لۆك پیتەرسۆن پڕۆفیسۆری مێژووە لە زانكۆی پتسبیرگ، بایەخ بە بواری دیراساتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناكۆكیی ئیسرائیل و فەلەستین و مێژوو و ئیسلام و بوونی ئەمەریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەدات، هەرووەها وانەبێژە لە مێژوو و سیاسەتی ناكۆكیی فەلەستین و ئیسرائیل و سیاسەت و ئایین لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئێرانی هاوچەرخە. بۆ گفتوگۆكردن لە بارەی هەڵكشانی ناكۆكیی نێوان سعودیە و ئێران و ئەگەری هاتنەئارای گۆڕانكاری جیوپۆلەتیكی لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پرسی درووستبوونی دەوڵەتی نوێ لە ناوچەكەدا گوڵان دیدارێكی لەگەڵدا ئەنجامدا و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

لوك پیتەرسۆن پسپۆڕی مێژوو بۆ گوڵان:درووستبوونی دەوڵەتی كوردستان دەبێتە مایەی سەقامگیری بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست




* بەگشتی ناكۆكیی نێوان سعودیە و ئێران جێی ناكۆكیی نێوان عەرەب و ئیسرائیلی گرتووەتەوە، بەمانایەكی دی، پێشتر دەوڵەتانی ئیسلامی و عەرەبی لە دژی ئیسرائیل وەستابوونەوە، بەڵام ئێستا لە دژی ئێران یەكیانگرتووە. كەواتە تا چەند ئەم ناكۆكییە دەبێتە هۆی دابەشبوونی سەرتاپای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر بنەمای هاوپەیمانی شیعە و سوننەكان؟
- پێموایە ئەگەر سەیری مێژووی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكەین، بەتایبەتی لە سەدەی بیستەمدا و پاش ١٩٧٩، ئەوا بە ئاسانی دەبینین ئامادەبوونی ئێران وەك دەوڵەتێكی شیعی بەرانبەر ئامادەبوونی سعودیە وەك دەوڵەتێكی سوننە، ئەم دووانە بوونەتە دوو جەمسەری بەهێزی تایفەگەری، شیعە لە ئێران و وەهابییەكان لە سعودیە كە فۆڕمێكی دیاریكراوی سوننەن، سعودیە بووەتە ناوەندی پێوەندی ئەمریكا لە ناوچەكە دژ بە ئێران، ئێستا ئێران بانگهێشت كراوەتەوە ناو بوارە دیپلۆماسییەكان بەهۆی بەشداری لە رێككەوتنی بڵاونەبوونەوەی چەكی ئەتۆمی كە ئیمزاكرا لەلایەن ئێران و وڵاتانی پێنج كۆ یەك (5+1)، ئەم دوو وڵاتە گەورە و دەوڵەمەندن و دانیشتووانیان زۆرە، ئێران لە رووی دانیشتووانەوە و سعودیەش لە رووی سامانەوە، سەرنجی هاوپەیمانێتی و دابەشبوونی تائیفی رادەكێشن بۆئەوەی جەمسەربەندییەك لە ناوچەكەدا درووست بكەن. هەر بۆیە پرسیار لێرەدا ئەوەیە: ئایا ئەم كێبەركێیە جێی ناكۆكیی نێوان ئیسرائیل و فەلەستینی گرتۆتەوە؟ من دەڵێم پێویستە ناكۆكی نێوان ئیسرائیل و فەلەستین ناونەنێین ناكۆكی نێوان عەرەب و ئیسرائیل، لەبەر ئەوەی عەرەب بە شێوەیەكی كارا تێوەنەگلاوە لە پاڵپشتی خەڵكی فەلەستین، ئەوەی هەمانە فەلەستینییەكانن كەوتوونە ژێر دەستی ئیسرائیلەوە بە پاڵپشتی ئەمریكا و هەردوو دەوڵەتی سعودیە و ئیسرائیلیش لە سەر یەك سیستەمی سیاسی هاوپەیمانین، بۆیە ئەم دابەشبوون و هاوپەیمانێتی و هەلومەرجە سیاسییانە بەڕاستی ئەوانەن كە هەرێمێكی نوێی پەرەسەندوو دیاری دەكەن لە ٢٠١٥ و ٢٠١٦دا و پێموایە راستە كە ئەم پێوەندییانە داهاتووی ناوچەكە دیاری دەكەن.
