پڕۆفیسۆر عەبدولحوسێن شەعبان لە كەسایەتییە رۆشنبیرە دیارەكانی عەرەبە و راو بۆچوونی تایبەتی خۆی لەسەر رەوتی رووداوەكان هەیە، هەر بۆیە بە گرنگمان زانی راو بۆچوونەكانی سەبارەت بە بارودۆخی ئێستای عێراق و دیاردەی سەرهەڵدانی داعش و مەزندەكان بۆ كۆتایی هێنان بە داعش و بارودۆخی دوای داعش لە وتووێژێكی تایبەتدا بخاتەڕوو، بەمجۆرەش وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

عەبدولحوسێن شەعبان بیرمەندی ناسراوی عەرەب بۆ گوڵان:جارێكی دیكە بارودۆخەكە ناگەڕێتەوە بۆ پێش داگیركردنی موسڵ ئەمەش مەترسی لێكترازانی عێراقی لێدەكرێت

* چۆن سەیری بارودۆخی ئێستای شەڕی تیرۆریستانی داعش دەكەیت و تاچەند ئەگەری ئەوە هەیە ئەم شەڕە بە زوویی كۆتایی بێت؟
- من پێموایە داعش زوو بێ، یان درەنگ، هەردەبێ كۆتایی بێت، چونكە ئایدیا و هزری داعش دژی ژیان و پێشكەوتن و سەردەمە و ناتوانێت هەر بەم شێوەیە بەردەوام بێ، خاڵێكی دیكە ئەوەیە كە ئەو ژینگەیەی داعشی لە باوەش گرتووە خەریكە دژی دەوەستێتەوە، بەتایبەتیش خەڵكی موسڵ و ئەنبار و هەندێ ناوچەی سەر بە كەركووك و دیالە كە لە ژێر دەستی داعشدا ژیان دەگوزەرێنن، ئەوانە دووچاری مەینەتی و ناڕەحەتییەكی زۆری ژیان بوونەتەوە و بە دەست ئێش و ئازار و چەوساندنەوەی داعشەوە دەناڵێنن و لەبەر ئەو شێوازە دواكەوتووەی ژیان كە ئەو رێكخراوە بەسەریاندا سەپاندوویەتی، ئەمە وێڕای ئەوەی كە لەلایەن دەوڵەتانیشەوە دژایەتی دەكرێ و هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی و ئیقلیمی بۆ ئەم مەبەستە پێكهاتووە، بگرە هەر لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاوە تا دەگاتە ئێران و دەوڵەتانی كەنداو لەوانە سعودیە و دەوڵەتانی ئەنجومەنی هاریكاریی كەنداو، ئەم هۆكارانە وایان كردووە، كە سوپای عێراق و هێزی پێشمەرگە توانیویانە گورزی كوشندە لە داعش بوەشێنن، كە وردە وردە كاریگەرییان بۆ لاوازكردنی داعش دەبێت و شەڕی تكریتیش لە ئێستادا پڕۆڤەیەكە بۆ شەڕی رزگاركردنی موسڵ.
* رەنگە خەڵكێك هەبێت بپرسێت: ئایا ئەوە بەڵگە نییە كە لە ئێستادا شەڕی سوننە و شیعە لە ئارادایە؟
- من پێموا نییە وا بێت، بەڵام ترسم لەوە هەیە كە دوای كۆتایی هاتنی شەڕی داعش، هەندێ كێشە و گرفت بورووژێندرێت بەتایبەتیش لەبەر مانەوەی چەك لە دەست چەكدارانی حەشدی شەعبی، یان پاسەوانی نیشتمانی، یان سەرۆك عەشیرەتەكان، كە ئەمە هەندێ بەركەوتنی لێ دەكەوێتەوە، هەروەها رەنگە نەخشەی سیاسی و دیموگرافی عێراقیش دووچاری هەڵوەشان و لێكترازان ببێتەوە، لەو حاڵەتەدا دەوڵەتی عێراق لاواز دەبێت و ناتوانێت دەسەڵاتی خۆی بەسەر سەرجەم ناوچەكانی وڵاتدا بچەسپێنێت. چونكە پێموایە موسڵ ناگەڕێتەوە سەردەمی بەر لە داگیركردنی لەلایەن داعشەوە، هەروەها سەلاحەدین و ئەنبار و تەنانەت كەركووكیش وەك كاتی بەر لە 10ی حوزەیرانی 2014 ی لێ نایەتەوە، بۆیە پێموایە ئەو كاتە پێویست بەوە دەكات كە هەموو لایەك بكەونە دانوستان و گفتوگۆ و ئاشتبوونەوەی نیشتمانی تاكو چاو بە رەوشەكەدا بخشێندرێتەوە، ئەگەرنا دەوڵەتی عێراق لەبار دەچێت و هەڵدەوەشێتەوە.
