پیتەر گالبرێس كەسایەتییەكی ئەكادیمی و نووسەر و راوێژكارە و پێشتر باڵیۆزی ئەمەریكا بووە لە كرواتیا. لە ساڵانی هەشتاكان و سەرەتای ساڵانی نەوەتەكاندا رۆڵی هەبوو لە پەردەلادان لەسەر گازبارانكردنی شاری هەڵەبجە لەلایەن سەددام حوسێن-ـەوە. هەروەها لە ساڵی 2003دا راوێژكاری حكومەتی هەرێمی كوردستان بوو. پیتەر خاوەنی كتێبی «كۆتایی عێراقە» و پێداگیری كردووە لەسەر ئەوەی عێراق پارچە پارچە بووە و نابێت جارێكی دیكە هەوڵی بنیادنانەوەی حكومەتێكی مەركەزی بەهێز بدرێتەوە بۆ ئەوەی خۆی بەسەر كوردستاندا بسەپێنێت. گوڵان بە باشی زانی لەم ساتەوەختەدا دیدارێكی لەگەڵدا ئەنجام بدات و پرسی رزگاركردنی شنگال و رۆڵی سەرۆك بارزانی لە داڕشتن و جێبەجێكردنی نەخشەی ئەم سەركەوتنە سەربازی و ستراتیژییە، هەروەها بە جینۆساید ناساندنی كارەساتی ئێزیدییەكان لە لایەن مۆزەخانەی یادەوەری هۆلۆكۆست-ـەوە، بوونە تەوەری دیدارەكە، ئەمەش دەقی وتووێژەكەیە.

باڵیۆز پێتەر گالبریس بۆ گوڵان:ئازادكردنی شنگال رۆژێكی مێژووییە بۆ هەموو كوردستان و سەرۆك بارزانی شایستەی ستایشێكی گەورەیە


* لە عێراقدا سێ شوێن گرنگ بوون كە لەلایەن تیرۆریستانی داعشەوە داگیركرابوون، رومادی و تكریت و شنگال، لە ئۆپەراسیۆنی رزگاركردنی شنگالیشدا -كە 30 سەعاتی خایاند- توانرا رێگەی سەرەكیی نێوان موسڵ و رەققە بپچڕێندرێت، كە ئەمە گوزرێكی گەورە دەبێت بۆ ئەو تیرۆریستانە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا گرنگی و بایەخی ئەم سەركەوتنە لە چیدا بەرجەستە دەبێت؟
- ئەمە بەرجەستەبوونی بوێری و پاڵەوانێتیی پێشمەرگەیە، هەروەها بەڵگەیە لەسەر كارامەیی سەربازیی فەرماندەكانی پێشمەرگە، كە گەورەترین هێزیان لە شەڕی دژ بە داعشدا ساز داوە، كە تا ئێستا ئەو هێزە ئامادەیی هەبووە. هەروەها ئۆپەراسیۆنێكی زۆر سەركەوتوویان ئەنجامدا و بە باوەڕی من ئامانجەكانی خۆی پێكاوە كە ژمارەیەكی زۆر كەمی قوربانیشی لێكەوتۆتەوە. بە هەمان شێوە دەڵێم سەرۆك مسعود بارزانی شایستەی ستایشێكی گەورەیە، شتێكی باو نییە كە سەرۆك خۆی لە بەرەی شەڕدا بێت و خۆی فەرماندەیی بكات. ئەمە ئاماژەیە بە پابەندبوونی كوردستان و سەرۆكەكەی بە ئازادكردنی سەرجەم خاكی كوردستان. ئەمەش زۆر جیاوازە لەوەی لە عێراقدا بینیمان، كە سوپای عێراق لە رووبەڕووبوونەوەدا هەڵدێت، بە هەمان شێوە سەركردە سیاسییەكانی عێراق ئەركی سەركردایەتی ئەدا ناكەن. ئەمە جیاوازییەكی گەورەیە و رۆژێكی گەورەیە بۆ هەموو كوردستان.
