جۆن حەننا یەكێكە لە دبلۆماتە گەورەكانی ئەمریكاو پسپۆر و تایبەتمەندە لەسەر سیاسەتی ئەمریكا بەرامبەر(توركیا، باكووری ئەفریقیا، سوریا و لوبنان، میسرو سعودیەو دەوڵەتانی كەنداو و حزبوڵڵا و عێراق و فەلەستین و ئێران) ئەم دبلۆماتە بە ئەزموونە كە ئێستا راوێژكاری دامەزراوەی بەرگری و دیموكراتیە، ماوەی بیست ساڵ لە ئیدارەكانی جۆرج دەبلیو بوش و بیل كلینتۆن كاری دبلۆماتی كردووەو راوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی دیك چینی جێگری سەرۆك جۆرج دەبلیو بوش بووە، بۆ قسەكردن لەسەر رەوشی رۆژهەڵاتی ناوەراست، گوڵان داوای دیمانەیەكی تایبەتی پێشكەشی نووسینگەی جۆن حەننا كردو بەسوپاسەوە دیمانەكەی گوڵانی قبوڵ كردو بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

جۆن حەننا راوێژكاری پێشووی سەرۆكی ئەمریكا بۆ گوڵان: پێویستە ستراتیژیەتێكی شەراكەتی راستەقینە لە نێوان ئەمریكا و هەرێمی كوردستان دروست ببێت




* ساڵێكی تەواو تێدەپەڕێت بەسەر دامەزراندنی خەلافەتی ئیسلامی لەلایەن تیرۆریستانی داعشەوە، لەم ساڵدا ئەو تیرۆریستانە خاكی زیاتر داگیر دەكەن و بە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو توانایەكی باشتریان هەیە. بەپێی بیروبۆچوونی ئێوە، لە كاتێكدا ئەو خاكەی داعش دەستی بەسەردا گرتووە سنوورێكی داخراوی هەیەو هیچ دەروازەیەكی بۆ سەر دەریا نیيە، هەروەها ئەوان خاوەنی هیچ فڕۆكەخانەیەك نین. ئایا نهێنی بەهێزبوون و بەرفراوان بوونی داعش بۆچی دەگەڕێتەوە؟
ــ سەرەتا داعش سەلماندی كە دەتوانێت هێزێكی جەنگاوەری كارا بێت، واتە پتر وەك سوپایەك هەڵسوكەوتی دەكرد، نەك وەك گرووپێكی تیرۆریستی. فەرماندەو جەنگاوەرەكانی بە باشی پڕچەك كراون و قاڵبووی شەڕن. پێدەچێت خاوەنی داراییەكی بەهێزو هەواڵگریيەكی باش بن. پاڵنەری بەهێزیان هەیەو ئامادەن بۆ ئەنجامدانی هەر كارێك كە پێویست بێت بۆ سەپاندنی ئیرادەی خۆیان بەسەر ڕكابەرو نەیارەكانیاندا، لە نێویاندا بەكارهێنانی دڕندانەترین- بە تاكتیكی ترساندن و تۆقاندنەوە- تاكتیك.
خاڵی دووەم ئەوەیە كە داعش بەختێكی باشی هەبووە چونكە دوژمنەكانی لاوازن، بە شێوەیەكی سەرەكی هەردوو ڕژێمی دیمەشق و بەغدا دوو رژێمن بە ڕاددەیەكی گەورە جەمسەرگیرو تایەفەگەرن، كە سیاسەتەكانیان بوونەتە هۆی ئەوەی بەشێكی گەورەی دانیشتووانەكەیان دوورەپەرێز بێت، بەتایبەتی پێكهاتەی سوننەكان. بە ڕاددەیەكی گەورە سەركەوتنی داعش بۆ شكستی حكومەتی عێراق دەگەڕێتەوە. ڕەنگە زۆرێك لە سوننەكان خۆشحاڵ نەبووبێتن بە داگیركردنی شارو شارۆچكەكانیان لەلایەن داعشەوە، بەڵام بەرگریيان نەكرد و بەرهەڵستیيان نەكرد. ئەم دوودڵیە قووڵەی نێو سوننەكانی عێراق بوو، هەروەها ئەو هەستە بوو كە ئەوان هیچ پشكیان نيیە لە شەڕەكەدا بۆ بەرگری كردن لە حكومەتێك لە بەغدا كە حكومەتێكی سەركوتكارو تایەفەگەر بوو و ئێران باڵادەست بوو بەسەریدا، ئەمەش دەرفەتێكی دروست كرد كە داعش زۆر زیرەكانە ئیستیغلالی كرد.
