شەڕی تیرۆریستانی داعش دژ بە خەڵكی كوردستان، شەڕێكی هەمەلایەنەیە و لە كاتێكدا پێشمەرگە بە درێژایی زیاتر لە هەزار كیلۆمەتر سنگی خۆی كردۆتە قەڵغان و بەرگری لە كوردستان دەكات، ئەوا دەبێت هەر تاكێكی كوردستان لە هەموو بەرەكانی دیكەی شەڕدا بە گیانی پێشمەرگەیانەوە رووبەڕووی ئەم هەڕەشەیە ببێتەوە. یەكێك لەو توێژە گرنگانەی كە لەم شەڕەدا رۆڵێكی گرنگیان دەكەوێتە سەرشان، مامۆستایانی ئایینی و زانایانی ئایینی پیرۆزی ئیسلامن كە دەبێت شەڕێكی فیكری لەگەڵ دیاردەی توندڕەویی و تیرۆریستی بكەن و كۆمەڵگە بە فیكری میانڕەوی و پێكەوەژیان ئاشنا بكەن. بۆ قسەكردن لەسەر ئەم پرسە گرنگە، ئەم باسەمان لەگەڵ د.ئیبراهیم هەرشەمی مامۆستای پەیمانگای زانستە ئیسلامییەكان و ئیمامی مزگەوتی (الشهداء) لە هەولێر تاوتوێ كرد و بەمجۆرە بۆچوونەكانی خۆی بۆ گوڵان خستەڕوو.

د.ئیبراهیم هەرشەمی مامۆستای پەیمانگای زانستە ئیسلامییەكان لە هەولێر بۆ گوڵان:هەتا زانایانی ئیسلام شەڕی فیكری توندڕەوی بكەن فیكری داعش لە كوردستاندا جێگەی نابێتەوە


* ئێوە پسپۆڕن لە بنەماكانی فقهی ئیسلامی و ئایا لەسەر بنەما زانستییەكانی ئەم زانستە چۆن مامەڵە لەگەڵ دەقەكانی قورئانی پیرۆز و فەرموودەكان پێغەمبەر (د.خ) دەكەن؟
- بنەما زانستییەكانی فیقهی ئیسلامی بریتین لە كۆمەڵێك بنەمای زانستی، ئەم بنەمایانە كۆمەڵێك رێكخستن و رێچكەی خۆی هەیە، لەسەر ئەو پرەنسیپانە مامەڵە لەگەڵ دەقەكانی قورئانی پیرۆز و فەرمایشتەكانی پێغەمبەر (د.خ) دەكرێت، ئەمەش مانای ئەوەیە ناكرێت دەقی ئایەتێك، یان تەنها فەرمایشتێكی پێغەمبەر(د.خ) وەربگرن و بەشێوەیەكی یەكلایەنە تەفسیری بۆ بكەن. لایەنێكی دیكە كە پێویستە لە مامەڵەكردن لەگەڵ دەق و فەرمایشتەكان رەچاوی بكەین، ئەوەیە ئەم دەق و فەرمایشتانە بە زمانی عەرەبی هاتوون، ئەم زمانەش دەوڵەمەند و فراوانە و بریتییە لە (مەجاز و هەقیقەت و عام و خاس و موتڵەق) هەروەها لە سوننەتەكانی پێغەمبەریش (د.خ)، سوننەتی كرداری هەیە، هەروەها سوننەتی قەولی هەیە، هەندێك شتیش هەیە تایبەت بوون بە پێغەمبەر (د.خ)، بۆیە بە رەچاوكردنی هەموو ئەم بنەما زانستییانە ئێمە مامەڵە لەگەڵ دەق و فەرمایشتەكان دەكەین.