* وڵاتانی عەرەبی سوننی لە ناوچەكەدا ئێران بە مەترسیدارتر دەزانن لە داعش، ئەمەش واتە تا رادەیەك مەحاڵە جارێكی دی بیر لە پێكەوەژیانیان بكرێتەوە. ئایا پێتوانییە دەبێت هەنگاو هەبێت بۆ جیاكردنەوەیان لە یەكتر بەلانی كەمەوە لە عێراق و سووریا لە بەرئەوەی دەرفەتی پێكەوەمانیان چیتر نەماوە؟
- ئەوەی باسی لێدەكەین لێرەدا ئەوەیە چۆن جارێكی دیكە ئەو قەوارە سیاسییەی پێی دەوترێت عێراق دابڕێژرێتەوە، لەبەر ئەوەی قەوارەكە پارچەپارچە بووە و بەهۆی داگیركاری ئەمریكاوە وێران بووە و ئێستا دابەش بووە بۆ ناكۆكییەكی زۆر توندوتیژ و تائیفی و خوێناوی، بۆیە پرسیارەكە ئەوەیە چۆن ئەو قەوارەیە جارێكی دی دابڕێژرێتەوە و یەكێك لە چارەسەر لۆژیكییەكان ئەوەیە كە پێشنیارت كردووە، واتە شیعە بە تەنیا و سوننە بەتەنیا و كورد لە باكوور بە تەنیا جیا بن و دەوڵەتی خۆیان هەبێت و بەمە دەتوانرێت ئاسایش بۆ ناوچەكە باشتر دابین بكرێت، ئەمەش شتێكی لۆجیكییە، بەڵام لە رووی تیۆرییەوە—من وەك ئەكادیمیەك قسە دەكەم—ئەمە بەتایبەتی لە رۆژئاوا لەنێو شیكاراندا لە ولایەتە یەكگرتووەكان و رۆژئاوای ئەوروپا پێموایە بەسووك سەیركردن و لووتبەرزییەكی زۆر هەیە كە زۆر لە شیكاركارانی رۆژئاوا هەیانە، كاتێك باسی عێراق و سووریا و ئێران دەكرێت، بەوەی كە ناتوانن دەوڵەت درووست بكەن لەسەر بنەمای گرووپی تائیفی و نەژادی. لە ولایەتە یەكگرتووەكان هەرگیز پێشنیاری ئەوەمان نەكردووە مەسیحییەكان بەجیا لە یەك بژین، پرۆتستانەكان لێرە بژین و كاسۆلیكەكان لەوێ بژین، هەموو قبووڵمان كردووە كە لە كۆمەڵگەیەكی فرەنەتەوە و فرەئایین و فرە زماندا دەژین، بۆیە قسە لەبارەی شتێك لەمە كەمتر ناكەین، بەڵام كاتێك دەڵێین عێراق بكرێت بە سێ هەرێمی فیدڕاڵی ئەوە تەنها بۆئەوەیە كە بەلانی كەمەوە چارەسەرێكی كورتماوە دەبێت بۆ كێشەكان، كە بەغدا پایتەختی ئەو عێراقە یەكگرتووە فیدڕاڵییە بێت و هەولێر پایتەختی هەرێمی فیدڕاڵی كوردستان بێت و شیعەكان و سوننەكانیش هەرێمی فیدڕاڵی خۆیان هەبێت، هەموو لەناو عێراقی یەكگرتوودا بن، ئەمە چارەسەرێكی باشە، ئایا ئەمە تەواو ئارام و باشە بۆ هەموو خەڵك، لەوانەیە وا نەبێت، دووبارە چ چارەسەرێك لە ناوچەكەدا لەسەدا سەد باشە، پێموایە دەبێت بەڕاستی باشترین هەڵبژاردە لەنێو بژاردەكاندا هەڵبژێرین و لەبیرمان بێت، دەبێت رێز لە كۆمەڵگە زۆر كۆن و دامەزراوەكانی وەك كورد و سوننە و شیعە بگیرێت، بەڵام ئەم رێزە هەمیشە هاوڕێی شیكارانی سیاسەت نییە لەم وڵاتانەدا.
