كێشەكان زۆرن، گۆڕانكارییەكانیش بە ئاڕاستەی نەرێنی لەسەر ئاستی جیۆپۆلیتیكی رۆژ لە دوای رۆژ بەرەو خراپتر دەچن. لە بەرامبەردا پێشبینیكردن بۆ كێشەكان و ئامادەكاری بۆ چارەسەركردنی كێشەكان كەمن، ئەمەش وایكردووە بارودۆخەكە رۆژ لە دوای رۆژ بەرەو خراپتر بچێت. بۆ قسەكردن لەسەر ئەم رەوشە ئاڵۆزەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئایندەی ئەم ناوچەیە ئەم وتووێژەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر تۆبیاس بۆهملیت ئەنجامدا و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

پڕۆفیسۆر تۆبیاس بۆهیلمت لە زانكۆی ئیسكسی بەریتانی بۆ گوڵان:راستە پێشمەرگە تەنیا هێزە لەسەر زەوی تیرۆریستانی داعشی تێكشاندووە، بەڵام پێشبینیكردن بۆ ئایندەی ناوچەكە كارێكی ئاسان نییە


* بە هۆی پێشكەوتنە خێراكانی تەكنەلۆژیا و ئەو مەترسییانەی لە ئاكامی ئەم پێشكەوتنە دێنە ئاراوە، بڕیارسازان و سیاسەت داڕێژەران و ناوەندەكانی توێژینەوە دوچاری دژواری دەبنەوە لە پێشبینیكردنی ئەو گۆڕانكارییانەی بەسەر مرۆڤایەتیدا دێن، ئایا تا چەند ئەمە دەبێتە هۆی قووڵكردنەوەی كێشەكان لە جیهاندا؟
- بە ڕادەیەكی زۆر. بەم دواییە حكومەتی ئەمریكا و بەریتانیا و هەروەها چەند حكومەتێكی دیكەی ڕۆژئاوا وەبەرهێنانێكی زۆریان كرد بۆ باشتركردنی توانای پێشبینیكردن بۆ باشتر چارەسەركردنی كێشەكان، نەك هەر لە بواری ئەكادیمیدا، بەڵكو لە بواری دامەزراوەكانی سیاسەت و حكومەتیشدا. حكومەتەكان درك بەوە دەكەن، ئەمە كێشەیەكی گەورەیە. لەبەر رۆشنایی ئەوەی باسكرا، ئەوا پێدەچێت توانای حكومەتەكان لە ئاستێكی باشدا نەبێت، لەبەر ئەوە ڕووبەڕووی دژواری دەبینەوە بۆ زانینی ئەوەی چی دەگوزەرێت و لە پێدانی زانیاری بە بڕیارسازانیش ڕووبەڕووی دژواری دەبینەوە.
* هەر كاتێك كێشە و قەیران ڕوودەدات، ئەوا نەتەوە یەكگرتووەكان، یان ناتوانێت ڕووبەڕووی ببێتەوە، یاخود ناتوانێت هەڵوێستێكی هاوبەش دروست بكات بۆ بەرەنگاربوونەوەی بەتایبەتی كێشەی تیرۆر. پرسیارەكە ئەوەیە ئایا تا چ ڕاددەیەك ئەمە دەبێتەهۆی ئەوەی ئاشتی و ئاسایشی جیهان بكەوێتەوە مەترسییەوە؟
- بە ڕاددەیەكی بەرچاو. ئەو بەرەوپێشچوونانەی لە دوای جەنگی دووەمی جیهانی بینیومانن، بریتی بووە لە هەڵكشانی ناكۆكییەكی ناهاوشان «asymmetric conflict» و ناكۆكیی ناتەقلیدی و تیرۆر و یاخیبوون، لە ڕاستیدا لە دوای كۆتاییهاتنی شەڕی سارد زیاتریش بوون، بەڵام ناكۆكییە گەورەكان لە جیهاندا داكشانیان بەخۆوە بینیوە، لەبەرامبەردا ناكۆكییەكانی دیكەی وەك تیرۆر و یاخیبوون و شەڕی ناوخۆیی زیاتر بوون.