خاڵی سێیەم، كە شایستەی ئەوەیە جەختی لەسەر بكرێتەوە كە حكومەتەكەی مالیكی نەك هەر تەنها بە تەواوەتی هەستی دوژمنایەتی لە نێو سوننەكانی عێراقدا دروست نەكرد، بەڵكو كاریگەری و كارایی سوپای عێراق و هێزە ئەمنیەكانی بەتاڵ كردەوە. دامەزراوە شەرعیەكانی دەوڵەت كە ئەركیان پاراستنی یاساو بەكارهێنانی هێزی ناچاركردن بوو، لە ناوبردران. ئەم دامەزراوانە بەدەستی سەركردایەتی خراپ و گەندەڵی بەردەوام و ورەیەكی نزم و تایەفەگەریەوە گرفتار بوون. بە راددەیەكی گەورە سەلماندیان كە بێتوانان لە بەرەنگاربوونەوەی داعش، چ جای ئەوەی لە عێراقیان بكەنە دەرەوە.
لە كۆتاییدا، دەبێت ئەوە بووترێت كە داعشیش سوودمەند بووە لە بوونی كاردانەوەیەكی تا ڕاددەیەك لاواز لەلایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە لە بەرامبەر دامەزراندنی دەوڵەتێكی تیرۆریستی لە نێو جەرگەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. سەركردایەتی ئەمەریكا لە ناوچەكەدا لە ئاستێكی نزمدایەو هیچ وڵاتێكی دیكەش نەیتوانیوە شوێنی ئەمەریكا بگرێتەوە- لەم ڕووەوە-. ئیدارەی ئۆباما تێكشكاندنی داعشی بە بەرژەوەندیەكی بنەڕەتی ئەمەریكا دەستنیشان كردووە، بەڵام ئامادە نەبووە بۆ خستنەگە و تەرخانكردنی سەرچاوە دیبلۆماتی و ئابووری و سەربازی پێویست بۆ بەدەستهێنانی ئەو ئامانجە لە چوارچێوەیەكی زەمەنی ماقووڵدا.
* ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆتە زۆنێكی نێودەوڵەتی كە توندوتیژی باڵی كێشاوە بەسەریدا و باس لەوە دەكرێت كە ئەم ناوچەیە بەرەو شەڕێكی خوێناوی سەردەكێشێت لە نێوان شیعە و سوننەدا، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا بە تێڕوانینی ئێوە ئەم توندوتیژیە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرەو چ ئاقارێك دەڕوات؟
ــ پێم وا نیيە هیچ كەسێك بتوانێت بە متمانەوە پێشبینی ئەوە بكات كە ساڵێكی دیكە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست چۆن دەبێت، چ جای ئەوەی دە ساڵی دیكە. جڵەوی پرۆسە مێژووییەكانی شەڕو توندوتیژی و ناسەقامگیری پچڕێنراون. زۆرێك لە سیناریۆ جیاوازەكان ئەگەری ڕوودانیان لێدەكرێت، كە زۆربەشیان سیناریۆی خراپن.
