پڕۆفیسۆر ئیان لەستیك خاوەنی بڕوانامەی دكتۆرایە لە بواری زانستە سیاسییەكان لە زانكۆی كالیفۆڕنیا، ئێستاش لە هەمان بواردا وانەبێژە لە زانكۆی پەنسلڤانیا. وانەبێژی سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەرفراوان بوون و داكشانی دەوڵەتان و چەند بوارێكی دیكەیە. هەروەها بایەخ بە توێژینەوە دەدات لە بواری سیاسەتی بەراوردكاری و سیاسەتی نێودەوڵەتی و سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. گوڵان ویستی بیروبۆچوونەكانی بزانێت لە بارەی دۆخی شڵەژاوی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لەبەریەك هەڵتەكانی سیستمی ئەم ناوچەیە و ئەگەرەكانی داڕشتنەوەی سیستمی دەوڵەت تێیدا، ئەویش بەم شێوەیە گوزارشتی لە بیروڕاكانی خۆی كرد.

* دەوترێت سەرچاوەی هێزی داعش لە لاوازیی دوژمنەكانیدایە، چونكە ئێستا دەوڵەتانی ناوچەكە نازناوی دەوڵەتی شكستخواردووی لاوازیان بەسەردا بڕاوە، پرسیارەكە ئەوەیە چۆن دەبێت كار بۆ چارەسەركردنی شكستخواردوویی و لاوازیی ئەم دەوڵەتانە بكرێت بۆ ئەوەی كێشەی تیرۆر یەكلا بكرێتەوە؟
- پێموایە ئەمە پرسیارێكی زۆر گرنگە. خۆزگە بمتوانیایە وەڵامێكی باش بدەمەوە. لەلایەكەوە من لە تێوەگلانی نێودەوڵەتی دەترسم، چونكە لە كاتێكدا كە بە نیازی كەمكردنەوەی توندوتیژی و نەهامەتی ئەم كارە دەكرێت، ئەوا بۆی هەیە ناكۆكییەكە درێژبكاتەوە، ئەویش بەدابینكردنی سەرچاوەی پێویست بۆ بەردەوامبوونی لایەنە ناكۆكەكان و رێگرتن لە جۆرێك لە سەركەوتنی تەواو- بەڵام مرۆییانە- كە دەتوانێت بنەما دابنێت بۆ سەقامگیریی داهاتوو. لەلایەكی ترەوە بەجێهێشتنی وڵاتە داڕووخاوەكانیش بۆ چارەنووسی خۆیان خۆی لە خۆیدا كارێكی نامرۆییە، هەروەها دەستێوەردانە ئیستعمارییە نوێیەكان، وەك ئەوەی لە عێراقدا لە ساڵی ٢٠٠٣ كرا، مەحاڵە و ئەگەری زۆری هەیە كارەساتبار بێت لەبەر چەندین هۆكار. بەلانی هەرە كەمەوە، پێویست ناكات ویلایەتە یەكگرتووەكان بچێتەوە ناو ئەزموونە گەمژە و شكستخواردووەكانەوە، وەك «چەكداركردنی میانڕەوەكان بۆ شەڕكردن لەگەڵ داعش». كاتێك شتێك دەكەین، ئەوا پێویستە بە باشی بیری لێكرابێتەوە و لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی نیشتمانی و فرەلایەن كە بتوانرێت بەردەوام پاڵپشتی لێ بكرێت.
