پڕۆفیسۆر جۆن ئەنتۆنیۆ فلۆد ئوستادی یاسایە لە زانكۆی وێستمینستر لە بەریتانیا و تایبەتمەندە لەیاسای نێودەوڵەتی، بۆ قسەكردن لەسەر ئەو تەحەددی و هەڕەشانەی رووبەڕووی سیستمی جیهانی دەبنەوە و مەترسییەكانی هەرەسهێنانی سیستمی جیهانی و چۆنیەتی چارەسەركردنی كێشەكان ئەمڕۆ لە جیهاندا، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ رێكخست و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

* لە سەرەتای ساڵی 2015دا دوو كۆنفڕانسی گەورە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەڕێوەچوون، كە بریتی بوون لە كۆنفڕانسی داڤۆس و كۆنفڕانسی میونیخ بۆ ئاسایش، راپۆرتی ئامادەكاری كۆنفڕانسی میونیخ بۆ ئاشتی، ناونیشانی «سیستمی هەرەسهاتوو»ی هەڵگرتبوو، هەروەها لە داڤۆس جەخت لەسەر هەرەسهێنانی سیستمی جیهانی كرایەوە، ئەو سیستمەی لە دوای كۆتاییهاتنی شەڕی ساردەوە هاتەئاراوە. بەڵام جۆن كێری و جۆ بایدن ئەم بیرۆكەیەیان رەتكردەوە و رایانگەیاند كە سیستمی جیهانی هەرەسی نەهێناوە. بە بۆچوونی ئێوە، ئایا بۆچی ئەمریكا ئەم ترسە دەشارێتەوە لە كاتێكدا سەرجەم جیهان هەستی پێدەكات؟
- تا ئەو راددەیەی كە ئەمریكا تەبەنی بیرۆكەكانی فۆكۆیاما دەكات كە پەیوەستن بە كۆتاییهاتنی شەڕی سارد بریتی بوو لە كۆتایی هاتنی مێژوو، ئەمە سەركەوتنی سەرمایەداری بوو. هەروەها بەوەی دیالێكتیكی ماركسیست گەیشتە دەرئەنجامی خۆی. ئەگەرچی فۆكۆیاما درك بەوە دەكات كە بیردۆزەكەی زیادەڕەوی تێدا كرا و هەڵە بوو. جۆرج بوشی باوك باسی لە سیستمی نوێی جیهانی كرد كە لە شەڕی ساردەوە سەریهەڵدا. ئەم بیركردنەوەیە پشت بە ئایدیای جیهانی تاكجەمسەری دەبەستێت (دوای هەرەسهێنانی جیهانی دووجەمسەری بە هەڵوەشاندنەوەی یەكێتی سۆڤیەت) لە كاتێكدا حاڵی حازر ئێمە لە جیهانێكی فرەجەمسەریدا دەژین كە لە هەر كاتێكی دیكە زیاتر هێز تێیدا پەرش و بڵاو بۆتەوە. ئەمریكا دەستی گرتووە بە بیرۆكەی پاكس ئەمریكاناوە تا ئەو كاتەی پێیوایە سوپاكەی توانای راگرتنی ئاسایشی جیهانی هەیە، بەڵام فرەجەمسەری ئەم ئەركە قورستر دەكات بەتایبەتی كاتێك دەردەكەوێت هاوپەیمانەكان پابەند نابن بە پاراستنی ئاسایشی جیهانەوە. ئەگەر ئەمریكا دان بە هەرەسهێنانی سیستمەكەدا بنێت، ئەوا ئەمە دانپێدانانە بە لاوازی خۆیدا. ئەو ناتوانێت ئەم كارە بكات. كاریگەری رەمزی ئەم دانپێدانانە كاریگەرییەكی مەزن و رووخێنەر دەبێت لەسەر پێگەی هەژمونگەرایی ئەمریكا. هەڵكشانی هێزی سەربازی چین بە مانای ئەوە دێت كە ئەمریكا نائارەزوومەندانە تێوەگلاوە لە پێشبڕكێیەكی دیكەی خۆپڕچەككردن. درێژەدان بە پابەندبوونی سەربازی بارگرانییە، هەر لەبەر ئەمەشە وەبەرهێنانێكی زۆر دەكات لە پەرەپێدانی تەكنەلۆژیا وەك چارەسەرێك. لەگەڵ ئەوەشدا، مەزنترین ئابووریناس «جۆن مایانارد كەینیس» دەڵێت: بۆی هەیە باجی ئاشتی زۆر گەورەتر بێت كە وڵاتان نەتوانن بەرگەی بگرن. شەڕ چالاكییەكی ئابووری زۆر و زەوەند و داهێنانكارانەی لێ دروست دەبێت، سەرەڕای ئەوەی قەرزیشی لێدەكەوێتەوە. كەواتە پێویستە ئەمریكا مەترسیی سیستمی هەرەسهاتوو فەرامۆش بكات.