* لە ناكۆكیی نێوان سعودیە و ئێراندا، رووسیا پاڵپشتی ئێران و ئەمریكاش پاڵپشتی سعودیە دەكات، تا چەند ئەمە دەبێتە هۆی درووستبوونی شەڕێكی ساردی تائیفی لە ناوچەكەدا؟
- ئەمە وەك سی ساڵ لەمەو پێش وایە كاتێك رووسیا و ئەمریكا لە ناوچەكەدا دژی یەكبوون، ئەمەش زیاتر لە رێگە جیاوازەكان بۆ چارەسەری كێشەی سووریادا خۆی دەبینێتەوە، ئەمریكا و ئیدارەی ئۆباما بەتایبەتی چەندین جار وتوویانە كە نابێت چارەسەر مانەوەی ئەسەد بێت لەبەر ئەوەی دیكتاتۆر و ستەمكارە و دەبێت لە حوكم لادرێت، بەڵام رووسیا تەواو پێچەوانەكەی دەڵێت، كەواتە چۆن ئەم دوو بۆچوونە فەلسەفی و سیاسییە جیاوازە یەكدەخەیت، ئەمە بۆ خۆی گرفتێكی گەورەیە لە ناوچەكەدا، بۆیە ئەمڕۆ شەڕی ناوخۆ بەردەوامە لە سووریادا و ئێران وەك یەكێك لە گەورەترین وڵاتانی شیعەی ئیسلامی لە جیهاندا هاتووەتە ناو هاوكێشەكەوە و پاڵپشتی رژێمی ئەسەد دەكات، بۆیە بەدڵنیاییەوە ئێران و ئەسەد و رووسیا هاوپەیمانییەكیان هەیە و ئەمریكا و سعودیە هەندێك لە گرووپە سوننەكان لە لایەكەی ترن و پێموایە هەڵسەنگاندنەكانت تەواو راستن و ئەم جەمسەربەندییەیە وایكردووە خەڵكی سووریا لەم بارە نالەبارەدا بژین و بۆ ماوەی چەندین ساڵە چارەسەری سیاسی نادۆزریتەوە بۆیان.
* لەو كاتەوەی خومەینی گەڕاوەتەوە ئێران و شۆڕشی ئیسلامی لە ئێراندا روویداوە، بەردەوام ئەم وڵاتە دروشمی شۆڕشگێڕی دەنێرێت بۆ وڵاتانی دیكە و لە شەڕی هەشت ساڵەی ئێران و عێراقدا، عەرەبەكان پاڵپشتی سەدام حوسەین-یان دەكرد، بەڵام دوای رووخانی سەدام لە ٢٠٠٣دا، ئێران هێڵی شیعەی درێژكردەوە و لە سەرهەڵدانی كیشەی سووریاشەوە بەردەوام پاڵپشتی سووریا دەكات، ئایا پێتوانییە ئێران سەرتاپای دەسەڵاتی دەوڵەتی خۆی بەكاردەهێنێت بۆ هەناردەكردنی شۆڕش هەر وەك سعودیە بەوە تۆمەتباری دەكات؟
- هەر لە سەرەتای درووستبوونی كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە لە ساڵی ١٩٧٩ جەوهەری كاری خومەینی و سەركردەكانی دوای ئەویش ئەوە بووە كە شۆڕش جارێ تەواو نەبووە، بۆیە بە تەواوی رێگەی پێوەندی نێوان هاونیشتمانی و دەوڵەتی گۆڕی و هەروەها بە تەواوی رێگەی پێوەندی موسڵمانان و سیاسەت و پێوەندی نێوان شیعەكانی لەگەڵ دەوروبەری خۆیاندای گۆڕی، بۆیە هیچ ناڵێم لەسەر ئەمە و بۆچوونەكانت راستن، بەڵام كە دەڵێیت ئێران سەرتاپای دەسەڵاتی دەوڵەتی بۆ هەناردەكردنی شۆڕش تەرخانكردووە، رەخنەم لێی هەیە، بەتایبەتی لە ئەمڕۆدا كە لە سەر سنووری لابردنی سزا نێودەوڵەتییەكانە لە ئەنجامی ٢٢ مانگ وتووێژی دیپلۆماسی لەگەڵ ئەمریكادا، كە لە سەردەمی جیم كارتەر-ـەوە، هەرگیز تێوەگلانی دیپلۆماسی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەم شێوەیە نەبووە. بۆیە ئەم ئاستە لە ئیلتیزامی ئەمریكا بۆ تێكەڵكردنەوەی ئێران و كۆتاییهێنان بە سزاكانی بۆ ئەوەی بازاڕی نێودەوڵەتی بكرێتەوە بۆ نەوت و كاڵای ئێرانی، بۆیە پێموا نییە ئێران بە ناردنی هاوكاری بۆ حەماس و ئەسەد، ئەم كرانەوەیە بخاتەوە مەترسییەوە، كەواتە ئێران هەم لە رووی هەناردەكانیەوە بۆ لایەنانی دەرەوە هەم لە رووی ئایدیۆلۆژی و كاڵاوە زۆر وریا دەبێت.
