عەبدولستار مەجید وەزیری كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاو لە وەڵامی چەند پرسیارێكی (گوڵان)دا ئاماژە بەو كێشەو ئاستەنگانە دەكات كە لەبەردەم گەشەكردنی كشتوكاڵی كوردستاندایە و باسی ئەو بەرنامەو كارانەش دەكات كە وەزارەتی كشتوكاڵ دەیگرێتە بەر بۆ چارەسەركردن و لابردنی كێشە و گرفتەكان، لێرەدا دەقی چاوپێكەوتنەكە بۆ خوێنەرانی گۆڤارەكەمان بڵاودەكەینەوە.

* ئایا ئەركی سەرەكی و گرنگی وەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاو لەم قۆناغەدا چییە، بەتایبەتی لەم قۆناغەی ئێستادا كە هەمووان باس لەوە دەكەن، پێویستە جگە لە نەوت بەدوای سەرچاوەی دیكەی داهات و خۆبژێویدا بگەڕێین؟
- ئەركی سەرەكی و گرنگی وەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاو، بریتییە لە: (دابینكردنی هەردوو ئاسایشی خۆراكی و ئاو)، بەپێی پلانی وەزارەتیش پێویستە لە كابینەی هەشتەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان بگەیەنینە خۆبژێوی لە خۆراكی سەرەكی، هەروەها لەبواری سامانی ئاویشدا لەخەمی ئەوەداین ئاوی پێویست بۆ (خواردنەوەو كشتوكاڵ و پیشەسازی و گەشتوگوزار) دابین بكەین، ئەمەش ئەركێكی ئاسان نییە، چونكە هەردوو بەرنامەی خۆبژێوی و دابینكردنی ئاو پێویستی بە بودجەیەكی شایستە هەیە، كە جێی داخە تا ئێستا ئەو بودجە شایستەیە بۆ وەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاو دابین نەكراوە كە بتوانین بەرنامەو پلانی وەزارەت جێبەجێ بكەین و كەرتی كشتوكاڵ گەشە بكات و بەرەوپێش بچێت، لەكاتێكدا لە 2014 هیچ بودجەمان نەبووە، ئەمساڵیش تا ئێستا پەسەندكردنی بودجە نەكراوە، ئەمە سەرەڕای ئەوەی بەشە بودجەی وەزارەت بەپێی پێویست نییە و زۆر كەمە لە كاتێكدا لە ساڵی 2014 رێژەكەی بە 1.8% دانرا بوو، بەپێی پێوەری جیهانی بۆ وڵاتێكی كشتوكاڵی دەبێت بە لانی كەمەوە لە بودجەی گشتی وڵات 10%ی بۆ كەرتی كشتوكاڵی تەرخان بكرێت، تەنانەت لە زۆر وڵات بە رێژەی 30-40%ی بودجەیان بۆ كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاو تەرخانكردووە، بگرە وڵاتانی ئەوروپا كە زیاتر بازرگانی و پیشەسازی و گەشتیارین بودجەی لە 42%یان بۆ كشتوكاڵ داناوە.
* كەواتە بەپێی ئەو بەشە بودجەیە بێت، ناتواندرێت كەرتی كشتوكاڵ بەرەوپێش ببەن، ئایا هیچ هەوڵێكتان داوە بۆ ئەوەی پێداچوونەوە بەو بەشە بودجەیە بكرێت؟
- لە رابردوودا حكومەت بەو ئاراستەیە كاری نەكردووە كە گرنگی بە كەرتی كشتوكاڵ بدرێت، گوندەكانی وێرانكرد و كۆلێژی كشتوكاڵی داخست و جووتیاران و گوندنشینەكانی بۆ ناو كۆمەڵگە زۆرەملێكان راگواستەوە، لەدوای راپەڕینیش لەساڵی 1991ـەوە هیچ پڕۆژەیەكی گرنگی كشتوكاڵی ئەنجام نەدراوە، ئەمڕۆش بەو بەشە بودجەیە ناتواندرێت گۆڕانكاری بنەڕەتی لە كەرتی كشتوكاڵ بكرێت لە هەرێمێكدا كە ئاو و هەوا و خاك و ژینگەیەكی لەباری هەیە بۆ گەشەكردنی كشتوكاڵ، لەم پێناوەدا من داوام لە ئەنجومەنی وەزیران و پەرلەمانیش كردووە كە بەو بڕە كەمەی بودجە رازی نین، دەبێت هەمووان بگەینە ئەو باوەڕەی كە هەڵمەتێكی گەورەمان بۆ گەشەكردنی كەرتی كشتوكاڵ پێویستە.
