پڕۆفیسۆر ستیڤن ڤان ئیڤێرا ئوستادی زانستی سیاسەتە لە زانكۆی ماسیۆشید تەكنەلۆژی و پسپۆڕ و تایبەتمەندە لە سەر كۆمەڵێك بواری سیاسەتی نێودەوڵەتی، لەوانە رێگرتن لە شەڕ، سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا، سیاسەتی ئاسایش و دەستێوەردانی ئەمریكا لە وڵاتانی جیهانی سێیەم و پێوەندییە نێودەوڵەتییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. بۆ قسەكردن لەسەر بارودۆخی ئاڵۆزی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و شەڕی داعش لە ماوەی ساڵی رابردوو، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ ئەنجامدا و بەمجۆرە بۆچوونەكانی بۆ گوڵان خستەڕوو.

پڕۆفیسۆر ستیڤن ڤان ئیڤێرا لە زانكۆی ماسیۆشید بۆ گوڵان: ئەگەر بەغدا دەسەڵات و داهات بە شێوەیەكی راستەقینە دابەش نەكات، ئەوا عێراق خۆی دابەش دەبێت

*ساڵێكی تەواو بە سەر دامەزراندنی خەلافەتی ئیسلامی لە لایەن تیرۆریستانی داعشەوە تێدەپەڕێت، لەو ساڵەدا ئەو تیرۆریستانە خاكی زیاتریان داگیركرد و ئێستا بەراورد بە ساڵی ڕابردوو توانایەكی باشتریان هەیە. بە بۆچوونی ئێوە، لە كاتێكدا ئەو خاكەی داعش دەستی بەسەردا گرتووە، سنوورێكی داخراوی هەیە و هیچ دەروازەیەكی بۆ سەر دەریا نییە، هەروەها ئەوان خاوەنی هیچ فڕۆكەخانەیەك نین. ئایا نهێنی بەهێزبوون و بەرفراوانبوونی داعش بۆچی دەگەڕێتەوە؟

- ئەوە پرسیارێكی زۆر باشە. پێموایە بەشێكی بۆ بێتوانایی و توندڕەویی موعارەزەكانیان دەگەڕێتەوە. بە بۆچوونی من نهێنی بەهێزییان لە عێراقدا بریتییە لە شۆڤینییەتی شیعەكان كە زاڵن بە سەر حكومەتی بەغدادا، حكومەتی بەغدا بە گونجاوی نەزانیوە دەسەڵات و داهات لەگەڵ سوننە، یان كورددا دابەش بكات. ئەگەر حكومەتی بەغدا دەسەڵات دابەش بكات، ئەوا داعش بە ڕاددەیەكی زۆر لاواز دەبێت. بەهێزبوونیان لە سووریا -ش بۆ دڕندایەتی و دڵڕەقیی حكومەتەكەی بەشار ئەسەد، هەروەها بۆ بێتوانایی ئەوەی پێی دەوترێت موعارەزەی میانڕەو دەگەڕێتەوە، هەروەها هەندێ وڵاتی ناوچەكە بە نهێنی بوونەتە هۆی بەهێزبوونی داعش، كە بە تەواوەتی بەرهەڵستی داعشیان نەكردووە، بەتایبەتی توركیا، كە بواری داوە لە ڕێی وڵاتەكەیەوە خەڵكانێك بچنە نێو داعشەوە. لە سەرەتای شەڕەكەشەوە سعودییەش پێوەندی لەگەڵ داعشدا هەبوو. كەواتە هۆكارەكە بێتوانایی و توندڕەوی دوژمنەكانیانە، بەتایبەتی حكومەتی بەغدا و حكومەتی دیمەشق، بە هەمان شێوە چاوپۆشی حكومەتە لە سوننەی عەرەب و غەیرە عەرەبی ناوچەكە. لە هەمان كاتدا داعشییەكان خۆشبەخت بوون لە دەستبەسەرداگرتنی ناوچە دەوڵەمەند بە نەوتەكان، كە هەندێ لەو داگیركارییانە لە ڕووی داراییەوە دەوڵەمەندی كردن و پێدەچێت مۆدێلێكی كارای كۆكردنەوەی داراییان هەبێت، هەرچەندە هەروەك ئێوە دەڵێن سنوورێكی داخراویان هەیە و هێڵی ئاسمانی و دەریایشیان نییە.