هەرچۆنێك بێت، ئەوەی دەتوانم بە بێ گرفت بیڵێم، ئەوەیە كە لە ڕوانگەی سیاسەت داڕێژەرانی ئەمەریكاوە، دوورەپەرێز بوون و خۆ بە دوورگرتن و دەستهەڵگرتن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ هێزەكانی پشێوی، سیاسەتێكی ژیرانە نیيە. پاشەكشەپێكردن و كشاندنەوەی سەرجەم هێزەكانی ئەمەریكا لە عێراق و تەماشاكردنی هەڵكشانی ساڵ لە دوای ساڵی شەڕی ناوخۆیی سوریا نەبۆتە هۆی ئەوەی ئەمەریكا پتر سەلامەت بێت. بەپێچەوانەوە، بەڵكو-گرتنەبەری ئەم سیاسەتە- هاوكار و یارمەتیدەر بوو لە خوڵقاندنی بۆشاییەكی مەترسیدار كە بە شێوەیەكی دراماتیكی بووە هۆی باسك ئەستووربوونی دوو هێز كە مایەی گەورەترین هەڕەشەن بۆ سەر بەرژەوەندیيە ناوچەییەكانی ئەمەریكا، كە ئەو دوو هێزەش بریتین لە سوننە توندڕەوەكانی داعش و ئەل قاعیدە لەلایەك، هەروەها كۆماری ئیسلامی لە ئێران و گاردی شۆرشی ئیسلامی لەلایەكی دیكەوە. پێكەوە ئەم دوو هێزە، خەریكی لێكترازاندنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستن و ئەمەش هەڕەشەی بەرپابوونی شەرێكی سوننی- شیعی بەربڵاوو لەبەریەك هەڵوەشاندنەوەیەكی پڕ لە توندوتیژی دەوڵەتە سەرەكیەكان و قەیرانی گەورەی پەنابەران و بڵاوبوونەوەی ئەتۆمی وهەڵكشانی تیرۆریزمی سەرونەتەوەیی- لە نێویاندا بەكارهێنانی تیرۆریزم دژی ڕۆژئاوا-ی لێدەكەوێتەوە.
حاڵی حازر ئایندەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست زۆر تاریك دیارە، ئەمە مەسەلەیەكە كە هیچ گومانێك هەڵناگرێت. بەڵام من ترسم هەیە لەوەی ئەم ئایندەیە پتر تاریك بێت لە غیابی سەركردایەتیەكی پێداگری ئەمەریكاو لە غیابی پابەندبوون بە جۆشدانی هیزەكانی سیستمی جیهانییەوە بۆ ئیحتیواكردن و پەراوێزخستنی ئەو هێزانەی كە ترس و تۆقاندن و پشێوی و دڕندایەتیەكی بێسنوور بڵاو دەكەنەوە.
*نەك هەر تەنيا دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست شكستیان هێناوە، بەڵكو خودی سیستمی دەوڵەت لە ناوچەكەدا شكستی هێناوە، واتە دەوڵەتان ناتوانن پارێزگاری لە سەروەری خۆیان بكەن و دەسەڵات لە دەستی خۆیاندا قۆرخ بكەن، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی كار لەسەر ئەوە دەكات دووبارە ئەم سیستمە ڕێك بخاتەوە، یاخود سنوورەكان دابڕێژێتەوە بۆ ئەوەی سەقامگیری بگەڕێنێتەوە بۆ ناوچەكە؟
ــ هەر كەسێك بانگەشەی ئەوە بكات كە دەتوانرێت بە ئاسانی سیستمی دەوڵەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگۆڕدرێت ڕاستی نەپێكاوە. باوەڕم وایە مێژوو زۆر بە ڕوونی ئەوە دەخاتەڕوو كە لە دایكبوون و مردنی نەتەوەكان ڕووداوگەلێكی ئاشتیانە نین. بەپێچەوانەوە، بە شێوەیەكی گشتی، ئەو پرۆسەی لەدایك بوون و مردنە، هاوشانە بە ئاستێكی بەرزی توندوتیژی و خوێنڕێژی و ئێش و ئازاری مرۆیی. كە پێشوەختە پێشبینی تەواوی دەرئەنجام و ئاكامەكانی ناكرێت. ئەوەتان لە بیر نەچێت ئەمە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە كە نزیكەی هیچ شتێك تێیدا بە گوێرەی پلان بەڕێوە ناچێت و تێیدا بەهاری عەرەبی لە شەو و رۆژێكدا دەگۆڕێت بۆ زستانی عەرەبی. لە ئێستادا ڕەوشەكە خراپە. بەڵام دەكرێت خراپتر بێت، زۆر خراپتر.