* بەڵام وێڕای بوونی ئەم بنەما زانستییانە، وەك دەبینین هەموو دەقێك، یان فەرموودەیەكی پێغەمبەر (د.خ) زیاتر لە تەفسیریكی بۆ كراوە، ئایا ئەم جیاوازیی تەفسیر و لێكدانەوەیە لە چییەوە سەرچاوەی گرتووە؟
- پێش هەموو شت بوونی تەفسیری جیاواز بۆ دەقەكان، یەكێكە لە مەبەستەكانی پەروەردەگار، هەربۆیە لەبەر ئەوەی قورئان بە زمانی عەرەبی هاتووە و پێغەمبەریش ( د.خ) لە ناو ئەو ژینگە عەرەبییە پەروەردە بووە و زمانی عەرەبیش چەندین رووی هەیە كە بە عەرەبی پێی دەڵێن: (حمالة الاوجة)، ئەوا دەق و فەرمایشتەكانیش چەند مانایەكی جیاواز لە خۆ دەگرن و تەفسیری جۆراوجۆریان لەسەر دەكرێت، ئەم حاڵەتە لەسەردەمی پێغەمبەر( د.خ) و لە نێوان هاوەڵاكانیشدا بوونی هەبووە و گەلێك جار هاوەڵانی پێغەمبەر (د.خ) بە شێواز و مانای جیاواز فەرمایشتەكانی پێغەمبەریان ماناكردووە، هەر بۆ نموونە: پێغەمبەر (د.خ) دەفەرمووێت: (لا يصلين أحد العصر إلا في بني قريظة)، هەندێك لە هاوەڵانی پێغەمبەر (د.خ) بەوجۆرە تەفسیریان كردووە بەوەی دەبێت نوێژی عەسر ببەنە بەنی قورەیزە، بەڵام هەندێكی دیكە وتوویانە نەخێر، مەبەستی ئەوە بووە پەلە بكەین، نەك تەنها دەبێت نوێژەكانمان هەر لە بەنی قوریزە بكەین، بەڵكو بۆچوونیان وابووە كاتی نوێژ هاتووە و نوێژەكانمان بكەین، بۆیە ئەم دوو لێكدانەوەیە لەلایەن پێغەمبەرەوە (د.خ) پەسەند كراوە، ئەمەش مانای ئەوەیە تەفسیری جیاواز ئیشكالییەت نییە، ئەگەر رەچاوی بنەما زانستییەكانی كرابێت، هەروەها جاری وایە مەقسەدی شەرع بەستراوەتەوە بە هۆكارەوە، ئەگەر هۆكارەكە بوونی هەبووبێت، ئەوجا جێبەجێ كراوە.
* وەك ئاماژەت پێكرد، لەوانەیە تەفسیری جیاواز ئیشكالییەت دروست نەكات، بەڵام زۆر جار لە ئاكامی تەفسیری جیاوازەوە توندڕەوی بەرهەمدێت، ئایا وەك پسپۆڕێك چۆن هەڵوەستە لەسەر بەرهەمهێنانی توندڕۆیی ئاییینی دەكەیت؟
- پێش هەمووشت دیاردەی توندڕەوی تایبەت نییە بە ئایینێكی دیاریكراو، راشكاوانەتر تایبەت نییە بە ئایینی ئیسلام، بەڵكو دیاردەی توندڕەوی پەیوەندی بە خودی مرۆڤەكانەوە هەیە و لەناو زاتی مرۆڤەكاندا بوونی هەیە. پەروەردگار هێزێكی تووڕەیی (قوة الغضب)ی لە مرۆڤەكاندا درووست كردووە، هەربۆیەش پێغەمبەرانی ناردووە و شەرعی داناوە بۆ ئەوەی ئەم هێزی تووڕەییە كۆنتڕۆڵ بكرێت، ئەوجا ئەم هێزی تووڕەییە كە توندڕەوی بەرهەم دەهێنێت، بە شێوازی جیاواز بەكار هاتووە، هەیە بۆ ئارەزووەكانی گەیشتن بە دەسەڵاتە، هەیە بۆ پاراستنی هۆزەكەی و سەركەوتنی بەسەر هۆزێكی دیكەیە، هەیە بۆ توندڕەویی ئایینیە، دیارە موسڵمانانیش مرۆڤن وەك هەر مرۆڤێكی دیكە و لەناو ئەوانیشدا هەیە كە توندڕەوی بەرهەم دەهێنێت، ئەم توندوتیژییە لە چەند روویەكەوە سەرچاوە دەگرن. یان ئەوەیە رەچاوی ئەو بنەما زانستییانە ناكەن كە مامەڵەی لەگەڵ دەق و فەرمایشتەكان پێدەكرێت، یان ئەوەیە ئایەتێك، یان فەرمایشتێك وەردەگرن و یەكلایەنە تەفسیری بۆ دەكەن، هەر بۆ نموونە: پێغەمبەر(د.خ) دەفەرمووێت: (سِبَابُ الْمُسْلِم فُسُوقٌ وَقِتالُهُ كُفْرٌ). ئەگەر ئەم فەرموودەیە بە تەنها وەربگرین، واتە شەڕكردن لەگەڵ موسڵمان كافربوونە، بەڵام ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ دەقێكی دیكە سەیر دەكەین خوا دەفەرموێت: (وإن طائفتان من المؤمنين اقتتلوا فأصلحوا بينهما). ئەگەر سەرنج بدەین دەبینین خوای گەورە ناڵێت كافر دەبن، كەواتە ناكرێت فەرمایشتێك وەربگرین و راستەوخۆ و یەكلایەنە تەفسیری بۆ بكرێت، دەبێت بۆ هەر تەفسرێك رەچاوی ئەم خاڵانە بكرێت:
1. دەبێت تەفسیرەكە لە ژێر رۆشنایی تێگەیشتن بێت لە زمانی عەرەبی.