* هەروەك ئاماژەتان پێكرد سەرۆك بارزانی خۆی لە بەرەی پێشەوەی شەڕەكاندایە، ئایا ئەمە چ پەیامێك دەبەخشێت و چ مانایەكی هەیە؟
- ئێوە پێش ئەوەی پرسیارەكە بكەن، من ئەمەم راگەیاند و دووبارەی دەكەمەوە كە سەرۆكەكەتان- سەرۆك بارزانی- كەسایەتییەكی پاڵەوانە، ئەوەی باوە سەرۆكەكان لە پایتەختدا دەمێننەوە، بەڵام ئەو رۆڵی فەرماندەی هێزە چەكدارەكانی ئەدا كرد و نەخشەی ئۆپەراسیۆنێكی سەربازی زۆر ئاڵۆزی داڕشت و خۆی لەوێ بوو و ژیانی خۆی خستە مەترسییەوە لە بەرەی پێشەوەی شەڕدا ئامادەیی هەبوو. شتێكی دیكە كە بە شەخسی لەباری ئەوەوە دەیزانم ئەوەیە كە ئەو سەركردە و فەرماندەیەكی سەربازییە كە زۆر بە تەنگ گیانی سەربازەكانیەوەیەتی، واتە ئەو نایەوێت گیانی سەربازەكانی بە هەدەر بدات، چونكە باوەڕی وایە ئەگەر پێویست نەبوو، نابێت گیانیان بكەوێتە مەترسییەوە. لەبەر ئەوە ئەم ئۆپەراسیۆنە بە ژمارەیەكی زۆر كەمی قوربانی ئەنجام درا. ئەمەش جێی ستایشە بۆ پێشمەرگە، هەروەها بۆ سەركردایەتیی مسعود بارزانی و فەرماندەكانی دیكە.
* ئایا تا چەند ئەم سەركەوتنە دەبێتە هۆی ئەوەی ستراتیژیەتی هاوپەیمانێتی نێودەوڵەتی دژ بە داعش بە سەركردایەتی ئەمەریكا بخاتە سەر سكەی خۆی، كە تەوەری ئەم ستراتیژیەتەش بریتییە لە لاوازكردن و تێكشكاندنی داعش؟
- ئەو راستییەتان لە یاد بێت كە سەرۆك ئۆباما بە هۆی شنگال -ـەوە بوو كە بڕیاری دا لە رووی سەربازییەوە دەستێوەردان بكات، لە مانگی ئابی 2014دا فەرمانی بە سوپای ئەمەریكا كرد بۆ ئەنجامدانی گورزی سەربازی بۆ پاراستنی دانیشتووانی ئێزیدییەكان لە دژی جینۆسایدكردنیان، لەبەر ئەوە پێموایە ئەمە سەركەوتنێكی زۆر گرنگە بۆ سەرۆك ئۆباما كە ئەو شوێنەی تێیدا جینۆساید لە دژی ئێزیدییەكان ئەنجامدرا لە ئێستادا رزگاركراوە. كێشەكە ئەوەیە تێكشكاندنی داعش پێویستی بە هێزی زەمینی هەیە، لە كوردستاندا پێشمەرگە ئەو هێزە زەمینییەیە، بەڵام ئەوان ناچن شەڕ لە ناوچە عەرەبییەكاندا بكەن، چونكە جێی پێشوازیكردن نین لەلایەن دانیشتووانە عەرەبەكانی ئەو ناوچانەوە. هەروەها زەحمەت دەبێت بۆ سەرۆك بارزانی كە بە خانەوادەی شەهیدێك بڵێت كوڕەكەتان لە پێناوی عێراقدا كوژراوە، پێشمەرگەی كوردیش ئامادەی شەڕكردن و مردنن لە پێناوی كوردستان، نەك عێراقدا. كێشەكە ئەوەیە سوپای عێراق ئەو هێزەی نییە.
* مۆزەخانەی یادەوەری هۆلۆكۆست راپۆرتێكی بڵاوكردەوە لەبارەی كارەساتی ئێزیدییەكان و ئەو تاوانانەی دەرهەقیان كراوە بە جینۆساید ناسێنرا، ئایا تا چ راددەیەك ئەمە كاریگەریی دەبێت لەسەر خستنەگەڕی هەوڵەكان لە لایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە بۆ دووبارە ئاوەدانكردنەوەی شارەكە و رێگەگرتن لە دووبارەبوونەوەی ئەو كارەساتە؟
- لە دوای ساڵی 1945ـەوە كەیسی ئێزیدییەكان روونترین كەیسی جینۆسایدە، لە یادتان بێت دەستەواژەی جینۆساید بە پێی پەیماننامەی جینۆساید پێناسە دەكرێت، وەك كاری بەكۆمەڵ كوشتن، یان راگواستن یان سەپاندنی هەل و مەرجێك كە مایەی بەرگەگرتن نەبێت، وەك بە كۆیلەكردنی سێكسی، ئەویش بە ئامانجی لە ناوبردنی تێكڕا، یان بەشێكی گرووپێكی ئیتنی یان ئایینی، كە داعش خۆی رایگەیاند نیازی لە ناوبردنی ئێزیدییەكانی هەیە، هەروەها دەستیان دایە كوشتنی بە كۆمەڵی پیاوان و كوڕانی ئێزیدی و بە كۆیلەكردنی ئافرەتان و منداڵانیان. لەبەر ئەوە ئەمە كەیسێكی زۆر روونی جینۆسایدە. لێرەدا من وەك كەسێك قسە دەكەم كە تا راددەیەك شارەزای ئەم بوارەم كە رۆڵم هەبووە لە پەردەلادان و بە جیهان ناساندنی جینۆسایدی كورد لە ساڵی 1988دا، هەروەك لە سەروەختی شەڕی بۆسنیا-دا من باڵیۆز بووم لە كرواتیا. لە نزیكەوە روودانی جینۆسایدم بینی لە دژی موسڵمانە بۆسنییەكان و هەوڵی رێگریكردنیم دا. لەبەر ئەوە ئەمە پرسێكە كە جێی بایەخپێدانی قووڵی منە، چونكە هەروەك وتم، تا راددەیەك شارەزاییم هەیە لەبارەیەوە.