* لە سەر ئەرزی واقیع عێراق دابەش بووە و حكومەتی مەركەزی تەنها دەسەڵاتی لە بەغدا و شارەكانی شیعەكانی باشوور هەیە، بە دەربڕێنێكی دیكە حكومەت تەنها نوێنەرایەتی شیعەكان دەكات لە وڵاتەكەدا. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە: ئایا هاوڕا نین لەگەڵ ئەوەدا كە پێداگیری ئەمریكا لە سەر یەكپارچەیی عێراق خزمەت بە بەرژەوەندییەكانی خۆی ناكات، چونكە لە عێراقێكی یەكپارچەدا شیعەكان بە سەریدا زاڵ دەبن؟

- ئەوەی پەیوەستە بە پرسی یەكێتی لە بەرامبەر دابەشبوونی عێراق و ئەوەی ئایا دەستڕۆیشتوویی ئێران بە دابەشبوونی عێراق زیاتر دەبێت، یان دادەكشێت، ئەوا پێموایە ئێران تا ئەو كاتەی شەڕی ناوخۆ، یان هەر شەڕێكی دیكە هەبێت، لە ناوچە شیعەنشینەكان دەستڕۆیشتووییەكی گەورەی دەبێت، چونكە شەڕكردن لەگەڵ سوننەكان دەبێتە هۆی ئەوەی شیعەكان لە ئێران نزیك ببنەوە. باوەڕم وایە ئەگەر ئاشتی لە ئارادا بێت، ئەوا شیعەكان بە سەربەخۆیی و دوور لە دەستڕۆیشوویی ئێران هەڵسوكەوت دەكەن، بەڵام هەموو شەڕە ناوخۆییەكان دەرفەتێكن بۆ هێزە دەرەكییەكان بۆ درێژكردنەوەی دەستڕۆیشتوویی خۆیان، ئەمە بۆ ئێرانیش ڕاستە، چونكە ئەو لایەنانەی لە شەڕی ناوخۆوە تێوەگلاون، پێویستییان بە هاوپەیمان هەیە و بانگهێشتی هێزی دەرەكی دەكەن. ئەمەمان جار لە دوای جار لە شەڕی ناوخۆیی ئەفغانستان و شەڕی ناوخۆیی چیچاندا بینیوە. بەڵام من دڵنیا نیم لەوەی دابەشبوونی عێراق ببێتە هۆی كەمبوونەوەی دەستڕۆیشتوویی ئێران، ئەوەی ئەم دەستڕۆیشتووییە كەم دەكاتەوە هێنانەئارای ئاشتییە، دەكرێت ئاشتی لە ڕێی دابەشكردنی وڵات و دەكرێت لە ڕێی دابەشكردنی دەسەڵاتەوە بەدی بێت، ئەمە دوو حاڵەتی میسالین. من دەزانم لە ماوەی دوانزە ساڵدا هەوڵدراوە دەسەڵات دابەش بكرێت - لە عێراقدا- و هەمیشە شیعەكان ڕەتیان كردۆتەوە. كەواتە شەڕی ناوخۆ دەستڕۆیشتوویی ئێران زیاد دەكات. دەكرێت لە دوو ڕێگەوە كۆتایی بە شەڕی ناوخۆیی بهێنێت، یان دابەشكردنی دەسەڵات لە نێوان شیعە و سوننە و كورددا – كە ئەوانیش سوننەن- یاخود دابەشكردنی وڵاتەكە. ئەگەرچی دابەشبوونی وڵاتیش خۆی لە خۆیدا هەڵگری پشێوییە و ئەگەر باس لە دابەشبوونی ئەمری واقیعیش بكرێت، ئەوا پرسیارەكە ئەوەیە كێ حوكمڕانیی بەشە سوننەكەی عێراق دەكات؟ بێگومان ئەو كاتە داعش دەبێتە حوكمڕان، ئەوەش قابیلی قبووڵ نییە، دواتر چۆن ڕێگری لە هەڵكشانی دەوڵەتی داعش دەكرێت؟ بۆ ئەمەش وەڵامێكی ڕوون نییە.

