پڕۆفیسۆر دیڤید پۆلۆك تۆێژەری باڵایە لە ئامۆژگای واشنتۆن بۆ دیراساتی رۆژهەڵاتی نزیك و لە ساڵی 2002 یەكێك بووە لە راوێژكارانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا بۆ پڕۆژەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە و تایبەتمەندە لەسەر پرسەكانی ئاشتی و پەرەپێدانی دیموكراتی لە سەر وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ماوەی چەند ساڵێكیشە دیراسەتی هەرێمی كوردستان و عێراق دەكات و لە دوایین سەردانی سەرۆك بارزانی بۆ ئەمریكا، پڕۆفیسۆر پۆلۆك لە ئامۆژگای واشتنۆن كۆڕێكی بۆ بەڕێوەبرد و لەدوای داگیركردنی موسڵیش لە لایەن داعشەوە، لە ئامۆژگای واشنتۆن میوانداری شاندی كوردستانی كردو سیمیناری بۆ گرێدان، بۆ قسەكردن لەسەر رەوشی ئێستای عێراق و كوردستان ئەم وتووێژەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر پۆلۆك ئەنجامدا و بەمجۆرە رای خۆی بۆ گوڵان خستەڕوو.

*چۆن لە پێكهێنانی هێزەكانی حەشدی شەعبی دەڕوانیت و چۆن كار و كردەوەكانیان و شەڕكردنیان لە دژی داعش هەڵدەسەنگێنیت؟
-لە راستیدا خاڵی باش و خاڵی سلبی هەن- لە پەیوەندی بەم هێزانەوە-، ئەوان دژی داعش شەڕ دەكەن و ئەم شەڕەش بە هەماهەنگی لەگەڵ سوپای عێراق و حكومەتی عێراق و هەندێ جار بە هەماهەنگی لەگەڵ هێزە نێودەوڵەتیەكانی دیكە و كوردەكان دەكەن. بە دڵنیاییە لایەنە خراپەكەی ئەوەیە كە زۆر لە نزیكەوە هەماهەنگی لەگەڵ راوێژكارە ئێرانییەكان و تەنانەت لەگەڵ هێزە ئێرانییەكان لە دیالە دەكەن. هەر لە پەیوەندی بەو پرسەوە ئەوا حەشدی شەعبی ئەگەرچی شەڕی داعش دەكەن، بەڵام تایفەگەرن و لە كۆتاییدا ئەوان هێزێكی شیعەن و بۆی هەیە ببنە هۆكاری دوورخستنەوەی دانیشتووانە مەحەلییەكە، جا كورد بن، یان عەرەبە سوننەكان، لەوانەیە لە هەندێ ناوچە مەترسی كوشتن و تەنانەت كۆمەڵكوژی دانیشتووانە مەحەلییەكە هەبێت لەلایەن میلیشیاكانەوە، بەڵام ئەگەر بە راشكاوی بدوێین، ئەوا لەم ساتەوەختەدا بەدیلی باش لە ئارادا نییە بۆ بەدەستهێنانی هاوكاری سوپایی، لەبەر ئەوەی سوپای عێراق زۆر لاوازە و بۆ دەرپەڕاندنی داعش لە تكریت و رەنگە لە شار و ناوچەكانی دیكەی وڵاتەكەش پێویستی بە پشتبەستن بە میلیشیا هەیە. بەڵام بیرۆكەیەكی باش نییە ئەم میلیشیایە لە كەركووك، یان موسڵ چالاك بن، ئەمە كارێكی ئیستفزازی دەبێت، لەبەر ئەوە كار و كۆششێكی زۆری دەوێت بۆ ئەوەی رێگرییان لێبكرێت و بەدیلێكیان بۆ بدۆزرێتەوە لەو بەشانەی وڵاتەكەدا.