* حاڵی حازر كێشەیەكی سیاسی هەیە لە ناوخۆی هەرێمی كوردستاندا، هەروەها مشت و مڕ هەیە لەسەر پرسی سەرۆكایەتی هەرێم، لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە كە لە كاتێكدا ئەم هەرێمە رووبەڕووی ئەم شەڕە قورسە بۆتەوە، ئایا پێویستی بەوە نییە سەرۆكێكی بەهێز و خاوەن بڕیاری هەبێت؟
- بە دڵنیاییەوە دەزانم كە سەرۆك بارزانی دەیەوێت هەڵبژاردن ئەنجام بدرێت بۆ یەكلاكردنەوەی پرسی سەرۆكایەتی، ئەمەش بەلای منەوە لۆژیكی تێدایە. بەڵام من دەڵێم گرنگە خەڵكی كوردستان یەكڕیز و یەكگرتوو بن، نەك تەنیا لەبەر شەڕی داعش، بەڵكو لەبەر ئەوەی ئەمە دەرفەتێكیشە بۆ سەربەخۆیی، دەرفەتە بۆ سەربەخۆیی لەبەر ئەوەی لەم ساتەوەختەدا لە سەرووی بەغداوە عێراق لە ئارادا نەماوە و خەسڵەتی نیشتمانی لە دەست داوە و بۆتە دەوڵەتی شیعە. كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش ئەو راستییە لەبەرچاو دەگرێت كە كورد زیاتر لە هەموو بەشەكانی دیكەی عێراق دیموكراتین و مەیلیان بۆ رۆژئاوا هەیە و هاوپەیمانێكی راستەقینەن، هەروەها هاوسۆزییەكی گشتی هەیە بۆ خەڵكی كوردستان و سەرسامییەك هەیە بۆ پاڵەوانێتی ئەوان. سەركردە و خەڵكانی رۆژئاوا -هەروەها ئەمە بۆ رووسیاش راستە- دەزانن كە لەم ساتەوەختەدا سەربەخۆبوونی كوردستان كارێكی راست و دروستە و پێموایە قبووڵیشی دەكەن. كەواتە ئەمە هەلێكی رەخساوە و ئەو هەلەش بۆ هەتا هەتایە نامێنێتەوە. لەبەر ئەوە سەرەڕای تێكشكاندنی داعش ئەمە دەرفەتێكی گرنگە بۆ ئەوەی خەڵكی هەرێمی كوردستان لە خەڵكی هەرێمی كوردستانی عێراقەوە ببنە خەڵكی كۆماری سەربەخۆیی كوردستان.
* سەرۆك بارزانی لە كۆنفرانسە رۆژنامەییەكەیدا سوپاسی ئەمەریكای كرد بۆ هاوكاریكردنی پێشمەرگە لە رێی هێزی ئاسمانییەوە، هەروەها پێشمەرگەش جارێكی دیكە ئەوەی سەلماندەوە كە هێزێكی كاریگەرە لە شەڕی دژ بە تیرۆردا، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا لە داهاتوودا هاوكاری زیاتری پێشمەرگە ناكرێت بە چەك و كەلوپەلی پێویست بۆ ئەوەی زیاتر سەركەوتن بە دەست بێنێت بە سەر تیرۆردا؟
- سەرەتا دەمەوێت ئەوە بڵێم كە من شانازی بەوەوە دەكەم كە وڵاتەكەی من بۆتە هێزی ئاسمانی بۆ هەرێمی كوردستان. پێموایە شتێكی بێ مانایە چەكی باشتر بە سوپای عێراق بدەین، نەك بە پێشمەرگە، چونكە سوپای عێراق نەك شەڕ ناكات، بەڵكو چەكەكەی دەداتە دەستی داعش. یەكێك لە هۆكارەكانی سەركەوتنی داعش لە مانگی ئابی ساڵی 2014 بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە ئەو هەموو چەكە ئەمەریكییەی لەبەردەستدا بوو كە سەرچاوەكەی سوپای عێراق بوو. لەبەر ئەوە نابێت ئەمەریكا چەك بداتە سوپای عێراق، بەڵكو پێویستە ئەو چەكانە بۆ پێشمەرگە بن، لەبەر ئەوەی ئەوان هاوپەیمانی راستەقینەن.