* ناونیشانی سەرەكیی ئەو دۆخەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا باڵادەستە ئەوەیە كە ئەم ناوچەیە لە پرۆسەی لێكترازان و لەبەریەك هەڵوەشانەوەدایە، بە جۆریك ناتوانرێ نیزام جێگیر بكرێت لەم ناوچەیەدا، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئەمە پێویستی بە پێداچوونەوە نییە بە سیستمی دەوڵەت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بۆ ئەوەی جۆرێك لە نیزام بۆ ئەم ناوچەیە بگەڕێندرێتەوە؟
- ئەگەر جیهان هەوڵبدات سیستەم دابڕێژێتەوە، ئەوا دەرئەنجامەكە بە كۆلۆنیالیزم، یان شێوەیەكی نوێی كۆلۆنیالیزم كۆتایی دێت. لە هەر حاڵەتێكدا، هێزێكی یەكگرتوو نییە كە بتوانێت وەك «جیهان» بیری لێ بكرێتەوە. نەتەوە یەكگرتووەكان بە ئاسانی بەو شێوەیە پێكنەهێنراوە كە بانگەشەی ئەم جۆرە ئەركە بكات. لەوانەیە تراژیدییەكە ئەوە بێت تەنیا كاتێك بەرژەوەندییە زیندووەكانی وڵاتانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان هەڕەشەی لێدەكرێت (وەك ئەوەی لەلایەن بەرنامە ئەتۆمیەكانی ئێرانەوە دەكرێت)، ئەو كاتە دەتوانین پێشبینی كاری یەكگرتووی كاریگەر بكەین. بە كۆتایی هاتنی شەڕی سارد، چارەنووسی زۆرێك لە وڵاتان مایەی بەرژەوەندی ژیاری نییە بۆ زلهێزەكان. بەڵام ئەگەر دەستێوەردانی رووسیا لە سووریا و وەڵامدانەوەی ئەمریكا بۆی هەڵكشانی گرنگی ئەم جۆرە مەسەلەیە بێت، ئەوا بنەماش دابین دەكات بۆ دەستێوەردانی كاریگەر و سیستماتیكی، وەك گەرەنتیكردنی ئەوەی زۆنەكانی نفووز و هاوپەیمانی تەرتیباتی دابەشبوونی لێبكەوێتەوە.
* دابەشبوونێكی تائیفەگەری لە سەرتاپای ناوچەكەدا بەدی دەكرێت، ئێران هەموو هەوڵی خۆی خستۆتەگەڕ بۆ هەناردەكردنی شۆڕشەكەی و پاڵپشتی لە لایەن و دەوڵەتە شیعەكانی ناوچەكە دەكات و دەستێوەردان دەكات. پرسیارەكە ئەوەیە ئایا گەڕاندنەوەی سەقامگیری بۆ ناوچەكە پێویستی بە هاوكاری ئێران نییە؟
- بە دڵنیاییەوە تائیفەگەری لە هەڵكشاندایە، ئیدی چ حەشدی سوننی بێت دژی داعش، یان داعش لە دژی شیعە، یان حەشدی شیعە بێت دژی سوننەكانی عێراق. هیچ رێگەیەك نییە بۆ ئەوەی وڵاتێكی گەورە و بەهێزی وەك ئێران لە وردەكارییەكانی سیاسەتی ناوچەیی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا وەدەرنرێت و پێشبینی بكرێت كە چارەنووسی ناوچەكە تێكنادرێت بەم هەوڵە. بۆیە بەڵێ گرنگە رۆڵی ئێران لە ناوچەكەدا قبووڵ بكرێت، ئەگەرچی ئەمە بە مانای ئەوەش نایەت كە داواكارییەكانی ئێران قبووڵ بكرێت. هەروەها گرنگە رۆڵی وڵاتانی دیكەش سنووردار بكرێت كە كاریگەرییان زیاترە لە سەرچاوەكانیان، ئیسڕائیل نموونەیەكی بەرچاوە.
* لە ئێستادا دۆخێكی سەیر دروست بووە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، چونكە لە یەك كاتدا عەرەب و ئیسڕائیل هەردوولایان بەرهەڵستی هەوڵەكانی ئێران دەكەن و ترس و نیگەرانییان هەیە لە بەرنامە ئەتۆمییەكەی ئەو وڵاتە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا سەرەڕای چارەسەرنەكردنی ناكۆكیی فەلەستین و ئیسڕائیلیش ئەگەری ئەوە هەیە عەرەب و ئیسڕائیل بەرەیەكی هاوبەش دژی ئێران دروست بكەن؟
- چەند پێوەندییەكی نهێنی هەیە و لە ئایندەشدا هەر دەبێت، بەڵام كێشەی فەلەستین بەردەوام رێگری دەكات لە هاوپەیمانییەكی راستەقینە و كاریگەر لە نێوان ئیسڕائیل و وڵاتانی عەرەبی سوننە.