بە دڵنیاییەوە، دەكرێت ڕووداوەكان ئەوەندە بە ئاقارێكی خراپدا بڕۆن كە هیچ بژاردەیەكمان لەبەردەمدا نەمێنێتەوە جگە لە دووبارە داڕشتنەوەی بەشە سەرەكیەكانی ئەو نەخشە ناوچەییەی لە ئێستادا لە ئارادایە. بەڵام نابێت هیچ كەس خۆی فریو بدات بەو باوەڕەی كە ئەمە پرۆسەیەكی ئاسان یان سادە دەبێت. دەكرێت ئومێدی باشترین دەرئەنجام بخوازین، بەڵام دەبێت پلان بۆ خراپترین دەرئەنجامیش دابنێین.
* لە نێو ئەو گۆڕانكاریانەدا كە وا پێشبینی و چاوەڕوان دەكرێت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕووبدەن، ئەوەیە كە دەبینین كە هەر یەكە لە سعودیە و ئێران و توركیا پرۆژەی خۆیان هەیە، بە تایبەتی سعودیە و ئێران توركیا هەموویان دەیانەوێت كاریگەر بن لەسەر ڕەوتی ڕووداوەكان و جێ پەنجەیان هەبێت لەسەر نەخشەی ئایندەی ناوچەكە، پرسیارەكە ئەوەیە چۆن ڕۆژئاوا دەتوانێت هاوسەنگی نێوان ئەو پرۆژە جیاوازانە ڕابگرێت؟
ــ گرنگترین كارێك كە ئەمەریكا دەتوانێت ئەنجامی بدات بریتیە لە پاراستنی رۆڵی خۆی وەك بەهێزترین كاراكتەری ناوچەكە و سازدانی هاوپەیمان و دۆستەكانی بۆ گرتنەبەری سیاسەتێكی جەماعی كە بە ئامانجی پەرەپێدانی بەرژەوەندیيە بنەڕەتیەكانی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا داڕێژرابێت، ئەو بەرژەوەندیانەش بریتیە لە ئاسایش و سەقامگیری و چاكسازی.
مەترسیدارترین كارێك كە ئەنجامی بدەین ئەوەیە ڕێگە بە قووڵبوونەوەی ئەو تێڕوانینە بدەین كە ئەمەریكا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پاشەكشە دەكات یان دەكشێتەوە. ئەمە بۆشاییەكی مەترسیدار دروست دەكات لە ناوچەكەدا كە هەم دۆستەكانمان و هەم دوژمنەكانمان هەوڵ دەدەن بە شێوەیەك پڕی بكەنەوە كە ئەگەری ئەوە نیيە خزمەت بە بەرژەوەنديیە دوورمەوداكانی ئەمەریكا بكات.