* ئەو تەحەددییانەی جیهان لە ساڵی 2015دا رووبەڕووی دەبێتەوە بریتین لە گۆڕانكاری جیوپۆلەتیكی، نەك تەنها لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەڵكو لە ئەوروپاش، بەتایبەتی دوای داگیركردنی كریمیا لەلایەن رووسیا و رەتكردنەوەی ئەندامێتی ئۆكڕانیا لە یەكێتی ئەوروپا. ئایا هاوڕانین لەگەڵ ئەوەی ئەمە گەڕانەوەیە بۆ سەردەمی شەڕی سارد؟
-بەڵێ وایە و ئەمەش لە وەڵامەكەی پێشۆوە سەرچاوە دەگرێت. رووسیا هەوڵ دەدات شكۆی رابردووی قەیسەر و كۆمۆنیستەكان بەدەست بهێنێتەوە، بەڵام خۆی لە هاودژییەكدا دەبینێتەوە. ئەگەرچی پۆتین بە چەشنی ستالین دەستی داوەتە بە مەركەزیكردنی دەسەڵات (كۆنتڕۆڵ) بەڵام ئامرازی سەپاندنی لەبەردەستدا نییە. ئەو بە شێوەیەكی مەترسیدار پێگەیەكی لە نێوان كۆنتڕۆڵ و پشێویدا جێگیر كردووە. كەمبوونەوەی داهاتی فرۆشتنی سەرچاوە سروشتییەكان بە مانای ئەوە دێت كە ئەو دەستە و تاقمە بچووكەی كە دەوڵەمەندی كردوون، بۆی هەیە دژی هەڵگەڕێنەوە. لە بری سیستمێكی تەقلیدی كۆنتڕۆڵكردنی ئابووری بە چەشنی ئەوەی لە رۆژگاری كۆمۆنیزمدا لە ئارادا بوو، پۆتین فۆرمێكی سەرمایەداری كاوبۆ ئاسا پیادە دەكات كە هاوشانە بە چەتەیەكی رێكخراو. ئەگەر وریا نەبین ئەوا پۆتین لە دۆخێكدا جێدەهێڵین كە تاكە بژاردەی بەردەمی بریتی بێت لە رێگەچارەی هیچ، یان هەموو شتێك. ئەمەش بۆ سەرتاسەری جیهان كارێكی مەترسیدارە، بەڵام ئەو تەنها نموونەیەكە لە پەرەسەندنی جیهانی فرەجەمسەری، هەروەها ئێران و چین و هیندستان كە بوونەتە جێی سەرنج و بەشدارییەكی روو لە زیادیان هەیە لە سیستمی جیهانیدا. هەر یەكێك لەم وڵاتانەدا لە رووی سەربازی و ئابوورییەوە گرنگن. هەر یەكەیان ناوچەی دەستڕۆیشتوویی خۆیان هەیە و راددەیەك لە هێزی نەرم مومارەسە دەكەن لە چەند بەشێكی جیاوازی جیهاندا. جیهان رووبەڕووی دابەشبوون بۆتەوە بەهۆی ئەوەی هاوپەیمانێتی و دوژمنایەتییە كۆنەكان ڕیزبەندیان لە نێو وڵاتاندا دروست كردووە. تەنانەت سیستمی ویستڤالیا-سیستمی دەوڵەت- چیتر وەك سیستمێكی پیرۆز لێی ناڕواندرێت، لەبەر ئەوەی دەوڵەتان دووچاری پشێوی و شڵەژانێك بوونەتەوە كە لەسەر بنەمای ناسیۆنالیستی لێكیان دەترازێنێت. لەبەر ئەوە ئێمە لە تێكەڵەیەكی شەڕی سارد و گەرمداین.
