پڕۆفیسۆر جۆزیف ئۆلمەرت ئوستادی زانستی سیاسەتە لە زانكۆی ئەمریكا لە واشنتۆن و پسپۆڕ و تایبەتمەندە لە مێژووی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سیاسەتی رۆژئاوا بەرامبەر وڵاتانی شام. بۆ قسەكردن لەسەر بارودۆخی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و رەهەندی گۆڕانكارییەكان، چەند پرسیارێكمان ئاڕاستەی پڕۆفیسۆر ئۆلمەرت كرد و بەمجۆرە وەڵامی گوڵانی دایەوە.

*ئەوەی ئێستا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەیبینین، زۆر لە چاودێران بە ئەوروپای سەردەمی شەڕی ئایینی بەراوردی دەكەن، ئایا تاچەند بە هاوشێوەی ئەوروپا كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش چارەسەر دەكرێت؟
- شەڕی ئایینی پێش سێ سەدە لە ئەوروپا روویدا، بەڵام ئێستاش ئایین لە چەند بەشێكی ئەوروپا گرنگە، وەك ناوچەی بەلقان، ئەو ناوچانەی لە ژێر داگیركاری ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بوون، بۆیە ناتوانین لایەنی ئایینی فەرامۆش بكەین لەو گرژی و ناكۆكییانەی لە بەشەكانی دیكەی ئەوروپا لەئارادان، وەك ئۆكرانیا و ئیرلەندا و شوێنەكانی دیكە. هەرچۆنێك بێت، لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا رەوتەكە پێچەوانەیە، دوایین نموونەیەك كە مایەی دڵتەنگی بێت توركیایە كە لە سایەی دەسەڵاتی پارتی داد و گەشەپێداندا، دوور دەكەوێتە لە نەریتی سكۆلاریزم كە بریتییە لە جیاكردنەوەی ئایین لە دەوڵەت. ژەنەڕاڵ سیسی لێدوانێكی جێی بایەخی دا، كاتێك باسی لە پێویستی ئەنجامدانی چاكسازی كرد لە ئاییندا، بەڵام بەگشتی هەلومەرجەكە مایەی هاندان نییە لەو وڵاتانەدا كە كەلتووری لێبووردەیی ئایینی تێدا نییە، هەروەها ژێرخانی كۆمەڵگەی مەدەنی بوونی نییە تێیاندا، بەڵكو ئەوەی هەیە و ئەوەی لە ئارادایە بریتییە لە میراتێكی دوور و درێژی خوێناوی و تایفەگەری بۆیە وێناكردنی جیاكردنەوەی ئایین لە دەوڵەت نزیكە لە مەحاڵەوە.
* كەواتە پرسی بونیادنانی دیموكراتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پرسێكی دوورە، ئایا تاچەند رۆژئاوا ئۆباڵی ئەم ئاژاوە و ناسەقامگیرییەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی بەردەكەوێت؟
- ئۆباڵی شكستهێنانی دیموكراسی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا مەخەنە ئەستۆی رۆژئاوا. بەدڵنیاییەوە، حوكمڕانیی كۆڵۆنیاڵی كە چەند دەیەیەك درێژەی كێشا، جێ پەنجەی بەسەر زۆر بواری ژیانەوە جێهێشتووە، بەڵام هێزی ئیسلامی سیاسی ئوسوڵی هەڵقوڵاوی نەریت و میراتێكی قووڵە. توركیا نزیكترین وڵاتێك بوو لەوەی لە هەمان كاتدا هەم دیموكراسی و هەم عەلمانی بێت، بەڵام لە ئێستادا و لە سایەی حكومەتێكی ئیسلامیدا، بە خێرایی هەنگاو هەڵدەگرێت بەرەو حكومەتێكی خۆسەپێن. لە سایەی ئیخوان موسلمیندا میسر وڵاتێكی دیموكراسی نەبوو، ئەگەرچی مورسی كەسێكی هەڵبژێردراویش بوو، لەبەر ئەوەی هەڵبژاردن بە تەنها پێوەر نییە بۆ دیموكراسی راستەقینە. بڕوانە خودی میسر لە سەردەمی حوكمڕانیی ئیخواندا چۆن هێرشی دڵڕەقانە و بەردەوام دەكرایە سەر كەمینە ئایینییەكان. رەنگە لە ئێستادا تونس تروسكەی ئومێدێك بێت. با ئەوەمان لە یاد بێت كە بۆ چەند ساڵ سەددام حوسێن و هەروەها حزبی بەعس لە سووریا بانگەشەی ئەوەیان دەكرد كە ئەوان نوێنەرایەتی ناسیۆنالیزمی عەلمانی دەكەن، بەڵام ئەوان و ئێستاش سووریا دیكتاتۆری خوێنڕێژ بوون.