* ساڵی 1987 حكومەتی بەغدا بڕیاری داخستنی كۆلێژی كشتوكاڵی لە زانكۆی سەلاحەدین دا، ئێستاش هیچ كۆلێژێكی كشتوكاڵی لە زانكۆكانی كوردستان لە ئاست ستانداردی جیهانی نین، ئایا ئەمە نەبووەتە گرفتێك لەبەردەم بەزانستیكردنی كشتوكاڵێكی هاوچەرخ؟
- گەرچی لە رووی پڕۆگرام و خوێندنەوە كۆلێژی كشتوكاڵ سەر بەوەزارەتی خوێندنی باڵایە، بەڵام پێوەندییەكی بەهێز لەنێوان ئێمە و كۆلێژەكانی كشتوكاڵ هەیە، من سەردانی كۆلێژی كشتوكاڵی سلێمانیم كردووە و بەنیازم سەردانی كۆلێژی كشتوكاڵی زانكۆی سەلاحەددینش بكەم و پردێكی هەماهەنگی لەنێوانماندا هەبێت، بەداخەوە كۆلێژەكانی كشتوكاڵ وەكو پێویست گرنگییان پێ نەدراوە و تەنانەت تاقیگەو نەمامگەو كێڵگەی گەورەی پەلەوەڕو ئاژەڵداریان نییە، مامۆستاكانیشیان لەم رووەوە كۆمەڵێك گلەیی و رەخنەیان هەیە بەوەی پێویستە تاقیگاكانیان لەئاست ستانداردی جیهانی و پێشكەوتنی هاوچەرخی كشتوكاڵی دنیادا بێت، من ئاگادارم لەوەی وەزارەتی خوێندنی باڵا تاوتوێ و گفتوگۆی داواكارییەكانیان دەكات.
* ئەو ئاستەنگ و كێشانە چین كە لە بەردەم پەرەسەندنی كەرتی كشتوكاڵ بەربەست دروست دەكەن؟
- یەكەمیان كەمیی تەرخانكردنی بودجەی پێویستە، ئەوجا هۆكاری دووەم دێت كە مەترسییەكەی لە یەكەم كەمتر نییە، ئەویش تێڕوانینی حكومەتی كوردستانە بەگشتی بە ئەنجومەنی وەزیران و هەموو وەزارەت و دامودەزگاكانیەوە، هۆكاری سێیەمیش بەفیڕۆدانی ئەو هەموو زەوییە كشتوكاڵییەیە كە بۆ كەرتی نیشتەجێبوون تەرخانكرا، لەكاتێكدا دەكرا بە رووبەرێكی زۆر كەمتر ئەم كارە بكرایە، هەروەها نزیكەی یەك ملیۆن و شەش سەد دۆنم زەویی كشتوكاڵی دراوە بەشارەوانییەكان لەكاتێكدا لەسەرجەم كوردستان نزیكەی 18 ملیۆن دۆنمی هەیە كە بەشێكی زۆری دێمیە، تەنانەت زەویی كشتوكاڵی هەیە زۆر دوورە لەسەنتەری شارو قەزاو ناحیەكانەوە كەچی بەمەبەستی نیشتەجێبوون كوژاندنەوەی بۆ كراوە لەكاتێكدا دەكرا بەستوونی رووبەرێكی زۆر كەمتری زەویمان بۆ نیشتەجێبوون تەرخان بكردایە.