* ئەمەریكا هەموو كارێك كە لە دەستی بێت ئەنجامی دەدات بۆ پاراستی یەكێتی عێراق، ئەمە لە كاتێكدا لەسەر ئەرزی واقیع عێراق دابەش بووەو حكومەتی مەركەزی تەنيا دەسەڵاتی لە بەغدا و شارەكانی شیعەكانی باشوور هەیە، بە دەربڕينێكی دیكە حكومەت تەنيا نوێنەرایەتی شیعەكان دەكات لە وڵاتەكەدا، لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە، ئایا هاوڕا نین لەگەڵ ئەوەدا كە پێداگیری ئەمەریكا لەسەر یەكپارچەیی عێراق خزمەت بە بەرژەوەندیەكانی ئێران دەكات، چونكە عێراقێكی یەكگرتوو شیعەكان زاڵ دەبن بەسەریدا؟
- ئەو كێشەیەی كە سیاسەتی ئەمەریكای گرفتار كردووە، بریتیە نیيە لە ئامانجی بەدەستهێنانی عێراقێكی دیموكرات و فیدڕاڵ و یەكگرتوو. كێشەكە بریتیە لە شكستهێنان لە گرتنەبەرو پیادەكردنی ئەو سیاسەتانەی دەبوونە هۆی زیاتركردنی دەرفەتەكانی بەدەستهێنانی ئەو ئامانجە. پاڵپشتیكردنی مالیكی بۆ ئەوەی ببێتە سەرۆك وەزیران- لە ساڵی 2010دا- هەنگاوێك بوو لەبری بەهێزكردنی یەكێتی عێراق، ئەو یەكێتیەی لاواز كرد. دەستڕۆیشتوویی ئێرانی پتەوتر كرد لە بری ئەوەی لاوازی بكات. هەمان شت بۆ كشانەوەی ئەمەریكا لە عێراق- لە ساڵی 2011- ڕاستە. ئەمە بۆشاییەكی گەورەی دروست كرد كە بووە هۆی ئەوەی تایەفەگەریيەكی زیاتر و دابەشبوون و دەستێوەردانی زیاتری ئێران بێتە ئاراوە- نەك كەمتر.
بە هەمان شێوە، دەتوانین تا ڕاددەی دڵنیایی بڵێین كە حاڵی حازر ئامادەیی ئەمەریكا بۆ بواردان بە میلیشیا شیعەكان كە لەلایەن ئێرانەوە پاڵپشتی دەكرێن بۆ ئەوەی لەسەر ئەرزی واقیع شەڕ لەگەڵ داعشدا بكەن، دەرئەنجامی پێچەوانەی لێدەكەوێتەوە. دەكرێت هەندێ سەركەوتنی تاكتیكی بەدەست بهێنێت بەسەر داعشدا، بەڵام لە هەمان كاتدا سەردەكێشێت بۆ زیاتر دوورەپەرێزخستنی سوننەكان و پتەوتركردنی باڵادەستی ئێران بەسەر بەغداوە. ڕەنگە شەڕەكە ببەینەوە، بەڵام شەڕی بنیاتنانی دەوڵەتێكی عێراقی كار دەدۆڕێنین، دەوڵەتێك كە ئەگەرچی بە ڕاددەیەكی گەورە بە نامەركەزی كرابێت بەڵام دەوڵەتێكی خاوەن سەروەری و سەربەخۆی و یەكگرتوو بێت.
