لە کاتی شیکردنەوەی ڕێڕەوی دەوڵەت لە دیموکراسییە تازەپێگەیشتوەکاندا بەتایبەتی لە کەیسی عێراقدا خۆمان دەبینینەوە کە ڕووبەڕووی دووانەییەک دەبینەوە کە حوکمڕانی پێکهێنانی دەسەڵاتی جێبەجێکردن دەکات دووانەیی چوارچێوەی دەستووری بەرامبەر بە داب و نەریتی سیاسی لێرەوە دەستەواژەی کۆسپ لە پێکهێنانی حکومەتدا وەک دەرئەنجامی ململانێی نێوان ئەم دوو چوارچێوە سەرهەڵدەدات ئێمە شاهیدی حاڵەتێکی پێکدادان و دژایەتی دەبین کە لە ئەنجامدا دۆخێکی دەسەڵات بەهۆی داب و نەریتەوە ئیفلیج بووە لە کاتێکدا دەستوور چوارچێوەی گشتی دابین دەکات داب و نەریتی سیاسی وردەکارییە جەوهەریەکان پڕ دەکاتەوە بەو پێیەی داب و نەریت تەنیا لەسەر بنەمای هەستی گشتی و گۆڕینی هاوسەنگی دەسەڵات نییە زۆرجار هۆکاری سەرەکی درێژکردنەوەی بنبەستی سیاسییە بۆ هێزە سیاسییەکان دەستبەرداربوون لە داب و نەریتێک وەک لەدەستدانی دەستکەوتی مێژوویی و تائیفی هەست پێدەکرێت
دووەم چوارچێوەی دەستووری (یاسا نووسراوەکانی یارییەکە)
ئەمەش لە دەستووری هەمیشەییدا بەرجەستە بووە کە وەک گرێبەستی کۆمەڵایەتی و یاسای باڵا کاردەکات ئەو چوارچێوەیەیە کە شەرعیەتی یاسایی دەدات چونکە ڕێکارەکانی لە دەقەکانیەوە وەرگیراون لەوانە
مادەی ٧٦ی دەستوور ئەم مادەیە میکانیزمی کاندیدکردنی گەورەترین بلۆکی پەرلەمانی ڕێکدەخات و چوارچێوەی کاتی و دەسەڵاتی تایبەتی هەر دەسەڵاتێک دیاری دەکات
دادگای باڵای فیدراڵی ئەم دادگایە پارێزەری دەقەکەیە و دەستێوەردان دەکات بۆ لێکدانەوە بۆی کاتێک ناکۆکی دروست دەبێت وەک ئەوەی لە لێکدانەوەی چەمکی گەورەترین بلۆک یان نیسابی یاسایی بۆ خولی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیدا ڕوویدا
نموونە لە ژێر ڕۆشنایی ئەو بنبەستەی دوای هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٢١ هێزە سیاسییەکان تانەیان لە دادگای باڵای فیدراڵی دا بۆ لێکۆڵینەوە لەبارەی ڕێژەی یاسایی پێویست بۆ هەڵبژاردنی سەرۆک (مادەی ٧٠) ئەم هێزانە هەوڵیان دەدا هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بە بەکارهێنانی زۆرینەی سادە (نیوە لەگەڵ یەک) تێپەڕێنن بۆ شکاندنی چەقبەستوویی بەڵام بڕیارەکەی دادگا پێویستی نیسابی دوو لەسەر سێی ئەندامانی پەرلەمان (220 لە کۆی 329) بۆ ئەنجامدانی دانیشتنی هەڵبژاردن دووپاتکردەوە
سێیەم داب و نەریتی سیاسی (یاسا ڕاستەقینەکانی یارییەکە)
ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەو کۆمەڵە یاسایە نەنووسراوانەی کە هێزە سیاسییەکان لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە لەسەری جێگیر بوون کە شەرعیەتی سیاسی یان قبووڵکردنیان پێدەبەخشێت دابەشکردنی دەسەڵات یان دابەشکردنی دەسەڵات لەسەر بنەمای کۆدەنگی بنەمای حوکمڕانییە بۆ دابەشکردنی سێ سەرۆکایەتییەکە (سەرۆکایەتی کۆمار ئەنجومەنی وەزیران و پەرلەمان) ئەمەش وا دەکات داب و نەریت زۆرجار بەهێزتر بێت لە دەقی دەستوور ئەمەش لە