* بەڵام ئێستا لە عێراق و سووریا كێشەكە بەرەو تایفەگەری هەنگاوی هەڵگرتووە و زەحمەتە چارەسەر بكرێت، ئایا مەترسی ئەوە نییە هەمان سیناریۆی عێراق لە سووریا پێچەوانە بێتەوە؟
- زۆر باشە، كێشەكە لێرەدایە، كێشەكە لە تایفەگەریدایە كە مەرج نییە بە تەواوەتی هاوواتای ئایین بێت. بۆ ماوەی زیاتر لە هەزار ساڵ عەلەوییەكان لە سووریادا چەوسێندرانەوە و كەوتبوونە ژێر باری فەتوایەكی بەنێوبانگی ئیبن تەیمیەوە كە رایگەیاندبوو ئەوان لە كافرەكانیش خراپترن. ئەمەش بە مانای ئەوە هات كە عەلەوییەكان بە نیمچە مرۆڤ سەیر دەكران لەلایەن زۆرینەی سوننەكانەوە. بە دڵنیاییەوە ئەمە پاساوی ئەو كارە قێزەونانە نییە كە لەلایەن رژێمی عەلەوی ئێستاوە ئەنجام دەدرێن، بەڵام ئێمە شتەكان لە سیاقی مێژوویی خۆیدا دادەنێین.
* ئایا بێ چارەسەری كێشەی كورد رۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەقامگیر دەبێت، لەبەر ئەوەی كێشەی كورد یەكێكە لە كێشە دێرینەكانی ناوچەكە و هەتا ئێستا بەبێ چارەسەر ماوەتەوە؟
- نەخێر، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەرگیز سەقامگیر نابێت بێ سەربەخۆییەكی تەواوی نەتەوەی ئازا و بوێری كورد، ئەو بارودۆخەی لە سووریادا هاتۆتە ئاراوە دەرفەتێك دەڕەخسێنێت، بەڵام من گەشبین نیم لە بارەی توركیا و ئێرانەوە. بژی پێشمەرگەی نەبەرد و ئازا، ئێوە پێویستتان بە خەڵكی خۆتانە بۆ ئەوەی شەڕی ئازادیتان بۆ بكەن، لەگەڵ بوونی هەل و مەرجێكی لە باری ئیقلیمی. ئەوەی یەكەمتان هەیە، بەڵام ئەوەی دووەمیان لە ئارادا نییە. ئەمە تراژیدیایەكی گەورەیە.
* بەڵام ئێستا سیستمی دەوڵەت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دووچاری شكست بووە، ئایا پێتوا نییە ئەو سیستمە پێویستی بە دووبارە رێكخستنەوە هەیە؟
- بەڵێ، دەوڵەتەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست قەوارەی ناشەرعین. چارەسەر ئەوەیە دۆخەكە پێچەوانە بكەنەوە. لەبری شەڕكردن لە دژی تایفەگەری، لێگەڕێن با حوكمڕانی بكات، بەڵام كێ دەرفەتی پێ بدات؟ من هیوا دەخوازم ئەم دەوڵەتانە نوێنەرایەتی پێكهاتە ئیتنی و ئایینییە یەكگرتووەكان بكەن، بەڵام ئەمە بەم زووانە روونادات. ئێمە مەحكوومین بەوەی لە ناسەقامگیرییەكی بەردەوامدا بین.
* ئێستا باس لە فراوانبوونی مەدی شیعە و هیلالی شیعە دەكرێت لەناوچەكە، ئایا تاچەند مەدی شیعە مەترسی لەسەر كۆی ناوچەكە دروست دەكات؟
- دامەزراندنی، یان بەردەوامبوونی هیلالی شیعە درێژە ناكێشێت. لەبەر ئەوەی رەوتی مێژوو، هەروەها جیهانی سوننەش رێگەنادەن بۆ ماوەیەكی دوور و درێژ بمێنێتەوە. هەروەها خەلافەتێكی سوننەش دروست نابێت، تەنانەت لە سایەی عوسمانییە نوێیەكەشدا، كە ئەردۆگان دەیەوێت نوێنەرایەتی بكات.
* هەست دەكرێت بەرامبەر ئەم بارودۆخە سیاسەتی ئەمریكا كەمتەرخەمە، یان دەستەوەستانە و ناتوانێت هیچ بكات، ئایا لەگەڵ ئەم بۆچوونەیت و لەمبارەوە چی دەڵێت؟
- رەنگە وا بێت، بەڵام من خۆم بە دوور دەگرم لەوەی بە دەرئەنجامی كرچ و كاڵ بگەم. ئەمریكا سیاسەتێكی ناڕوون دەگرێتەبەر و پێدەچێت گرەو لەسەر ئەسپی دۆڕاو بكات، بەڵام ئەمریكا خاوەنی هێزێكی سەربازی و ئابووری و گەورەیە و بەدڵنیاییەوە رەنگە لە مانگی تشرینی دووەمدا گۆڕانكاری دروست بێت. دەبێت چاوەڕێ بكەین و ببینین.