* سعودیە و ئێران هێشتا لەشەڕی راستەوخۆوە نەگلاون، بەڵام شەڕێكی بەوەكالەت لەنێوانیاندا هەیە، بەتایبەتی لە یەمەن و عێراق، تاچەند ئەمە دەبێتە هۆی درووستبوونی شەڕی راستەوخۆ لە نێوان ئەم دوو وڵاتەدا؟
- شەڕی بەوەكالەت بە روونی دەبیندرێت، پێموانییە كەس هەبێت لە ناوچەكە نەزانێت كە ئەم شەڕی بەوەكالەتە هەیە و كێ پاڵپشتی كێ دەكات، بەڵام سەبارەت بەوەی ئەمە سەردەكێشێت بۆ شەڕی راستەوخۆ، دەڵێم نەخێر، وەڵامەكەشم پشت نابەستێت بە ئاماری شیكاری كە لەبەردەستمدا بێت، بەڵكو بە سادەیی وا هەست دەكەم كە كارەسات دەبێت بۆ دیپلۆماسیەت و سیاسەتی نێودەوڵەتی ئەو دوو وڵاتە كە بكەونە ناو شەڕێكی ئاواوە و پێموایە لە كۆتاییدا سیاسەتی عەقڵانی سەردەكەوێت. هەروەك وتم ئێران لە سەر لێواری تێكەڵبوونەوەیە لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە رووی سیاسی و ئابوورییەوە، بۆیە هەر شەڕێك لە سەر ئاستی ناوچەیی و جیهانی، ئەم هەوڵانەی ئێران لەناو دەبات و پێموایە ئێران دەیەوێت ئەم هەوڵانەی بۆ تێكەڵاوبوونەوە بپارێزێت، سەبارەت بە سعودیەش پێویستیان بە رای باشی واشنتۆن هەیە و زیاتر دەیەوێت بە رووی پرۆسەی دیموكراسیدا بكرێتەوە و هەرچەندە پێشلكاری مافەكانی مرۆڤی هەیە، بەڵام هێشتا لە لیستە باشەكەی ئەمریكادایە و بۆیە زۆر شت لەدەست دەدەن، ئەگەر لە شەڕێكی ئاواوە بگلێن، بۆیە پێموایە هەردوو وڵات دەگەڕێنەوە بۆ سیاسەتی عەقڵانی.
* وەك دەزانی هیچ لایەنێك نییە لە جیهاندا بتوانێت تاكلایەنە كار بكات بۆ چارەسەری كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵام ئاماژەكان پێمان دەڵێن دەستكاریكردنی جیۆپۆلیتیكی رادەی توندوتیژییەكان كەم دەكاتەوە، ئایا پێتوایە گۆڕانكاری جیۆپۆلیتیكی دەتوانێت كێشەكان چارەسەر بكات؟
- بەمانایەكی دیكە مەبەستت درووستبوونی دەوڵەتی نوێیە. پێموایە بە زۆر لە ستاندەرد و پێوانەكان بێت، ناوچەكە لە كۆنتڕۆڵ دەرچووە و پێموا نییە بە تەنیاش ئەمریكا بەرپرسیار بێت و ئەوە تەنیا فاكتەر نییە. لە سەرەتای داگیركردنی عێراقەوە لە ساڵی ٢٠٠٣ و پاشان لە ٢٠٠٤دا چەند بڕیارێك دەركران لەلایەن ئیدارەی مەدەنی ئەمریكی كە كاریگەری خراپی لەسەر سەرجەم خەڵكی عێراق دانا و پاشان دانانی نوری مالیكی وەك سەركردەیەكی شیعی بۆ عێراق شتێكی خراپ بوو، هەموو كەسیش دەیزانی خراپە، لەبەر ئەوەی مالیكی بۆ هەموو خەڵكی عێراق نەبوو، بەڵكو تەنیا بۆ شیعەكان هەوڵی دەدا و سوننەكانی فەرامۆش كردبوو، هەموو سەركردە ئەمریكییەكانیش رێژەیەكی كەمیان نەبێت، ئەمەیان دەزانی، سەبارەت بە درووستكردنی كوردستانیش، من پێموایە دەر ئەنجامەكانی درووستكردنی دەوڵەتی كوردستان باش دەبێت، هەم بۆ عێراق و هەم بۆ خەڵكی كوردستان، لەوانەیە توركیا و ئێران و سووریا بەدڵیان نەبێت، بەتایبەتی توركیا كە بەردەوام دژی دەوڵەتی كوردی بووە، بەڵام هێشتا دەڵێم لەوانەیە درووستبوونی دەوڵەتی كوردی هێزێكی سەقامگیریی بێت بۆ ناوچەكە.