2. دەبێت لە ژێر رۆشنایی ئەو مەبەست و هۆكارە بێت كە پەروەردگار حوكمەكەی پێ داڕشتووە.
3. دەبێت لە ژێر رۆشنایی چۆنیەتی پیادەكردنی بێت لەلایەن پێغەمبەر(د.خ)، هەروەها تێگەیشتنی زانایانی ئیسلام بۆ ئەو دەقە، یان ئەو فەرمایشتە.
ئەگەر ئەم بنەمایانە لەبەر چاو نەگیرا، ئەوا خەڵكانی وەك خەوارج دەردەكەون كە (ئیمامی عەلی)یان ( ر.خ) كافر كرد، ئەوانیش پشتیان تەنها بەو دەقە بەستووە كە دەڵێت: (ان الحكم الا اللە). ئەمە هەق و راستییە، بەڵام ئەگەر كەسێك دادوەری كرد لەنێوان دوو لادا مانای ئەوە نییە حوكمی پەروەردگاری رەتكردۆتەوە.
* ئەگەر لەسەر ئەم بنەمایە باس لە گرووپی تیرۆریستانی داعش بكەین، كە بە ناوی ئایینەوە ئەم هەموو كارە خراپ و تاوانە دڕندانەیە دەكەن، ئایا چۆن سەیری ئەم گرووپە دەكەن؟
- ئەگەر بە شێوەیەكی واقیعی دوور لە كاردانەوەی توندڕەوی سەیری ئەم گرووپە بكەین، دەتوانین بڵێین: داعش رەفتاریان رەشە، بیركردنەوەیان رەشە، دڵیان رەشە و جلیشیان رەشە و كۆمەڵێكن تێڕوانینێكی رەشیان بۆ ئایین و ئیسلام هەیە، بەڵام سوپاس بۆ خوا لە كوردستاندا ئەم بیرە رەشە بوونی نییە.