* ئێوە لایەنی یەكەم و بەرپرسیارن بەرامبەر رێگرتن لە بەفیڕۆدانی زەویی كشتوكاڵی لەمبارەوە چیتان كردووە؟
- بە سوپاسەوە وەزیری شارەوانی بە دەنگ داواكارییەكەمەوە هاتووەو رێككەوتووین هەر زەوییەكی كشتوكاڵی كە وەزارەتی شارەوانی كاتی خۆی بردوویەتی و سیفەتی كشتوكاڵی لەدەست نەداوە بۆ وەزارەتی كشتوكاڵی بگەڕێنێتەوە، لەمەشدا خۆشبەختانە كۆمەڵێك پارچە و رووبەری زەویمان بۆ وەزارەتی كشتوكاڵ هێناوەتەوە. هەر لەم پێناوەدا ئێستا لێژنەیەكی باڵا و گەورە بە چاودێریی سەرۆكی حكومەت و سەرۆكایەتی جێگری سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران پێكهاتووە و كۆمەڵێك راسپاردە و پێشنیار كراوە و بەتوندی رێگە لەم زێدەڕۆییانە دەگرین و لە رووی یاسایی و دادگایشەوە رێوشوێن بەرامبەر سەرپێچیكاران و زێدەڕۆییەكان دەگرینەبەر. هەروەها پێداچوونەوە و هەمواركردنەوەمان بە رێنماییەكان كردووە، وەكو رێنماییەكانی لێدانی بیری ئیرتوازی و دامەزراندنی باخی جووتیاران و سەرپەرشتیكردنی پڕۆژە كشتوكاڵییەكانی جووتیاران.
* بەڵام لە هەر كابینەیەك وەزیرێك دێت و ئەو بەڵێن و بەرنامە و پلانانەی خۆی دەخاتەڕوو، كەچی لە بواری پراكتیكەوە هەر جێبەجێ ناكرێت و كوردستان بێ فەلسەفە و روئیایەكی روونی كشتوكاڵی دەمێنێتەوە؟
- وەكو باسم كرد لە وەزارەت رەشنووسی پلانمان هەیە، بەڵام لەبەر نەبوونی بودجە ئەم رەشنووسە تا ئێستا پەسەند نەكراوە، بەم نزیكانە جارێكی دی لە رێگەی وۆرك شۆپەوە رەشنووسەكە دادەڕێژینەوە و دواتر پەسەندی دەكەین، سەبارەت بە نزیكبوونەوە لە خەم و چارەسەركردنی كێشەی جووتیارن هەنگاوی گرنگمان هاویشتووە، پێوەندی نێوان وەزارەت و جووتیاران بەهێز بووە و زۆر گرفت و كێشەیانمان چارەسەر كردووە، بە بەردەوامیش سەردانی ناوچە جیاجیاكانی كوردستانمان كردووە، تاوەكو لە نزیكەوە لە بارودۆخی جووتیاران و گرفت و كێشەكانیان ئاگادار بین، هەروەها گوێمان لە داواكاری خەڵك گرتووە و لە رێگەی دیدارە راستەوخۆكانیشەوە زیاتر لە 300 كێشەمان چارەسەر كردووە. ئەمە جگە لە كڕینەوەی 16 هەزار تەن گەنمی پاككراوەی باوەڕپێكراو و دانەوەی بە جووتیاران بە هاوكاری لە 30%ی نرخەكەی، هەروەها 23 هەزار تەن جۆی جووتیارانمان كڕیوەو داماونەتەوە بە جووتیاران بە پاڵپشتی لە 50%ی نرخەكەی خۆی لەكاتێكدا حكومەتی عێراق دایەوە بە كۆمپانیایەك بە قازانجی لە 17%.
* باسی بڕینی سەرچاوەكانی ئاوی كوردستان و گۆڕینی رێڕەوەكانیانت كرد، ئەم مەسەلەیە پەیوەندی بە ئاسایشی نەتەوەیی و بژێوی خەڵك و ژیانی هاووڵاتیانی كوردستانەوە هەیە، بەتایبەتی بۆ دانیشتووانی ئەو شار و قەزا و ناحیانەی لە نزیك ئەو رووبارانەن، ئایا بۆ رێگرتن لەم كارە دوژمنكارییانە هیچ هەنگاوێك نراوە؟
- ئەوان دەیانەوێت بێ ئاومان بكەن، وڵاتێكی وەكو توركیا دەڵێت: ئاو كەرەستەیەكە و دەیفرۆشین، بۆ ئەم مەبەستەش دەیان پڕۆژەی گەورەی بەنداویان دروستكردووە، ئێرانیش ئاوی سیروان و ئەڵوەند دەگرێت و ناهێڵێت بۆ ئێمە بێت، هەر بۆیە پلان و پڕۆژەمان هەیە كە كوردستان كێشەی ئاوی نەبێت، ئەمەش پێویستی بە بودجە هەیە، بە جێبەجێكردنی پلانەكانی تایبەت بە پرۆژەكانی ئاو بە تەواوبوونی وادەی كابینەی هەشتەم، هەرێمی كوردستان لە رووی ئاوەوە دەبێتە خاوەنی دوو هێندەی پێداویستیی خۆی. هەروەها لە سنووری پارێزگای هەولێر لە دەشتی شەمامك پڕۆژەیەكی گرنگی ئاودێریمان هەیە بە سوودوەرگرتن لە ئاوی زێی گەورە كە دەتوانێت بە تەواوبوونی پڕۆژەكە 80 هەزار دۆنم زەوی ئاو بدات.