*كێشەی كورد یەكێكە لە كێشە هەڵپەسێردراوەكان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، حاڵی حازر ئەوە تەنها كوردە كە توانیویەتی لەسەر ئەرزی واقیع تیرۆریزم تێكبشكێنێت، لەوەش زیاتر، كورد خاوەنی بەهای هاوبەشن لەگەڵ ئەمریكا و وڵاتانی ڕۆژئاوادا، لە هەمان كاتیشدا كورد خوازیاری بەدەستهێنانی سەربەخۆیین، بە بۆچوونی ئێوە تا چ ڕاددەیەك دامەزراندنی كوردستانی سەربەخۆ بۆ تێكشكاندنی تیرۆریستانی داعش بە هەنگاوێكی گرنگ دادەنرێت؟
- من لەگەڵ دروستبوونی دەوڵەتی كوردیدام و باوەڕم وایە پێویستە دەوڵەتی كوردی هەبێت و كورد شایستەی ئەوەیە دەوڵەتی هەبێت. لە بەر ئەوەی بە درێژایی مێژوو دەوڵەتانی ناوچەكە، توركیا و عێراق و سوریا مامەڵەیەكی ناڕەوایان لەگەڵ كەمینەی كورددا كردووە. لەبەر ئەو هۆكارانە لەگەڵ دروستبوونی دەوڵەتی كوردیدام، بەڵام ئەم هەنگاوە هەڵگری مەترسی گەورەیە. دەبێت لە دابەشبوونی ڕابردوو بڕوانن، كە هەندێ جار پرۆسەیەكی خوێناوی بووە، ئەگەر لە دابەشبوونی هیندستان بڕوانن لە ساڵی 1947دا ئەوا پتر لە یەك ملیۆن كەس كوژران و گەورەترین شەپۆلی ئاوارەی لە مێژوودا دروستكرد. هەروەها دابەشبوون و دووبارە دابەشبوونەوەی توركیا و یۆنان بووە هۆی ڕاگواستنی خەڵكانێكی زۆر لە هەردوولا، زۆر كەس ماڵ و حاڵی خۆیان جێهێشت لە كاتی دابەشبوونی یۆگسلافیادا. تەنانەت جیابوونەوەی سودانی باشووریش- كە من لەگەڵیدا بووم- دووچاری دژواری بۆوە.