* كێشەیەكی دیكە كە بەرۆكی ئاسایشی ئەوروپای گرتووە بریتییە لە بوونی گرووپە تیرۆریستە توندڕەوەكان، هەروەك ئەوەی لە چەند هەفتەی رابردوودا لە هێرشەكانی سەر شارلی بیدۆ لە فەڕەنسا بینیمان، ئەمەش بە مانای ئەوە دێت كە هیچ دەوڵەتێك بە تەنها ناتوانێت ئاسایشی خۆی دەستەبەر بكات و هەموو كەسێك لەسەر ئاستی ئاسایش و سەربازی پێویستی بە هاوپەیمانێتی هەیە. ئایا پێتانوا نییە كە لەو هەلومەرجەی ئێستای جیهاندا دەتواندرێت هاوپەیمانێتی پێكبهێندرێت؟
- دەوڵەتێكی ئاسایی ناتوانێت دژی ئەم جۆرە هێرشانە پارێزگاری لە خۆی بكات. چونكە - ئەو هێرشانە- زۆر بچووك و لێكدابڕاون. ئەمانە دەچنە خانەی شەڕی گەریلایی و تاكتیكی كۆماندۆوە كە یەكەمجار لە شەڕی بویر (Boer War) بەكار هات. ئەمانە لەگەڵ ستانداردەكانی شەڕدا ناگونجێن. مەسەلەی سەرەكی بۆ چارەسەركردنی ئەم جۆرە هێرشانە بریتییە لە بەكارهێنانی زیاتری چالاكی هەواڵگری، بەڵام ئەگەر حكومەت هەوڵیدا پتر دەستی بە زانیارییەكانی پەیوەست بە هاووڵاتیان بگات، ئەو كاتە خودی دەوڵەتەكە دەبێتە دوژمنكار لە ئاست ئازادیدا. پرسیاری سەرەكی لێرەدا ئەوەیە، ئایا خەڵكی دەتوانن خۆڕاگربن لە ئاست ئەم كارەدا؟ كاردانەوەكان لە ئاست ئاشكراكردنەكانی سنودندا ئەوە دەخەنەڕوو كە خەڵكی لەم رووەوە گەیشتوونەتە سنوورێك. ئەگەر بتوانین هاوكاری بكەین لە بواری هەواڵگریدا، ئەوا ئەمە كارێكی یارمەتیدەر دەبێت، بەڵام تۆماری ئێمە لەم رووەوە لە ماوەی دوو دەیەی رابردوودا تۆمارێكی باش نییە و پێموایە دەرفەتێكی كەممان لە پێشە بۆ گۆڕانكاری.
* لە دوای هەڵگیرسانی شۆڕشی سووریاوە لە دژی رژێمەكەی ئەسەد لە ساڵی 2011، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان نەیتوانیوە ستراتیژیەتێكی كۆنكرێتی بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ رژێمەكەی ئەسەد دابڕێژێت، هەروەها نەیتوانیوە بگاتە بڕیارێك. لە دەرئەنجامدا 8 بۆ 9 ملیۆن هاووڵاتی سووری بێ ماڵ و حاڵ بوون، بە سەدان هەزار كەسیش كوژراون و بریندار بوون. ئایا هاوڕانین لەگەڵ ئەوەدا كە رەوشی ئێستای سووریا ئەوەی لێ دەخوێندرێتەوە كە ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی هیچ چارەسەرێكی پێ نییە و ئیفلیجە لە ئاست بڕیارداندا؟
- بەڵێ، دوای شكستەكانی شەڕی ئەفغانستان و عێراق ئەمریكا ترسی هەیە لەوەی كارێك ئەنجام بدات. شەڕ، یان چارەسەری سەربازی بۆ كێشە بنەڕەتییەكانی پێكهێنانی دەوڵەت و حوكمڕانی چارەسەرێكی هەمیشەیی نین. هەموو دەرئەنجامەكە ئەوە دەبێت توانا بە چەند سەركردەیەكی دیاریكراو ببەخشن بۆ ئەوەی ببنە كەسانی هەلپەرست لە گرتنەدەستی دەسەڵات و چنینەوەی ئیمتیازە ئابوورییەكان، هەروەك ئەوەی لەم دوو وڵاتەدا روویدا. ئەگەر ئەمە حاڵەتەكە بێت، كەواتە گفتوگۆ لەگەڵ كێدا بكرێت؟ ترس و دڵەڕاوكێیەك هەیە لە نێو وڵاتاندا، لەبەر ئەوەی بە بەراورد بە ئەنجامنەدانی هیچ كارێك ئەوا ئەنجامدانی كارێك دەرئەنجامی خراپی لێدەكەوێتەوە.