* ئایا لە رووی زیادكردنی بەروبوومی كشتوكاڵی و بەتایبەتی لە بواری هاندان و پاڵپشتیكردنی جووتیاران هیچ هەنگاوێك نراوە؟
- ئێستا لە هەوڵی ئەوەداین ئەو جووتیارانەی قەرزی كشتوكاڵیان وەرگرتووە، زیاتر سوودی لێوەربگرن بەوەی ماوەی پێدانەوەی قەرزەكە لە 5 ساڵەوە بۆ 10 ساڵ درێژ بكرێتەوە، بڕەكەشی زیاتر بكرێت، هەروەها پڕۆژەیەكی ترمان بۆ دروستكردنی سایلۆ و دانانی وشككەرەوە هەیە بۆ ئەوەی ببێتە سەنتەری وەرگرتنی جۆ و گەنمەشامی لە جووتیاران، هەروەها پڕۆژەیەكی گۆڕینی رێنماییەكانمان هەیە، بەتایبەتی ئەو یاسا كشتوكاڵییانەی دژ بە یەكترن و لەگەڵ یەكتردا ناگونجێن، ئەمە جگە لە پرۆژەی بە بازاڕكردن و تەملیككردنی زەوی جووتیاران.
* ئایا هیچ رووپێوێك بۆ رووبەری زەویی جووتیاران هەیە، تاوەكو بزانێت بۆ چ جۆرێكی بەروبووم و چاندن دەتوانێت سوودی لێوەربگرێت؟
- لەوەزارەت بە هاوكاری هەندێك كۆمپانیای ئێرانی و بەریتانی قسەمان كردووە تاوەكو كار لەسەر تەسوییەی زەویی كشتوكاڵی جووتیارانی كوردستان بكرێت، لەگەڵ تەواوبوونی وەكو كارتێك دەدرێت بە جووتیاران و بۆ ئێمەش سنوور و رووبەر و جۆری هەموو زەویی كشتوكاڵییەكان دیار دەبێت، ئەم كارە بۆ جووتیاران سودی زۆری هەیە، چونكە بۆ جووتیاران روون دەبێتەوە كە زەوییەكەی بۆ چ بەروبووم و چاندنێك زیاتر گرنكە و سوودی لێوەردەگیرێت، نەك وەكو ئێستا رووبەرە كشتوكاڵییەكان تەنیا بۆ چاندنی گەنم و جۆ بەكاربهێندرێت و دەیان چاندنی دی پشتگوێ بخرێت.
* زۆرجار جووتیاران لەكاتی چاندن و بەرهەمهێنانی بەروبوومەكەیان دەبینن نرخەكەی لە بازاڕەكانی كوردستان دادەبەزێت و زیانیان بەردەكەوێت، یان هەندێك جار بەرهەمەكان ئەوەندە زۆرە، كەچی لەتوانادا نییە بنێردرێتە وڵاتانی دراوسێ، لەو بوارەدا چیتان كردووە؟
- یەكێك لە گرفتەكانی جووتیاران لەوەدایە ئەوەندەی بازرگانەكان لە عەلوەكە و بەقاڵەكان سوود لە بەرهەمی جووتیاران وەردەگرن، ئەوەندە جووتیار سوود لە ماندووبوونەكەی وەرناگرێت، هەروەها لە عەلوەكانی كوردستان دیاردەی قۆرخكاری هەیە، بۆ چارەسەركردنی ئەم دیاردەیەش پێویستە سیستەمی بەبازاڕكردن بگۆڕین و جووتیاران لە زیان بپارێزرێن و ڕێگە لە قۆرخكاریی كڕین و فرۆشتنی بەروبوومەكانیش بگرین. هەروەها پێویستە جووتیاران وشیار بكرێن بۆ بەرزكردنەوەی كوالێتی بەرهەمیان، لەبەرامبەریشدا كڕیار هانبدرێت بۆ بەكارهێنانی بەرهەمی ناوخۆیی، راگەیاندنیش رۆڵی بەرچاو ببینێت، نەك بەپێچەوانەوە بەرهەمی ناوخۆیی بشكێنێت و هەندێك خەڵك و لایەن بهێنێت تاوەكو تەنیا چەند پڕۆژەیەكی خراپ باس بكەن.