سێیەمی بلۆککردن دەقی دەستووری لە دەستی هێزەکانی دژبەری تەوافوقدا گۆڕاوە بۆ ئامرازێک کە پێی دەوترێت سێیەمی بلۆککردن گەڕانەوە بۆ سەر مێزی دانوستان ناچار دەکات بۆ ئەوەی نیشان بدات کە دەستوور ناتوانرێت بە دابڕان لە ڕێبازی کۆدەنگیی نەریتی جێبەجێ بکرێت لێکدانەوە بۆ مادەی ٧٦ دادگای فیدراڵی چەندین جار د دەستوەردانی کردووە بۆ پێناسەکردنی چەمکی گەورەترین بلۆک. لە ساڵی ٢٠١٠دا دادگا بڕیاریدا کە گەورەترین بلۆک ئەو بلۆکەیە کە لەناو پەرلەماندا دوای هەڵبژاردنەکان پێکهێنراوە مەرج نییە ئەو لیستە بێت کە زۆرترین کورسی بەدەستهێناوە ئەمەش ڕێگەی بە هێزە دۆڕاوەکان دا کە دووبارە گرووپ بکەنەوە و دەست بەسەر دەسەڵاتدا بگرن لە لیستی براوەکان سیناریۆیەک کە لە هەڵبژاردنەکانی دواتردا بە شێوەی جۆراوجۆر دووبارە بووەتەوە
حکومەتی چاودێر کاتێک چەقبەستوویی سیاسی لە سەردەمی حکومەتەکەی مستەفا الكاظمى بەردەوام بوو دادگای فیدراڵی دەستوەردانی کرد بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵاتەکانی حکومەت و ڕێگریکردن لە دەرکردنی یاسای چارەنووسساز و وەک حکومەتی چاودێر بۆ کاروباری ڕۆژانە دەستنیشانکرد ئەمەش فشارێکی بێئەندازەی خستە سەر هێزە سیاسییەکان و ناچاریان کرد دان بە ئیفلیجی تەواوەتی دەوڵەتدا بنێ
چوارەم سوودەکانی سیستەمی زۆرینە
(وەک چارەسەرێکی بەدیل)
ڕەنگە سیستەمی زۆرینە باشتر بێت لە سیستەمی هاوبەشکردنی دەسەڵات لەسەر بنەمای پشک بەهۆی ئەم هۆکارانەی خوارەوە
گەیشتن بە سەقامگیری دەبێتە هۆی پێکهێنانی حکومەتێکی بەهێز و ئۆپۆزسیۆنێکی ڕوون ئەمەش ئاسانکاری بۆ دەنگدەران دەکات کە بەرپرسانی سەرکەوتن یان شکستەکان دەستنیشان بکەن و لە ڕێگەی هەڵبژاردنەوە لێپرسینەوەیان لەگەڵ بکەن
ڕزگاربوون لە بازنەی کۆدەنگی پراکتیکی وەزیرەکان کە نوێنەرایەتی بازنەی هەڵبژاردنی خۆیان دەکەن نەک دەوڵەت لەناو دەبات بڕیاردانی حکومەت دەکاتە ناوەندگەرایی و کاریگەر
ئاسانکاری گواستنەوەی هێز: ڕێگە دەدات بە گواستنەوەی هێز بە شێوەیەکی ڕێک و پێک و ئاسان لە نێوان دوو بلۆکی سەرەکیدا
پێنجەم_ ئەنجام و ڕاسپاردەکان
عێراق بەهۆی هەلومەرجە ناوازەکەیەوە کە لە نێوان فشارەکانی زلهێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان گیری خواردووە تووشی بنبەستێکی سیاسی درێژخایەن دەبێت بەردەوامی شکستهێنان لە هەڵبژاردنی ڕێبازێکی سیاسی کە توانای بەڕێوەبردنی دۆخەکەی هەبێت لە نێوان قەیرانە ئابوورییەکان و هەڕەشە دەرەکییەکان عێراق ڕووبەڕووی ئایندەیەکی نادیار دەکاتەوە
پێشنیارەکان
چالاککردنی چاودێری و میکانیزمی یاسایی بۆ هەر شتێک کە پێشێلی سەروەری عێراق بکات کارکردن بۆ دەرهێنانی عێراق لە دۆخی ژێردەستەیی سیاسی
کارکردن بۆ هەموارکردنەوەی هەندێک ماددەی دەستوور کە ڕێگرن لە پێکهێنانی حکومەتەکان بۆ ئەوەی ئەو دەقانە لەژێر پەردەی داب و نەریتدا نەبنە کەرەستەی بەربەستی سیاسی
پێویستی یەکەمایەتیدان بە بەرژەوەندی نیشتمانی بەسەر بەرژەوەندییە تەسکەکانی تائیفیدا بۆ ئەوەی نەگەڕێتەوە بۆ دەستێوەردانی ئاشکرای دەرەکی کە پێش ساڵی ٢٠٠٣ ڕوویدا