* بەڵام ئاشتبوونەوەی نیشتمانی هەر لەوەتەی ساڵی 2003 وە لە نێوان لایەنەكانی عێراق هیچ ئاكامێكی لێنەكەوتۆتەوە، هەروەها چەكیش لەدەستی دەوڵەتی عێراقدا نییە، بەڵكو فرە دەستە؟
- راستە، چونكە ئەگەر چەك لای حكومەت نەبێت، ئەوا ئەگەری پێكدادان و ورووژاندنی شەڕی بەدوادا دێت، پێموا نییە ئەو لایەن و كەسانەی كە بەشداریی شەڕیان دژ بە داعش كردووە، هەر وا بە ئاسانی چەكەكانیان رادەستی دەوڵەت بكەنەوە، واتا پێكهەڵشاخان و گرژیی دەكەوێتە نێوان لایەنە چەكدارەكان و ئەو شوێنانەی كە لێی نیشتەجێ دەبن، ئەمەش دەبێتە سەرەتایەك بۆ جارێكی دیكە سەرهەڵدانەوەی شەڕی تایفەگەری لە نێوان پێكهاتەكان، بەتایبەتیش ئەو گۆڕانكارییانەی كە دوای شەڕی داعش لەسەر خاك دێنە ئاراوە، لەوانەش پەیوەندیی نێوان حكومەتی فیدڕاڵ و حكومەتی هەرێمی كوردستان سەبارەت بە جێبەجێ كردنی ماددەی 140ی دەستوور، هەروەها ئەوەی كە پەیوەستە بە كێڵگەكانی نەوت لە كەركووك و كێشە ئابوورییەكان و دەسەڵاتە خۆجێییەكان و زۆر كێشەی دیكە، ئەمانە هەموویان وەك لوغم وان كە دوای كۆتایی شەڕەكە رەنگە لەهەر ساتەوەختێكدا بێت بتەقنەوەو رەوشەكە ئاڵۆز بكەن.
* پرسیارێك دێتە پێشەوە ئەویش ئەوەیە داعش كێیە؟ بۆچی بەو شێوەیە سەری هەڵداو بەهێزبوون؟ سەدام حوسێن بەو توانا سەربازییەی خۆی كە 35 ساڵ حوكمڕانیی كرد، لەلایەن ئەمریكاوە بە شەو و رۆژێك لەناوچوو، باشە بۆچی ئەمریكا ناتوانێت داعش لەناو بەرێت؟
- ئەم پرسیارە زۆر لەجێی خۆیدایە، شەڕی ئەو كاتە سیستماتیك بوو لە نێوان سوپای ئەمریكا، یاخود سوپای دەوڵەتانی هاوپەیمان لەگەڵ سوپای رژێمی پێشوو، بەڵام ئێستا داعش خاكی داگیركردووە و لەنێو خەڵك و بینا و شوێنە گشتییەكاندایە، ئەمە وێڕای ئەوەی سنووری نێوان عێراق و سووریا نەماوە لەبەر تێكچوونی رەوشی ئەمنیی سووریا و داعش بە ئارەزووی خۆی هاتوچۆ دەكات، چەندین گەنجی بیانی كە نائومێدن و هەست بە پەراوێزخستن و بێ ئایندەیی دەكەن لە سنوورەكانەوە دزە دەكەنە نێو ریزەكانی داعشەوە، هەروەها نەخوێندەواری و بێكاری و هەژاری هانی ئەو گەنجانەی داوە كە مێشكیان بشۆردرێتەوە و بیر و ئایدیای ئەو رێكخراوە هەڵبگرن، دواتر داعش بۆتە ئەختەبووتێك و زۆر تەشەنەی كردووە، بگرە هەر لە لیبیا و باكووری ئەفریقیاوە تا ناوچەی عەرەبی، جگە لەمەش هێلكۆكەی تیرۆر خەریكە دەبێتە گەرا و وەك ڤایرۆسێك لە نێو جەستەی ناوچەكە بڵاودەبێتەوە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە كە ئاشتەوایی نیشتمانی لە ئارادا نییە و كێشەكانی عێراق بە هەڵواسراوەیی ماونەتەوە، هەروەها ئەو ململانێیە وایكردووە كە لایەنە عێراقییەكان لەگەڵ یەكدی تەبا نەبن و ئەو سامانەی وڵات بەهەدەر بڕوات و بكەوێتە دەست هەندێ گەندەڵكار كە دەبوو ئەو پارەیە بۆ ئاوەدانكردنەوەی قوتابخانە و پرد و رێگەوبان و بواری پەروەردە و تەندروستی بەكاربهێندرابایە، ئەمانە هۆكاربوون بۆ ئەوەی هەندێ لایەن ئەمە بقۆزنەوە و دزەبكەنە ناو پرۆسە سیاسییەكە و ململانێ و ركابەریی بەرپا بكەن تا دواتر رەوشەكە بەم ئاستە گەیشت.