* بەڵام لەناو خۆشماندا هەندێك هەن كە بە جۆرێك لە جۆرەكان پشتگیری لە هەمان تێڕوانین دەكەن، ئایا ئەمە مانای ئەوە نییە كوردستانیش لەم فیكرە خاڵی نییە؟
- من دەڵێم سوپاس بۆ پەروەردەگار و بەرەكەتی زانایانی ئیسلامی كوردستان كە خۆبەخشانە خزمەتی ئەم ئایینەیان كردووە، كوردستان بە درێژایی مێژوو دوور بووە لە فیكری توندڕەویی ئایینی، ئەگەر سەرنج بدەین ئێمە ئێستا سنووری زیاتر لە 1000 كیلۆمەترمان لەگەڵ ئەم دەوڵەتە بەناو ئیسلامییەی داعش هەیە، بەڵام ئەگەر خۆمان لەگەڵ وڵاتێكی ئەوروپی بەراورد بكەین، هێشتا رێژەی ئەوانەی لە وڵاتێكی ئەوروپی پشتگیری داعش دەكەن، لە كوردستان زیاترە، ئەمەش نیشانەی تێگەیشتنی خەڵكی ئێمەیە لە ئایینی پیرۆزی ئیسلام و نامۆبوونی ئەو فیكرەی داعشە لە خاكی كوردستاندا، بۆیە هەرگیز ئەو فیكرەی داعش لە كوردستان جێگەی نابێتەوە و بوونیشی نابێت، هەر بۆیە كاتێك پێشمەرگەكانی كوردستان لە بەرەكانی شەڕ، شەڕی دەستەویەخە لەگەڵ ئەو گرووپە دەكەن و لووتیان دەشكێنن، زانایانی ئایینی ئیسلام لە كوردستان لە بەرەیەكی دیكە شەڕی فیكری لەگەڵ ئەم گروپە دەكەن، وەك شێر لەسەر مینبەرەكان و میحرابی مزگەوتەكان و توانیویانە پێش ئەوەی ئەم فیكرە رەشە لەدایك بێت، لەباری ببەن.
* دیارە رۆڵی بەشی زۆری مامۆستایان و زانایانی ئیسلامی بەرچاوە، بەڵام ئەو جۆرە مامۆستایانەش هەن كە لە سەر مینبەرەكانەوە بە شێوازی جیاواز باسی بەرگریی پێشمەرگە دەكەن؟
- من حەز دەكەم بە ویژدانەوە رۆڵی مامۆستایان و زانایانی ئیسلامی كوردستان هەڵبسەنگێندرێت. ئەگەر رۆڵی ئەوان نەبوایە، لەوانەبوو ئێستا هەزاران شانەی نووستووی ئەو تیرۆریستانە لە كوردستان بوونیان هەبوایە و لە پشتەوە خەنجەری ژەهراوییان لە خۆمان و لە پێشمەرگەش بوەشاندایە، بەڵام نابێت ئەوەش بشارینەوە كە ئاستی زانایان و مامۆستایانی ئایینی و بانگخوازەكان هەمووی وەك یەك نییە و شێوازی دەربڕینیشیان جیاوازی هەیە، بەڵام هەموومان پێكەوە رووبەڕووی ئەم فیكرە رەشە بووینەوە و توانراوە رێگە نەدرێت ئەم فیكرە لە كوردستان بوونی هەبێت، ئەوجا ئەگەر چەند كەسانێك لە كوردستان بوونیان هەبێت و بە داعش سەرسام بن، ئەمە مانای ئەوە نییە ئەم فیكرە لە كوردستان بوونی هەیە، لەبەر ئەوەی لە سەردەمی پێغەمبەریشدا ( د.خ) لە مەدینە مونافق بوونی هەبووە و وەك قورئان دەفەرموێت: (من اهل المدینة مردوا علی النفاق)، ئەمەش راستییەكەیە. سەبارەت بە بەرپەرچدانەوەی ئەم گرووپەش، دیارە نەبەردییەكانی پێشمەرگە و رۆڵی سەركردە مەیدانییەكان توانیویانە ئەو سەركەوتنە گەورانە تۆمار بكرێن، ئەمەش پێرۆزترین رۆڵە كە دەیگێڕن، ئەویش بەرگریكردنە لە خاكی كوردستان.
* لەم ماوەیەدا و لەسەر پێشنیاری وەزارەتی ئەوقاف و كاروباری ئایینی، بۆ چاكسازی لە پڕۆگرامی خوێندنی ئیسلامی، بڕیار درا كە قوتابخانە و پەیمانگاكانی خوێندنی ئیسلامی بخرێنە سەر وەزارەتی پەروەردە و خوێندنی باڵا، ئایا ئێوە وەك مامۆستایەك لە پەیمانگای زانستی ئیسلامی چۆن سەیری ئەم بڕیارە دەكەن؟
- ئەم پرسە، پرسێكی هێجگار گرنگە و حەزم دەكرد ئەمە تەوەری سەرەكی ئەم دیمانەیە بوایە. ئەم بڕیارە لەسەر پێشنیاری وەزارەتی ئەوقاف لەلایەن ئەنجوومەنی وەزیرانەوە بۆتە بڕیار بەوەی سەرجەم قوتابخانە و پەیمانگا ئیسلامییەكان بگوازرێنەوە بۆ سەر وەزارەتی پەروەردە و خوێندنی باڵا، بەداخەوە ئەم پێشنیارەی وەزارەتی ئەوقاف بە بێ دیراسەت و راوێژپێكردن بووە، تەنانەت من یەكێكم لە مامۆستایانی پەیمانگای زانستی ئیسلامی و پرسم پێنەكراوە، خۆشتان دەزانن پەیمانگای زانستە ئیسلامییەكان گەورەترین دامەزاروەی وەزارەتی ئەوقافە، كە پرس بە پەیمانگاكان نەكرێت لە پرسێكی ئاوا گەورەدا، ئەوە كارەساتە.