لەبەر ئەوە دەبێت زۆر بە وریاییەوە كاری بۆ بكرێت و رێكبخرێت. من لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردیدام و پێموایە لە كۆتاییدا دەبێتەهۆی هێنانەدی ئاشتی لە ناوچەكە، ئەگەر بە وریاییەوە پلانی بۆ دابنرێت. سەبارەت بەوەش كە ئایا دەكرێت كێشەی داعش ئیدارە بدرێت؟ من باوەڕم وانییە كورد چارەسەر بن بۆ كێشەی داعش، ڕەنگە دابەشبوون چارەسەر بێت بۆ كێشەی داعش. ئەگەر سوننەكان چیتر لەوە نەترسن بكەونە ژێر باڵادەستی بەغداوە – كە شیعە زاڵە بەسەریدا- ئەوا پتر ئامادەییان دەبێت بۆ ئەوەی لە ژێر حوكمڕانیی داعش بێنەدەرێ، ئەگەر ڕاشكاو بین لە بارەی خەونەكانی ناسیۆنالیزمی كوردییەوە، ئەوا خەونی سەرەكیی كورد سەربەخۆییە و لەو بڕوایەدام كوردستان پێشمەرگە ڕەوانەی قووڵایی خاكی سوننە ناكات، بۆ پاراستنی ئەو خاكانە، ئەوان ئەم كارە ناكەن و نابێت كەس پێشبینی بكات كە ئەوان ئەم كارە دەكەن. پێشمەرگە دەتوانێت رۆڵێكی زۆر سوودبەخش ببینێت بە ئیحتیواكردنی داعش و نابێت چاوەڕوانی ئەوە بكرێت بەدوای داعشدا بچن و هێرش بكەنەسەریان. ڕەنگە دابەشبوونی عێراق دەرئەنجامێكی باشی لێبكەوێتەوە، لەو ڕووەوە كە سوننەكان چیتر پاڵپشتی داعش نەكەن، لەبەر ئەوەی ترسیان لەوە نامێنێت بكەونە ژێر باڵادەستیی شیعەكانی باشوورەوە. شیكردنەوەی من ئەوەیە كە داعش سوود لە ئەو رق و ترسە وەردەگرێت كە سوننەكان هەیانە بەرامبەر شیعە و ترسی ئەوەیان هەیە دڵڕەقانە لەلایەن شیعەكانەوە هەڵسوكەوتیان لەگەڵدا بكرێت، كاتێك ئەو ترسە دەڕەوێندرێتەوە، ئەوا ئاسانتر دەتوانین قەناعەت بە سوننەكان بكەین كە خۆیان لە ژێر حوكمڕانیی داعش ڕزگار بكەن، لێرەدا دەكرێت مشتومڕی ئەوە بكەین كە ڕێگەی ئاسان بۆ ئەو كارە ئەوەیە عێراق بۆ سێ بەش دابەش بێت.

*بەڵام لە مێژووی چەند دەیەی رابردوو جیابوونەوەی ئاشتییانەش ڕوویداوە، لەو بارەیەوە راتان چییە؟

- ئاشتیانەترین جیابوونەوە بریتی بوو لە دابەشبوونی چیكۆسلۆڤاكیا بۆ چیك و سلۆڤاكیا، كە زۆر ئاشتییانە بوو، هیچ توندوتیژییەكیشی تێدا ڕووی نەدا. هەروەها هەندێ بەش زۆر بە ئاشتییانە لە یوگسلافیا جیابوونەوە، وەك سلۆڤینیا و مەقدۆنیا. كێشەكان هەموویان لە نێوان سرب و كروات و بۆسنییەكاندا ڕوویان دا، یەكێتی سۆڤیەت بۆ 15 وڵات دابەش بوو. هەندێ لەوانە توندوتیژییان لە خۆگرت، وەك ئەوەی لە ناوچەی قەوقازدا ڕووی دا، سنوورەكانی دیكە بە بێ توندوتیژی دروستكران، وەك ئەوەی لە ناوچەی بەلتیكدا ڕووی دا. جیابوونەوەی ئۆكرانیا ئاشتییانە بوو، بەڵام ئێستا لە شەڕدان. هەروەها پرۆسەی كۆتاییهێنان بە كۆلۆنیالیزم لەلایەن ئەوروپاوە هەندێكیان توندوتیژییان لە خۆگرت و ئەوانی دیكە ئاشتیانە بوون. وەك كورد دەكرێت دابەشبوونی ئاشتییانە ئەنجام بدەن، بەڵام دەبێت سەرەتا بیر لە هەندێ مەسەلە بكەنەوە، بۆ نموونە: ئایا چارەنووسی سنووری كەركووك چی دەبێت و چۆن یەكلا دەكرێتەوە؟ ئەمە لە كاتێكدا دابەشبوونەكە ڕوویداوە و تەنها ئەوەی ماوە بە ڕەسمی بكرێت.