* هەندێ كەس دەڵێن كە داعش لە هەناوی ئەلقاعیدەوە هاتۆتە مەیدانەوە و ئەمریكا خۆی دروستی كردووە، لەم رووەوە راتان چییە؟
- ئەمە راستە، بەڵام ئەو رێكخراوانەی دروست دەبن بە هاوكاریی لایەنە بیانییەكان، یان هەواڵگرییەكان پارەیان پێ دەدرێت و ئامادە دەكرێن و مەشقیان پێ دەكرێت، مەرج نییە وەكو جاران بمێننەوە، هەر لەگەڵ ئەوەی كە چەك و پارەیان پەیداكرد، یان بیروباوەڕێكیان پیادە كرد و هێزی سەربازی و ئایینییان دروستكرد، یەكسەر سەربەخۆ دەبن، ئەلقاعیدە لە عێراق و شام بوونە دوو بەش، بۆ نموونە لە عێراق داعش و لە سووریاش بەرەی نوسڕە هەیە، كە ئەمەش هەر رێكخراوێكی تیرۆریستە و خەڵكێكی بێ ئومێدو بێ ئایندەی لە خۆی كۆكردۆتەوە، كە توانی لە سایەی نەبوونی دەوڵەت و دەزگا ئەمنییەكان لە سووریا بەم شێوەیە پەرەبسێنێت، هەروەها لە عێراقیش لەبەر ئەو بێسەروبەرییە ئەمنی و سەربازییەی كە وڵاتی گرتۆتەوە و لەسایەی ململانێی تایفەگەری، دەبینین داعش خزایە نێو رەوشەكەوە و لە سووریاش هەر بەرەی نوسرە توانی جێی پێی خۆی لە هەندێ ناوچە قایم بكات. كە ئەمەش دەرهێنەری ئەو فلیمەی نائومێد كرد كە دەیویست فلیمێكی درێژ بەرهەم بێنێت بە ناوی داعش، كە هەر لە فلیمەكانی هۆلیۆدەوە نزیكە.
* سەرەتا باسی ئەوەت كرد كە داعش كۆتایی دێت، ئەمە چۆنە؟
- من دەڵێم داعش، زوو یان درەنگ لە عێراق كۆتایی دێت، رەنگە دوو ساڵ،یان سێ ساڵ بێت یاخود چەند مانگێك چارەنووسی هەر دەبێ لەناوبچێت و ناتوانێت بەردەوام بێت، چونكە لە پێكهاتە و پیادەكردنی رەفتارەكانیدا دژی ژیانە، زۆر رێكخراوی دیكەی تیرۆریستیش هەبوون كە كۆتاییان هات.