* هۆكاری ئەوە چییە كە وەبەرهێنەران و بیزنسكارانی ناوخۆ روویان لە دروستكردنی كارگەی تایبەت بە پیشەسازی خۆراكی، یان كشتوكاڵی نەكردووە؟
- دووركەوتنەوەی وەبەرهێنەران و بیزنسكارانی ناوخۆ لە دامەزراندنی كارگەی تایبەت بە پیشەسازی خۆراكی یا شیرەمەنی و قوتوبەند بۆ كەلتووری هەڵەی كەرتی تایبەت دەگەڕێتەوە كە لە كوردستان تەنیا روو لەو بوارانە دەكەن كە قازانجێكی خێرای دەست دەكەوێت، هەربۆیە ئەركی لایەنە پەیوەندیدارەكانی وەبەرهێنانە ئاسانكاری زیاتر بكەن بۆ ئەو سەرمایەدارانەی روو لە دامەزراندنی كارگە لەناوخۆی هەرێمدا دەكەن، لەم رووەوە قسەمان لەگەڵ زۆر لە كۆمپانیاكانی كەرتی تایبەت كردووە و تا رادەیەك لەمبوارەدا هەنگاو نراوە.
* حكومەتی هەرێمی كوردستان بڕیاریدابوو باج لەسەر هێنانی هەندێك لە بەروبوومە كشتوكاڵییەكان دابنێت، ئایا ئەم بڕیارە كە بە راوێژكاری لەگەڵ ئێوە بووە، ئەمە نابێتە هۆی گرانبوونی نرخ لەسەر هاووڵاتیان؟
- ئێمە بۆ هاندان و پاڵپشتیكردنی جووتیارانی خۆمان ئەو بڕیارەمان دا تاوەكو لە كاتی بەرهەمهێنانی بەروبوومی خۆمان باج لەسەر بەروبوومی هاوردەی كشتوكاڵی دابنرێت، بە مەرجێك رێگە نەدرێت بازاڕەكانی كوردستان دووچاری هەڵئاوسانی نرخ بن و نرخەكان لەسەر كڕیار بەرز نەبێتەوە، بۆ نموونە ئێستا كە بەروبوومی تەماتەی خۆماڵی پێنەگەیشتووە، باج لەسەر هەناردەی تەماتە دانەنراوە، بەڵام كە تەماتەی خۆماڵی پێگەیشت، باج لەسەر بەرووبوومی تەماتە دادەنرێت، هەندێك جاریش هەر رێگە نادرێت جۆرێك لە بەرهەمی بیانی بهێندرێت بۆ نموونە وەبەرهێنەرێكی ناوخۆ كێڵگەیەكی بەرهەمهێنانی هوشترملی داناوە كە لەكوردستان و عێراقدا ئەم پڕۆژەیە نییە و زۆر پێشكەوتووە و خاوەنەكەی پارەیەكی زۆری تێدا خەرج كردووە و گەیشتۆتە قۆناغی پێگەیشتن، هەر بۆیە ناهێڵین گۆشتی هوشترمل بهێندرێتە كوردستان بۆ ئەوەی هانی وەبەرهێنەرانی دیكە بدرێت بۆ دامەزراندنی پڕۆژەی لەم جۆرە، بەشێوەیەكی گشتی پێویستە ئەو پلان و سیستەمانە پێڕەو بكرێت كە هاوسەنگیی بازاڕی لێدەكەوێتەوە، واتا نە جووتیار و نە وەبەرهێنەر زیان بكەن، نە كڕیار و خەڵكی بەرهەمەكەیان لە سەر گران ببێت.