*لە ماوەی ڕابردوودا پێوەندییەكانی توركیا و هەرێمی كوردستان بەرەوپێش چوون، ئایا پێشبینی ناكەن پێكدادان لەسەر ئەم بارودۆخە ڕووبدات؟

ـ پێویستە بایەخ بەوە بدەین و دڵنیا بین لەوەی كە ئەمە حاڵەتەكە بێت. من هاوڕام لەگەڵتاندا، بە بەراورد بە 15 ساڵ پێش ئێستا توركیا پتر ئامادەیە بۆ قبووڵكردنی دەوڵەتی كوردی. من بەم شێوەیە پوختی دەكەمەوە، ئەگەر نوێنەرانی كورد لە ڕۆژئاوا برەو بەوە دەدەن كە ئەوان چارەسەرن بۆ داعش، ئەوا بە باوەڕم ئەمە كارێكی باشە، ئەگەر من لە جێی ئەوان بوومایە ئەو كارەم دەكرد و ئەوەم دەوت و ئەمەش دەنگدانەوەی باشی دەبێت لای ئەمریكا. بەڵام هەروەك وتم مەسەلەكە لەوە ئاڵۆزترە باوەڕم وایە پێشمەرگە – لە ڕووی سەربازییەوە- تاكە هێزە بۆ ئیحتیواكردنی داعش و نابێت بچنە باری هێرشبردنەوە، ئەگەر بچنە نێو ئەو خاكانەوە كە خاكی عەرەبن، جێی پرسیار دەبێت، بەڵام ڕەنگە دابەشبوون چارەسەری بەشێكی كێشەی داعش، یاخود چارەسەرێكی كارا بێ بۆ كێشەی داعش، ئەویش بە ڕەواندنەوەی مەترسیی زاڵبوونی شیعەكان بە سەر عەرەبە سوننەكاندا، كەواتە بیرۆكەی دابەشبوون بە جۆرێك لە جۆرەكان هاوكارە بۆ چارەسەركردنی كێشەكە، لەبەر ئەوەی ئەو پاساوە لە دەستی داعش دەردەهێنێت كە ئەوان سوننە لە دەستی باڵادەستبوونی شیعە ڕزگار دەكەن، چیتر ناتوانن ئەم كارە بكەن، هەر كاتێك شیعە بە ڕەسمی ڕایگەیاند چیتر ئێمە حوكمڕانیی ناوچە سوننەكان ناكەین، بەڵام باوەڕم بەوە نییە كورد بچن كێشەی داعش چارەسەر بكەن. ئایا دابەشبوونی عێراق هاوكارە بۆ چارەسەركردنی كێشەی عێراق، بەڵێ.

شیعەش بەرهەڵستی دابەشبوون ناكات و قبووڵی دەكات. كارێكی باش دەكەن كە ئێستا لەسەر ئاستی رۆژنامەگەری باسی ئەم پرسە دەكەن، چونكە كاتێك لە ساڵی 2003 تاوەكو 2007 كە باسی دابەشبوون دەكرا، بەتایبەتی كە جۆ بایدن- لەو كاتەدا سیناتۆر بوو- و بیرۆكەی دابەشبوونی عێراقی باس كرد، وەڵامەكە ئەوە بوو كە كەس لە عێراقدا لەگەڵ دابەشبووندا نییە، جگە لە كورد، واتە عەرەبەكان لەگەڵیدا نەبوون. بەڵام ئێستا گۆڕانێك لە مشتومڕەكاندا ڕوویداوە لە عێراقدا و ئێستا كەسانێكی زۆر لەگەڵیدان. كەواتە چیتر مەسەلەكە ئەوە نییە كە تۆ ناتوانیت وڵاتێك دابەش بكەیت كە خەڵكەكەی نایانەوێت دابەش بن. ئێستا ڕوون نییە كێ بەرهەڵستی دابەشبوون دەكات، ئاشكرایە داعش ئەم كارە دەكات، چونكە باوەڕی بەوەیە دەست بەسەر سەرجەم جیهانی ئیسلامیدا بگرێت، بەڵام ڕوون نییە كە ئەمە پشتیوانییەكی جەماوەری هەبێت.