* بەڵام هەندێ موسڵمان هەن كە پاڵپشتیی لە بیرۆكەی داعش دەكەن؟
- ئەوانە كەمن، رەنگە هەندێ ئیسلامی لە ژێر كاریگەریی هەندێ فاكتەر كە ئاماژەم پێكردن بچنە نێو داعشەوە، چ لە روانگەی تایفەگەری و ئایینزاییەوە، یان هۆكاری دیكە، ئەوانە ئەگەر چەند هەزارێك بن، بەڵام بە ملیۆنان موسڵمانیش دژی داعشن، چونكە ئایینی ئیسلام داوامان لێدەكات كە لێبوردە و ئاشتیخواز بین و خودی ئایینەكەش هەر لەسەر ئەو بنەمایانەیە، هەروەها لەگەڵ غەیری موسڵمانیش كە خودا دەفەرموێ ئێمە ئێوەمان وەك گەل و هۆز دروستكردووە، تا یەكتر بناسن و چاكترینیشتان ئەوانەن كە لەخوا دەترسن، رەنگە هەندێك وەك داعش ئایەتەكانی قورئانی پیرۆز بە پێچەوانەوە لێك بداتەوە، بەڵام دیارە ئەو وڵاتانەی داعشیان تێدایە دووچاری لێكترازان و پارچە پارچە بوون هاتن و تەنیا كاولكارییان تێدا هێنایە ئاراوە. بینیمان چی لە موسڵ رووی دا، هەروەها چی لە سەلاحەدین و ئەنبار و حەسەكە و رەققە و شوێنی دیكە رووی دا.
* ئەم قسانە هەموویان بەجێن، بەڵام لە ئێستادا نەوەیەك هەیە كە پێیان وایە مادام داعش لە ژێر پەردەی ئیسلام ئەم كارە بكەن، ئەوا نائومید دەبن لە ئیسلام، پێتوا نییە ئەمە پێویستی بە چاكسازیی هزری هەیە؟
- یەكەم شت ناتوانین بڵێین كە نەوەیەك هەن بەم ئاراستەیەدا دەچن، رەنگە ئەمانە كەم بن و لەناوبچن، بەڵام ئێمە پێویستیمان بە چاكسازیی گوتاری ئایینی هەیە، كێشەكە لە ئایین نییە، بەڵكو لە پیاوانی ئاینییە، بۆیە لێ نەپێچینەوەو بەدوادانەچوون لە رەفتاری هەندێ لە پیاوە ئاینییانە بابەتەكە بەرەو ئەو ئاقارەدا دەبات، كە ئەمە بۆ بەرژەوەندیی سیاسی دەقۆزرێتەوە، یاخود هەندێكیان بۆ چەند شتێك و لەبەر هەندێ هۆكار ئایین لێكدەدەنەوەو دەیگەڕێننەوە بۆ سەردەمانێك كە سەدان ساڵ پێش ئێستا روویانداوە، چونكە ئێستا دنیا گۆڕاوە و پێشكەوتووە، بۆیە هەر ئایینێك پێویستە لەگەڵ سەردەم و پێشكەوتن رێ بكات، هاوكات رێنماییە ئایینییەكان بخاتە چوارچێوەی رەوتی ژیان و لەگەڵیدا بیانگونجێنێت، یان گەڕانەوە بۆ 1400 ساڵ لەمەو بەر كە رووداوێك، یان بەسەرهاتێك روویداوە و ئێستا كۆتایی هاتووە، بۆیە پێویستە سنوورێك بۆ هەڵسوكەوتی ئەو مەلایانە دابنرێت كە بەم شێوەیە ئایین لێكدەدەنەوە و لە ئاكامدا بەو ئاقارە ترسناكەیدا دەبەن، بەتایبەتیش لە بەكارهێنانی مینبەرەكان بۆ رەواجدان بەم جۆرە بیروباوەڕ و هزرانە كە كاریگەری نەرێنییان لەسەر كۆمەڵگە دەبێت.
* دوای دەرچوونی داعش لە عێراق پێشبینی ئەوە دەكەیت لەكوێ بگیرسێتەوە؟
- داعش بەردەوام دەبێت لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی دیكە و لە هەر كوێیەك پێگە بۆ خۆی پەیدا بكات، لەوێ كاردەكات، بەڵام تروسكایی داعش كپ دەبێت، هەروەك گوتم مەرج نییە لە ماوەی مانگێك یان لە ساڵێك و دووساڵ لەناوبچن، بەڵام داعش لاواز دەبێت و لەناوەوە دادەهێزرێت، واتا دوای هەر شكستێك رەنگە دووچاری پارچەبوون و جیابوونەوە بن، چونكە شكست هەزار باوكی بۆ دەبێت، بەڵام سەركەوتن یەك باوكی هەیە، لە موسڵ سەركەوتنی داعش بە باوكێك بوو كە ئەبوبەكر بەغدادی بوو، بەڵام بە تێكشكان و لە ناوچوون هەزار باوكی لێ دەكەوێتەوە.