* بۆچی ئەم بڕیارە ئەوەندە نیگەرانی كردوون، ئایا ئەم گواستنەوەیە چی لە بارودۆخەكە دەگۆڕێت؟
- ئەم لایەنە تایبەتمەندی خۆی هەیە و لە هەموو وڵاتێكیشدا ئەم تایبەتمەندییانە لەبەر چاو گیراون، هەر بۆ نموونە: كۆلێژی پەرستاری لە هەموو وڵاتێك سەر بە وەزارەتی تەندروستییە، لای خۆشمان و لە هەموو وڵاتانیش كۆلێژی پۆلیس سەر بە وەزارەتی ناوخۆیە و كۆلێژی سەربازی سەر بەوەزارەتی بەرگرییە و لای خۆشمان سەر بە وەزارەتی پێشمەرگەیە، ئەم قوتابخانە و پەیمانگایانەش لە ساڵی 1989 لەسەر پێشنیاری زانای گەورەی كورد مامۆستا مەلا عەبدولكەریمی مودەڕیس دامەزراوە و وێڕای ئەم هەموو فیتنەی مەزهەبگەراییەی لە ناوەڕاست و باشووری عێراق بوونی هەیە، وەك خۆی ماوەتەوە. بۆیە بڕیارەكە بە راست نازانین كە تەنها لە 3 پارێزگا سەر بەوەزارەتی پەروەدەو خوێندنی باڵا بن و لە وانی دیكەش سەر بەوەزارەتی ئەوقاف بن.
* بەڵام ئەم هەنگاوە وەك جۆرێك لە ریفۆرم لە پڕۆگرامی خوێندنی ئیسلامی هەژمار دەكرێت، ئایا ئێوە لەگەڵ ئەو ریفۆرمە نین؟
- لە كوردستاندا چەندین قوتابخانەی دواناوەندی ئیسلامی هەن كە سەر بە وەزارەتی پەروەردەن. ئەگەر وەزارەتی پەروەردە دەیەوێت ریفۆرم لە پڕۆگرامەكاندا بكات، با بچێت سەرەتا ریفۆرم لە پرۆگرامی ئەو قوتابخانانە بكات، با كارێك بكات خەڵك رووبكاتە ئەو قوتابخانانە، ئەوكات ئەگەر خەڵك گەیشتە قەناعەت و رووی لە قوتابخانە ئایینەكانی وەزارەتی پەروەردە كرد، ئەو كات كەس رووناكەتە قوتابخانەكانی سەر بە وەزارەتی ئەوقاف و ئێمەش دەستخۆشییان لێدەكەین. بۆیە دووبارەی دەكەمەوە ئەگەر پرسە ریفۆرم و گۆرانكارییە دەبوو وەزارەتی ئەوقاف خۆی ئەو كارەی بكردایە، بۆ ئەوەی ئاستی زانستی ئیسلامی بەرزتر بوایە، بەڵام ئەگەر سەیری ئەو قوتابخانانە بكەین كە سەر بە وەزارەتی پەروەردەن، دەزانین ئاستی خوێندنیان چۆنە، بۆیە لەم قۆناخە كە ئێمە لە شەڕێكی فیكری و گەورەداین دژی تیرۆریستانی داعش، باشترین رێگە ئەوەیە خۆمان باشتر بە زانستی ئیسلامی پڕچەك بكەین، نەك ئاستی زانست بهێنێنە خوارەوە.