* بەڵام وەك خۆت ئاماژەت بەلایەنە نەرێنییەكان كرد، ئەم پرسە لایەنی نەرێنی هەیە، ئایا تاچەند مەترسی ئەوە هەیە ئاڕاستەی شەڕەكە بۆ شەڕێكی مەزهەبگەرایی لە نێوان شیعە و سوننە بگۆڕێت؟
- ئەوەی ئێستا دەگوزەرێت ئەوەیە هێزگەلێكی جیاواز لە چەند بەشێكی جیاوازی وڵاتەكەدا شەڕ دەكەن لە پارێزگاكانی سەلاحەددین، یان دیالە، هەروەها لە چەند بەشێكی ئەنباریش لە داهاتوودا، وەك روممادی و فەللوجە. میلیشیاكان بوونەتە پێویستییەك بۆ شەڕكردن لە دژی داعش. پێموایە دانیشتووانە مەحەلییەكە -تەنانەت عەرەبی سوننە-، ئامادەیی قبووڵكردنی دەبن وەك بەدیلێك بۆ ژیان لە سایەی داعشدا. تاوەكو میلیشیاكان هەڵسوكەوتی گونجاو بكەن و تاوەكو خۆیان بە دوور بگرن لە كردنی خەڵك بە قوربانی و ئەوەی پێی دەوترێت « پاكتاوی ئیتنی»، واتە دەرپەڕاندنی ئەو خەڵكانەی سەر بە گرووپێكی جیاوازن لە ماڵ و حاڵی خۆیان. بەڵام لە بەشەكانی دیكەدا- كە پێموایە ئەمەیە نوجەیفی هۆشداری داوە لە بارەیەوە- كە دانیشتووانەكەی پێكهاتوون لە عەرەبی سوننە، یاخود لە كوردەكان، وەك موسڵ و كەركووك، ئەوا پێویستە میلیشیاكان خۆیان بە دوور بگرن لەم ناوچانە، چونكە ئەگەری ئەوە هەیە ببێتەهۆی ترساندن و تووڕەكردنی خەڵكەكە و رەنگە پێویستیش نەبێت. هیوادارین كاتێك شەڕە گەورەكە بۆ رزگاركردنی موسڵ ئەنجام دەدرێت، ئەوا سوپای رێكخراوی عێراق ئامادە بێت و پێویستی بە هاوكاری میلیشیا نەبێت، میلیشای شیعە، هەروەها پێموایە پێشمەرگەش ئامادە دەبێت لە بەشی رۆژهەڵاتی رووبارەكەوە، واتە ناوچە كوردییەكانی موسڵ، رەنگە هەمان شت بۆ كەركووك و بەشەكانی دیكەی باكوور راست بێت. هەروەها رەنگە لە بەشی رۆژئاوای وڵاتەكەشدا راست بێت، لە ئەنبار- لە نزیك سنووری سووریا-، كە لەوێدا پێویست بە بوونی میلیشیا ناكات، كە خەریكە بڵێین دڵنیاین لەوەی رەوشەكە خراپتر دەكەن لە بری ئەوەی باشتری بكەن، لەبەر ئەوە ئەمە دەوەستێتە سەر ئەوەی باس لە چ بەشێكی وڵاتەكە دەكەین، چونكە هەمان هەل و مەرج لە بەشە جیاوازەكانی وڵاتەكەدا نییە لە روانگەی منەوە.
*ئایا دوای گرتنەوەی موسڵ پێشبینی درووستبوونی گرژی و ئاڵۆزی دەكەن لە نێوان پێشمەرگە و حەشدی شەعبیدا و پێویستە كورد چی بكات؟
- پێموایە ئەم مەسەلەیەی ئێوە باسی دەكەین، مەسەلەیەكی زۆر زۆر جددییە، چونكە دەبێت بیر لەوە بكەینەوە كە پێی دەڵێن رۆژی دواتر، واتە دوای رزگاركردنی موسڵ لە داعش، جڵەوی كۆنتڕۆڵ بە دەست كێیەوە دەبێت؟ كێ شارەكە بەڕێوە دەبات؟ بەداخەوە پێموا نییە رێككەوتنێك لەو بارەیەوە هەبێت، ئەمەش بە مانای ئەوە دێت كە ئەگەرێكی راستەقینە هەیە بۆ سەرهەڵدانی كێشەی گەورە. بە دڵنیاییەوە ئەوەی خوازیارین روونەدات، شەڕێكی دیكەی ناوخۆییە بە چەشنی ئەوەی لە ساڵی 2006 و 2007دا لە عێراقدا بینیمان. لەبەر ئەوە پێویستمان بە تێگەیشتنێكی سیاسی هەیە لەبارەی حومكڕانیكردنی موسڵەوە لە دوای داعشەوە، ئەوەش تێگەیشتنی نێوان حكومەتی بەغدا و هێزە مەحەلییەكان لە خۆدەگرێت لە نێویاندا كورد و عەرەبە سوننەكان و پێكهاتەكانی دیكە لە ناوچەكەدا. بە دڵنیاییەوە هەمان دۆخ لە كەركووكدا هەیە، ئەگەرچی لە ئاستێكی بچووكتردا، بەڵام بە ئاڵۆزییەكی زیاترەوە، لەبەر ئەوەی هەندێ میلیشیای شیعە هەن كە چالاكن تێیدا، هەروەها مەسەلەی توركمان و بە هەمان شێوە پرسی نەوتیش هەیە. كەواتە پێویستە هەموو لایەك تێگەیشتنێكیان لە نێویاندا هەبێت لەبارەی ئەوەی دوای كۆتایی هاتنی شەڕەكە چی بكرێت، حاڵی حازر ئەمە لە ئارادا نییە، بەڵام دەبێت كاری لەسەر بكرێت، هەروەك ئەوەی چۆن لە ئێستادا كار لەسەر مەشقپێكردنی هێزەكان دەكەن.