* ڕۆشنبیران و شارەزایان باس لەوە دەكەن كە دیاردەی دەوڵەت ڕووبەڕووی دوو تەحەددی بۆتەوە، یەكێكیان ئەوەیە دەوڵەتان لە وڵاتە تازەگەشەكردووەكان بەتایبەتی لە وڵاتای عەرەبی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا توانای حوكمڕانیی باشیان نییە و توانای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریان نییە، لە رۆژئاواش لیبڕاڵ دیموكراسی نەیتوانیوە لە ئاست خواستەكانی خەڵكدا بێت. پرسیارەكە ئەوەیە تا چ ڕاددەیەك جیهان پێویستی بە دووبارە پێناسەكردنەوەی دەوڵەت هەیە؟
- ئەو سیستمی دەوڵەتەی ئێستا لە ئارادایە كەم تا زۆر لەسەر سیستمی ویستفاڵیا داڕێژراوە لە سەدەی حەڤدەدا، كە لەسەر بنەمای خاك و نەتەوە- دەوڵەتی نەتەوەیی- و بوونی حكومەتێكی كەم تا زۆر بەتوانا بۆ حوكمڕانیكردنی نەتەوەكە و ئەو خاكەی كۆنتڕۆڵی دەكات، بەڵام پەرەسەندنە جیهانییەكانی ئەم دواییە بەتایبەتی لە ڕوانگەی ئەمنییەوە، وەك یاخیبوون و تیرۆریزم تەحەددی زیاتر و زیاترن بۆ كۆنتڕۆڵی حكومەت. كە گرێدەدرێنەوە بەو دەوڵەتانەی توانایەكی لاوازیان هەیە، یان دەوڵەتە شكستخواردووەكانەوە. سەرنجەكەی دیكەتان كە پەیوەستە بە دیموكراسیەتی رۆژئاوا، یان دەوڵەتە رۆژئاواییەكانەوە كە بێتوانان لە چارەسەركردنی ئەم پرسانە، سەرنجێكی تەواو ڕاست و دروست نییە، یاخود نابێت هەموو سیاسەتەكان بخرێنە ئەم خانەیەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، هەڕەشەی ئەمنی هەڕەشەیەكی هەنووكەییترە بۆ سەر بەردی بناغەی دەوڵەتی نەتەوەیی تەقلیدی و بەدڵنیاییەوە بۆتە تەحەددی. پرسیاری من لەبارەی بناغەی ئێستای دەوڵەتی نەتەوەیی، یاخود پێناسەی دەوڵەتی نەتەوەیی ئەوەیە كە حاڵی حازر، یان لە ئایندەیەكی نزیكدا بەدیلێكی نییە، بەڵام هەر دەبێت ئەو تەحەددییانەی ئێستا چارەسەر بكەین، ئەگەرچی بوونەتە هەڕەشەیەكی سەرەكی لەسەر پێناسەی تەقلیدی دەوڵەتی نەتەوەیی.
* جیهان بەرەو جەنگی ئایینی خوێناوی دەڕوات. ئەگەری ئەوە هەیە گرژی لە نێوان ئیسلام و مەسیحییەت لە ئەوروپا ڕووبدات و ئەمەش سەردەكێشێت بۆ پێكدادانی شارستانییەتەكان، هەروەها كێشە و شەڕی تایفەگەری لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە نێوان شیعە و سوننەدا بەرپابووە، ئەمەش سەردەكێشێت بۆ دووبارە دابەشكردنەوەی ناوچەكە، ئایا هاوڕایت لەگەڵ ئەمەدا و ئایا ئەم ململانێ كەلتوورییە ناگۆڕێت بۆ ململانێیەكی جیوپۆلەتیكی؟
- ئەگەر بە وردی لە بەڵگەكان بڕوانین، ئەوا بە دەگمەن ئاماژەیەك بەدی دەكەین بۆ پێكدادانی شارستانییەتەكان. ڕاستە لایەنی ئایینی و شارستانی لە ئارادان، بەڵام ئەمە پێوەندییەكی زیاتری بە ناكۆكییە تەقلیدییەكان، یاخود ناكۆكییەكانی نێوان دەوڵەتانەوە نییە، بەڵكو پتر پێوەندی بە ناكۆكیی ناوخۆیی، یان شەڕی ناوخۆییەوە هەیە. زۆرجار ئاماژە بەوە دەكرێت كە ناكۆكییەكان پێوەندییان بە هۆكارە شارستانییەكانەوە هەیە و باس لە داگیركردنی عێراق دەكرێت لە ساڵی 2003دا لەلایەن ئەمریكاوە. هەروەها ناكۆكییەكانی دیكە لە سەر ئاستی ناوخۆیی و لە پێوەندی بە داعشەوە باس لە هۆكاری ئایینی دەكرێت. بە زۆری حاڵەتەكە ئەوەیە كە ئەوانە هۆكاری ڕواڵەتین و زیاتر هۆكارە بنەڕەتی و تەقلیدییەكان ڕۆڵیان هەیە، وەك دەست بەسەرداگرتنی خاك و سیاسەتی حكومەت، كە ئەمانە بە دەگمەن گرێدەدرێنەوە بە ئایین، یان شارستانیەتێكی دیاریكراوەوە.