* هەر رزگاردنی شەنگالیش بەڵگەیەك بوو لەم رووەوە؟
- بە دڵنیاییەوە، چونكە خۆ لە لایەن سوپای عێراقەوە رزگار نەكرا، لەبەر ئەوە ناتوانیت لەم رووەوە بەراوردی بكەیت، چونكە لە راستیدا سوپای عێراق خاكی لە دەستدا، رومادی لە دەستدا.
* حاڵی حازر هەرێمی كوردستان لە كێشە و ناكۆكیدایە لەگەڵ حكومەتی مەركەزی عێراق، ئەم حكومەتە بەشە بودجەی هەرێمی بڕیوە، هەروەها كوردستان بۆتە لانەی 1.6 ملیۆن پەنابەر و ئاوارەی ناوخۆ و سنوورێكی 1000 كیلۆمەتری لەگەڵ داعشدا هەیە، لەم كاتەدا كوردستان و سەركردایەتی ئەم هەرێمە بە سەرۆكایەتی بارزانی پێیانوایە دەكرێت هەنگاو بەرەو سەربەخۆیی هەڵبگیرێت و لەم رووەوە راپرسی ئەنجام بدرێت، بۆچوون و تێڕوانینی ئێوە لەم بارەیەوە چییە؟
- پێموایە پێویستە بە زووترین كات ئەم راپرسییە رێكبخرێت و ئەنجام بدرێت، واتە لە مانگی كانوونی یەكەم، یان شووباتی ساڵی داهاتوودا. ئەمە دەرفەتێكی رەخساوە بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی بۆ كوردستان. سەرتاسەری جیهان بە سەرسوڕمانەوە لە بوێری و ئازایەتیی پێشمەرگە دەڕوانن، هەموو كەس لە رەوایەتیی كێشەی كوردستان تێدەگات و هاوسۆزییەكی یەكجار زۆر هەیە بۆ كوردستان. مەسەلەیەكی دیكە ئەوەیە كە حكومەتی بەغدا ئەو راستییەی پیشانداوە كە كوردستان بە بەشێك لە عێراق نازانێت، تەنیا لەوە بڕوانن كە روویدا، دوای گرتنی موسڵ لە لایەن داعشەوە، ئایا حكومەتی بەغدا چی كرد؟ ئاسمانی كوردستانی داخست بە رووی فڕۆكە بارهەڵگرەكاندا بۆ رێگریكردن لەوەی چەك نەگاتە دەستی كوردستان تاوەكو بەرگری لە خۆی بكات لە دژی داعش، بە دەربڕین و گوزارشتێكی دیكە، بەغدا پێی باشتر بوو داعش كوردستان داگیر بكات، نەك كوردستان وەك هەرێمێكی سەر بە عێراق بمێنێتەوە و بەردەوام بێت، ئەمە پەیامی ئەوان بوو. تەنانەت لە نێو جەرگەی شەڕیشدا كە كوردستان هێزی بۆ شەڕەكە دەستەبەر كردووە، بەغدا بودجە دابین ناكات. هەروەها یەك ملیۆن و 500 هەزار عێراقی غەیرە كورد لە كوردستاندا پەنادراون، كە زۆربەیان سوننەن و ئەوانی دیكەش كەمینەن، بەڵام حكومەتی عێراق بایەخیان پێنادات و خەمیان لێناخوات، بەڵكو ئەو خەڵكانەش بە عێراقی نازانێت. لەبەر ئەوە پەیامەكەیان ئەوەیە كە بەغدا تەنانەت گرنگی و بایەخ بە كوردستان نادات و تەنانەت خەمی سوننەكانیشی نییە و ئەوانە بە عێراقی نازانێت. لەبەر ئەوە مایەی تێگەیشتنە كە لەم ساتەوەختەدا كوردستان هەنگاوی جیابوونەوە هەڵبگرێت و رێگەی خۆی بگرێتەبەر و راپرسی ئەنجام بدات.
* دوا وتەت چییە؟
- جیهان سوپاسگوزارە بۆ قارەمانێتی و پاڵەوانێتیی پێشمەرگە لە رزگاركردنی شەنگالدا. منیش لە پاڵ جیهاندا سڵاوی خۆم بۆ پێشمەرگە و خەڵكی كوردستان دەنێرم.