* راتان چییە لەسەر بەشداریكردنی ئەمریكا و ناتۆ لەگەڵ گاردی شۆڕشگێڕی ئێرانی و حەشدی شەعبی لە شەڕەكەیاندا دژی داعش، كە ئەمەش هاوپەیمانە تەقلیدییەكانی ئەمریكای وەك سعودیە و وڵاتانی كەنداوی ناڕەحەت كردووە؟
- بە دڵنیاییەوە ئەوە راستە و ئەمەش كێشەیەكی گەورەی دیكەیە. چەند هەزار عێراقییەك وەك میلیشیا هەن لە سووریا كە شەڕ بۆ رژێمەكەی ئەسەد دەكەن، ئیدی «عەسائیبی ئەهلی حەق» بن، یان « لیوای ئەبو فەزل ئەلعەباس) میلیشیاكانی دیكەی شیعەی عێراقی دەچنە سووریا و شەڕ لە دژی داعش دەكەن، بەڵام بە هەمان شێوە شەڕ لە دژی موعارەزەی سوننەی میانڕەو دەكەن، –ئەو موعارەزەیەی بەرهەڵستكاری رژێمەكەی ئەسەد دەكات-، ئەم كارەش پێكەوە لەگەڵ ئێران و حزبوڵڵا دەكەن. ئەمەش كێشەیەكی زۆر زۆر گەورەیە- هەروەك ئێوە ئاماژەی پێدەكەن- بۆ وڵاتە عەرەبیەكانی كەنداو كە پشتیوانی موعارەزەی سوننە دەكەن لە سووریا، هەروەها ئەمە كێشەیە بۆ ئەمریكاش، چونكە ئێمەش بەرهەڵستی ئەسەد دەكەین و هەوڵ دەدەین بەدیلێكی میانڕەوی- كە جیهادی نەبێت و توندڕەوە نەبێت- بۆ بدۆزینەوە. بەڵام كاتێك دەبینین ئەو شیعە بیانییانە لە سووریا شەڕ دەكەن، ئەمە وا دەكات ئەم كارە نزیك بێت لە مەحاڵەوە. راسپاردەی من ئەوەیە عێراق دەست لە سووریا هەڵگرێت و تەركیز لەسەر چارەسەركردنی كێشەكانی خۆی بكاتەوە، كە كێشەی دژوارن، باوەڕم وایە رەوشەكە بۆ هەموو لایەك خراپتر دەبێت، ئەگەر عێراقییەكان بەرەو سووریا سنوور ببەزێنن، بوونی دوژمنێكی هاوبەش (داعش) پاساوێك نییە بۆ ئەوەی عێراق لە سووریاوە تێوەبگلێت لە بەرژەوەندەی رژێمەكەی ئەسەد.