* كێشەی كورد یەكێكە لە كێشە هەڵپەسێردراوەكان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، حاڵی حازر ئەوە تەنيا كوردە كە توانیویەتی لەسەر ئەرزی واقیع تیرۆریزم تێكبكشێنێت، لەوەش زیاتر، كورد خاوەنی بەهای هاوبەشن لەگەڵ ئەمەریكاو وڵاتانی ڕۆژئاوادا و لە هەمان كاتدا كورد خوازیاری بەدەست هێنانی سەربەخۆیین، بە بۆچوونی ئێوە تا چ ڕاددەیەك دامەزراندنی كوردستانی سەربەخۆ بە هەنگاوێكی گرنگ دادەنرێت بۆ تێكشكاندنی تیرۆریستانی داعش؟
- دوای چەند پاشەكشەیەك لە مانگی ئابی ڕابردوودا، كورد لە عێراقدا پاڵەوانانە شەڕیان لەگەڵ داعشدا كردووە، توانیوانە نزیكەی سەرجەم ئەو خاكانەی هەرێمی كوردستان بەدەست بهێننەوە كە لە دەستیان دابوو. پشتیوانی ئاسمانی ئەمەریكا گرنگیەكی یەكلاكەرەوەی هەبوو لەو هەوڵ و كۆششانەدا، كە پشتیوانیەكی بەرفراوانی لێدەكرێت لەلایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. هیچ گومانێكم نیيە كە پێویستە مەشق و ڕاهێنان و هەماهەنگی ئەمەریكا لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا بەرفراوان بكرێت و قووڵتر بكرێتەوە. پێویستە برەودان بە شەراكەتێكی ستراتیژی ڕاستەقینە لە نێوان ئەمەریكا و هەرێمی كوردستان كە هەرێمێكی بەهێزو گەشەكردوو بێت و چاكسازی تێیدا ئەنجام درابێت، ئامانجێكی سەرەكی سیاسەتی ئەمەریكا بێت و ستونێكی گرنگ بێت بۆ دووبارە بەدەستهێنانەوەی –بەلای كەم- ئاستێك لە سەقامگیرو ئاسایش لە ناوچەكەدا.
لە كاتێكدا هەرێمی كوردستان ڕۆڵێكی زۆر گرنگی بینیوە لە شەڕی دژ بە داعشدا، بەڵام باوەڕم وایە لە كۆتاییدا لایەنی سەرەكی بۆ تێكشكاندنی داعش بەندە بە سوننەكانەوە نەك بە كوردەوە. كورد نە دەتوانن، نە دەیانەوێت و نە پێویستە ئەو لایەنە بن كە لە كۆتاییدا داعش لەسەر دەستی ئەوان تێكبشكێت و لە شارەكانی ئەنبار و نەینەوا دەربكرێن. تەنها پێكهاتەی سوننەی عێراق دەتوانن ئەو كارە بكەن. ئەوە خاكی ئەوانە، ئەوانە شاری ئەوانە و شارۆچكەی ئەوانن. پێویستە ئەمەریكا و هەرێمی كوردستان و باقی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و لە هەمووشی گرنگتر حكومەتی عێراق هەمو كارێك ئەنجام بدەن كە لەدەستیان بێت بۆ ئەوەی سوننەكانی عێراق دژ بە سوننەكان بجووڵێنن لە دژی داعش و پێكهاتەكەیان بخەنەوە ژێر دەسەڵاتی خۆیان.

ماوەی 20 ساڵ لەبەرزترین ئاستی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا كاریكردووە و لەماوەی ئەم 20ساڵەدا ئەزموونی لەسەر توركیا و باكووری ئەفریقیا و لوبنان و سوریا و راپەڕینەكانی بەهاری عەرەبی و میسرو سعودیەو دەوڵەتانی كەنداو عێراق و حزبوڵڵا و فەلەستین و ئێران هەیەو راستەوخۆ بەفەرمی لەسەر ئەم دۆسێیانە كاری كردووە.
لە ئیدارەی یەكەمی جۆرج دەبلیو بوشدا جێگری راوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی سەرۆك بوش بووە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
لە ئیدارەی دووەمی جۆرج دەبلیو بوش بۆتە راوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی دیك چینی جێگری سەرۆك كۆماری ئەمریكا.
پێشتریش گەورە راوێژكاری ستافی وەزیری دەرەوەی ئەمریكا وارن كریستۆڤەر بووە لە ئیدارەی كلینتۆن.
لە ئیدارەی جۆرج بوشی باوكدا، سەرۆكی ستافی پلاندانان بووە لەوەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا لەگەڵ جیمیس بیكەر.
لەدەرەوەی كاری حكومەت، جۆن حەننا گەورە تۆژەر بووە لە ئامۆژگای واشنتۆن بۆ رۆژهەڵات.
ئێستاش گەورە راوێژكارە لە دامەزراوەی بەرگری و دیموكراتی (FDD).