* شارەزایان، ئەوانەی لە نزیكەوە چاودێری دۆخە ئیقلیمییەكە دەكەن لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، باس لەوە دەكەن كە كێشەی سەرەكیی ئەم ناوچەیە ئەو وڵاتانەیە كە بەپێی رێككەوتنی سایكس پیكۆ لە دوای هەرەسهێنانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دروستكران، لەبەر ئەوەی سنوورەكان هەمەڕەنگی ئایینی و ئیتنییان لەبەرچاو نەگرت. ئەگەر ئەمە جەوهەری كێشەكە بێت، بۆچی هەوڵ نەدراوە بۆ دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی ناوچەكە لەسەر بنەمایەكی مۆدێرن؟
- دەكرێت كێشەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگەڕێندرێتەوە بۆ ئەو رووداوە و بگرە دوورتریش. هەمان كێشە لە ئەفریقیا دەبینین كە سنوورەكان تێیدا ناسنامە خیڵەكی و نەتەوەییەكانی لەبەرچاو نەگرتووە، یاخود تەنانەت هاوبەشیكردن لە سەرچاوە سروشتییەكاندا. ناكۆكی شتێكی حەتمییە، بەڵام ناكۆكی لە بەرژەوەندی هێزە كۆڵۆنیاڵیەكانی پێشوو شكایەوە، كە دەسەڵاتێكی سیاسی شاردراوە و پەنهانیان بەدەست هێنا. بەریتانیا و فەڕەنسا لەم ساڵانەی دواییدا كردەوەی لەم شێوەیەیان ئەنجام داوە. من لەو بڕوایەدام دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەكە یەكێكە لە چارەسەرەكان، بەڵام كێ ئەو سنوورانە دادەڕێژێتەوە؟ رەنگە نەتەوە یەكگرتووەكان كۆبوونەوەیەكی دەستووری رێكبخات، بەڵام بە شێوەیەكی حەتمی و خراپتریش براوە و دۆڕاو لەم پرۆسەیەدا دروست دەبن. دووبارە داڕشتنەوەی سودان بۆ سوودان و سودانی باشوور سەركەوتوو نەبوو. دابەشكردنی سەرچاوە سروشتییەكان گرنگییەكی گەورەی هەیە وەك ئاو و كانزاكان و نەوت و.. تاد. تەنانەت ئەگەر سنورەكانیش دابڕێژرێنەوە بۆ ئەوەی رەنگدانەوەی ناسنامە نەتەوەییەكان بن، ئەوا بۆ چارەسەركردنی ناكۆكییەكان پێویست بە بوونی چاودێر و میانگیر دەكات، رەنگە كاتی ئەوە هاتبێت كار لەسەر ئەو ناكۆكییانە بكرێت كە لە یەكلاكردنەوەی كێشەی سنوورەكانەوە سەرهەڵدەدەن.
* لە پەیوەندی بە خەلافەتی ئیسلامییەوە كە لەلایەن داعشەوە راگەیەندراوە، دەبینین كە دەوڵەتە دراوسێكان لەسەر بنەمای بەرژەوەندی خۆیان مامەڵە لەگەڵ رووداوەكەدا دەكەن، هەندێ لە دەوڵەتانی دیكەی ناوچەكەش لەگەڵ ئەوەدان ئەسەد لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە و ئەوانی دیكەش بە شێوەیەكی نهێنی هاوكاری گرووپە تیرۆریستەكان دەكەن بۆ رووخاندنی رژێمەكەی ئەسەد. بە تێڕوانینی ئێوە لەگەڵ بوونی ئەم كێشانەدا چۆن هاوپەیمانێتی نێودەوڵەتی دژ بە تیرۆریزم دەتوانێت شكست بە داعش بهێنێت؟
- نیگەرانی من ئەوەیە گرووپگەلێكی وەك داعش وەك ئەو ئەژدیهایە بێت كە لە ئەفسانەكاندا باسكراوە، كاتێك سەرێكی دەپەڕێنیت، دوو سەری دیكەی دروست دەبنەوە. ئەم گرووپانە شێوەنەگرتوون و بەردەوام خۆیان دادەڕێژنەوە و شێوەی دیكە وەردەگرن. لە سایەی ئەو دۆخە كە ئێستا لە ئارادایە باوەڕم وا نییە بتوانرێت شكستیان پێبهێندرێت. ئەگەرچی دەتوانین لاوازیان بكەین.
* تاكە هێزێك كە توانیویەتی بەر بە پێشڕەوی داعش بگرێت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هێزەكانی پێشمەرگەی هەرێمی كوردستانن. تا چ راددەیەك پێویستە جیهان بۆ لە ناوبردنی تیرۆریستانی داعش پشتیوانی لە هێزەكانی پێشمەرگەی هەرێمی كوردستان بكات؟
- من هاوڕام، هێزەكانی پێشمەرگەی كوردستان لایەنێكی بنەڕەتین و بێ ئەوان بەرهەڵستییەكی راستەقینەی دژی تیرۆر لە ئارادا نابێت. ئەوەی روونە جیهان پابەندبوونی لە ئەستۆیە لە ئاست ئەواندا بۆ ئەوەی بەردەوام بن لە بەرگریكردن. ئەمەش پێویستی بە دارایی، چەك و پشتیوانی هەیە. هەروەها من داوای گفتوگۆكردن دەكەم لەگەڵ وڵاتانی وەك توركیا لە بارەی هەرێمی كوردستان و لە بارەی ئەوەی دەبێت چۆن مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت. ئەگەری ئەوە هەیە ئەوەیە بتوانین قووڵتر رۆبچین ئەگەر دژواری لە قەوقازەوە دروست بێت- ئەویش لە ئەنجامی خەباتی ناسیۆنالیستی- كە لە باكوورەوە بەرەو باشووری داكشێت.