوڵەت لەناو ئەم سنوورانەی ئێستادا بكرێتەوە؟
-ناتوانین بڵێین هەموو دەوڵەتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناتوانن نیزام لە ناو ناوچەكانی خۆیاندا بەرقەرار بكەن، هەرچەندە ئەوە راستە كە عێراق و سووریا ناتوانن ئەمڕۆ ئەمە بكەن. پێناسەیەكی تری گرنگی دەوڵەتی مۆدێڕن ئەوەیە كە لەلایەن دەوڵەتانی ترەوە ئیعترافی پێدەكرێت. ئەمەش بۆ من واتە دووبارە دانانەوەی سنوورەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێویستی بە ئاستێكی بەرز لە سازشە لە نێو دەوڵەتانی تردا بۆ شەرعیەتدان پێی. ئەمەش لە رێی ئیعترافی هاوبەش بۆ گۆڕانكارییەكان لە سنووری دەوڵەتەكان لەلایەن هەموو ئەو دەوڵەتانەی تێوەگلاون بەدیدێت، هەروەها لەڕێی دانپیانانی باشی خەڵكی ئەو دەوڵەتانە لە ریفراندۆمێكدا دێتەدی. قورس دەبێت ئاستێكی ئاوا لە شەرعییەتی دەرەكی لەم هەلومەرجەی ئێستادا لە باكووری عێراق و سووریا بەدیبێت، هەرچەندە من پێموایە لە داهاتوودا روودەدات.
* لە سەرهەڵدانی خەلافەتی ئیسلامی لە عێراقدا، جگە لە هەرێمی كوردستان لە عێراق، هیچ لایەنێكی دی نەیتوانیوە لە سەر زەمین تیرۆریزم تێكبشكێنێت، لە ئێستادا هەرێمی كوردستان دەوڵەت نییە، بەڵام لە هەوڵدایە بۆ درووستكردنی دەوڵەتێك، ئایا پێتوایە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پێشوازی لە دەوڵەتێكی نوێ بكات وەك مۆدێلێك بۆ تێكشكانی تیرۆریزم لە سەر زەمین؟
-راستە كوردستانی عێراق تەنیا هێزی سەرەكی بووە كە توانیویەتی بەرەنگاری داعش بێتەوە لەسەر زەمین. بێجگە لە هەندێك هەوڵی حكومەتی عێراقی لە رومادی و دۆڵەكانی سەر رووباری دیجلە، پێشمەرگە تەنیا هێزی بەرەنگاری داعشی پیشانداوە. پێموایە كارێكی زۆر قورسە ئەگەر مەحاڵ نەبێت بۆ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی كە حكومەتی هەرێمی كوردستان فەرامۆش بكات وەك سەرچاوەیەكی سیاسی سەرەكی لە ناوچەكەدا. تا حكومەتی هەرێمی كوردستان بەردەوام بێت لە پیشاندانی رۆڵی سەركردایەتی و رێز لە جیاوازییەكانی خەڵك لە نێو قەڵەمڕەوی دەسەڵاتی خۆیدا بگرێت، لە ناویاندا ئەو كەمینانەی كە كورد نین، ئەوا بەردەوام دەبێت لە درووستكردنی كەیسێكی باش بۆ بەدەوڵەتبوون، كە من دەزانم ئەمە هیوا و ئاواتی زۆربەی خەڵكی كوردستانە و من بەرزی دەنرخێنم ئەگەر رێز بۆ خەڵكی كوردستان و ئارەزوویان بۆ سەربەخۆیی ببێتە هۆی چارەسەرێكی گفتوگۆكراو بۆ خواستی لەمێژینەیان بۆ دەوڵەت.
* گۆڕانكاری سەرەكی كە پێویستە لەبەرچاو بگیرێت لەناوچوونی عێراق و سووریایە وەك دوو دەوڵەتی خاوەن سەروەری و بوونەتە گۆڕەپانی شەڕ بۆ ناكۆكییەكانی نێوان سوننە و شیعە. بەڵام هێشتا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا باس لە یەكپارچەیی و سەروەری ئەم دوو دەوڵەتە دەكەن، لە كاتێكدا لە رووی كردارییەوە لەسەر زەمینی واقیع نەماون. پێتوا نییە ئەمە چاوداخستنە لە راستی و راكردنە لە كێشەكان؟
- پێموانییە ئەمە بە زەروورەت چاوداخستن بێت لە ئاست واقیعەكە. جەختكردنەوە لە یەكپارچەیی ئەو دەوڵەتانە بەمانای داوای رێزیش لە كەمینە نەژادی و ئایینییەكانی ناوچەكە دێت. وەك ئەوەی ئاماژەم پێدا، هۆكاری بنەڕەتی پاشاگەردانی لە سووریا و عێراق نەبوونی رێزە بۆ جیاوازییە نەژادی و ئایینییەكان. ئەمەش هۆكاری ئەوەیە كە ئاواتی خەڵكی كوردستان بۆ سەربەخۆیی و بەدەوڵەتبوون ئیعترافی پێنەكرێت. دەوڵەتانی تەواو و رێكوپێك كە رێزی جیاوازییەكان لە كۆمەڵگەكانیاندا دەگرن، قۆناغێك دادەنێن بۆ بەڕێوەبردنی گونجاوی فرەیی لە ناو عێراق و سووریادا، یان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ بۆ هەر یەك لە گرووپە نەژادی و ئایینییەكان لەو كۆمەڵگەیانەدا. پێموایە دابەشكردنی عێراق و سووریا لەسەربنەمای ئەم دابەشبوونە جیۆپۆلیتیكیەی ئێستا و لە نێو ئەم شەڕە ناوخۆییەدا ئاشتی درێژخایەن بۆ ناوچەكە ناهێنێت، بەڵكو ئەوە ئەو رێزە درێژخایەنەیە بۆ جیاوازییە نەژادی و ئایینییەكان كە دەتوانێت ئەمە بكات.