* جگە لە عێراق و سووریا و لوبنان، میلیشیا شیعەكان لە یەمەنیش بوونیان هەیە- وەك حوسیەكان- هەروەها لە بەحرێنیش، ئایا ئەمە زەمینەی شەڕێكی بەربڵاوی ئیقلیمی دروست نەكردووە؟
- نەخێر، پێموا نییە شەڕێكی ئیقلیمی بەربڵاو بێت، بەڵام باوەڕم وایە ئەمە كێشەیەكی زۆر جددی و زۆر مەترسیدارە، بە بۆچوونی من لە هەر یەكێك لەم وڵاتانەدا بەرهەڵستیەكی مەحەلی زۆر بۆ دەستێوەردانی ئێران دروست دەبێت، ئێستا ئەمە لە یەمەندا بەدی دەكەین و بە دڵنیاییەوە لە بەحرێنیش، كە حكومەتەكە- لە هەردوو كەیسەكەدا- بە هاوكاری سعودیە بەرەنگاری دەستێوەردانی ئێران دەبێتەوە، هەروەها لە سووریاش ئەوەی روودەدات شەڕێكی ئیقلیمی نییە، بەڵكو زنجیرەیەك شەڕی مەحەلی بە وەكالەتە لە ئاستێكی بچووكتردا. بە تێڕوانینی من ئەمە نیشانەی هێزی گەشەكردووی ئێرانە لە ناوچەكەدا، كە ئەمەش جێی داخە. ئەمە مەسەلەیەكە وڵاتە عەرەبییەكان و ئیسڕائیل و تەنانەت توركیا نیگەرانن لەبارەیەوە، ئەوان دۆستی ئەمریكان و بە رای من پێویستە هاوكاری بكرێن بۆ بەرهەڵستیكردنی ئەم دەستێوەردانەی ئێران.
* هێشتا كێشەی بودجە یەكلا نەبۆتەوە لە نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراقدا، ئەمە سەرەڕای شەڕێ داعش و ئەو هەموو ئاوارەیە، ئایا ئومێدی باشتر بوونی بارودۆخەكە دەكرێت؟
- ئەمە پرسیارێكی زۆر باشە. ئەگەر راشكاو بم لەگەڵتاندا ئەوا دەڵێم: من تێناگەم بۆچی تا ئێستا پرسی بودجە وەك كێشەیەك ماوەتەوە. پێموایە رێككەوتنێك هاتەئاراوە لە مانگی كانوونی یەكەمدا، بڕیار نەبوو ئەمە وەك كێشە بمێنێتەوە. دەزانم رێككەوتنەكە كاتی بوو، بۆ چەند مانگێك بوو، پێویستی بە رێككەوتنی نوێ هەبوو، پێموایە ئومێدێك هەیە، لەبەر ئەوەی حكومەتێكی جیاواز هەیە لە بەغدا، ئێستا عەبادی لە جێی مالیكییە و كەسانێكی نوێ بوونەتە وەزیری نەوت و وەزیری دارایی، ئەمە مایەی هاندانە، بەڵام ئەو راستییەی كە هێشتا بەڵێنەكانی خۆیان نابەنە سەر مایەی ناڕەحەتیەكی زۆرە. ئەگەر بە راشكاوی بدوێم ئەوا هەرێمی كوردستان بژاردەی دیكەی نییە جگە لە پێكەوەكاركردن لەگەڵ بەغدا و هێشتا دوژمنێكی هاوبەشی زۆر مەترسیدارتان هەیە كە بریتییە لە داعش و توندڕەوەكانی دیكە، لەبەر ئەوەی راسپاردەی من ئەوەیە حكومەتی بەغدا بەڵێنەكانی خۆی بباتەسەر لەبەرامبەر هەرێمی كوردستاندا و راسپاردەشم بۆ هەرێمی كوردستان ئەوەیە ئارام بگرێت و كار و كۆششی سەخت، بەڵام بێدەنگانە كار بكات بۆ جێبەجێكردنی رێككەوتنەكەی لەگەڵ بەغدا، پێموایە ئەوە رێگەی بەرەوپێشچوونە.
* دوا وتەت چییە؟
- پێموایە ئەمریكا سوپاسگوزارە و رێزی هەیە بۆ ئەو كارەی هەرێمی كوردستان دەیكات لە بەرامبەر شەڕكردنیدا لە دژی داعش، كورد تاكە شەریك نین، بەڵام شەریكێكی زۆر گرنگن بۆ ئەمریكا و سەرجەم جیهان كە هەوڵ دەدەن هاوپەیمانێتیەك لە دژی توندڕەوەكان پێكبهێنن. من هیوای خۆشبەختیتان بۆ دەخوازم، پێش چەند مانگێك لە هەولێر بووم و ئومێد دەكەم زوو بێمەوە و بە سەلامەت و سەركەوتوویی بیبینمەوە.