* لەم ناوچەیەدا دەوڵەتێكی دیكە خۆی ڕاگەیاندووە كە دەوڵەتی ئیسلامییە و چەند بەشێكی سووریا و عێراقی خستۆتە ژێردەستی خۆیەوە. پرسیارەكە ئەوەیە: ئایا ئایندەی سووریا و عێراق چی بەسەر دێت؟ ئایا ئەمە سەرەتای ڕۆژگارێكی دیكە و چاوەڕوانی دروستبوونی دەوڵەتی دیكەی نوێ دەكرێت لەم ناوچەیەدا؟
- ئەمە پرسیارێكە كە زۆر قورسە لەم ساتەوەختەدا پێشبینی بكەین. سەرەتا ئەوە دەڵێم دەست بەسەرداگرتنی بەشێك لە خاكی سووریا و عێراق بە مانای ئەوە نییە داعش دەوڵەت بێت و ئەمە تەنها كۆنتڕۆڵكردنی خاكە و ئەو بارودۆخەش یارمەتیدەر بوو كە لە هەردوو ئەو دوو وڵاتەدا (سووریا و عێراق) لەئارادا بوون. كە حكومەتەكان دووچاری دژواری بوونەوە لە كۆنتڕۆڵی خاكدا، بەهۆی شەڕی ناوخۆیی لە سووریا، هەروەها بەهۆی بارودۆخی دوای شەڕ لە عێراقدا. كەواتە داعش سوودی لە بارودۆخەكە وەرگرت و بە هیچ شێوەیەك مەسەلەكە ئەوە نییە خاوەنی دەوڵەتی خۆیان بن. پرسیارەكە ئەوەیە چۆن ئەمە بەردەوام دەبێت؟ لە ڕاستیدا لەگەڵ دامەزراندنی ئەوەی پێی دەڵێن دەوڵەتەكەی داعش، ئەوا زۆر زۆر زەحمەتە پێشبینی بكەین.
* كورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نەتەوەیەكی بێ دەوڵەتە، هەروەها تاكە لایەنێكن كە هێزێكی زەمینی كارایان هەبێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریستان و بەرەنگاربوونەوەی داعش، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئەو ئاڵ و گۆڕە جیهانییەی ئێستا ڕوودەدات دەرفەتێك نییە بۆ ئەوەی كورد سەربەخۆیی بەدەست بێنێت؟
- ئەمەش پەیوەستە بە خاڵی پێشووەوە، مەبەستم ئەوەیە كە زەحمەتە پێشبینی بكەین. ئەوەی ئێوە دەیڵێن ڕاستە كە پێشمەرگە تاكە هێزێكی زەمینییە توانیبێتی ڕووبەڕووی هەڕەشەی داعش ببێتەوە، ئەمەمان لە كۆبانێ و كوردستانی عێراق بەدی كرد چەند مانگێگ پێش ئێستا، هەروەها بەم دواییە لە چەند شوێنێكی عێراق و سووریا دووبارە سەركەوتنەكانیان دووبارە بووەوە، بۆیە وێڕای ئەم راستییانەش پێشبینی كردن لەسەر پرسێكی لەمجۆرە ئاسان نییە.