د.فالح عەبدولجەبار یەكێكە لە بیرمەندەكانی عێراق لە بواری سیسۆلۆژی و تایبەتمەندە لەسەر دیراسەتی فیكری سیاسی و سیۆلۆژی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەڕێوەبەری ئامۆژگای دیراساتی ستراتیژی عێراقییە لە بەیروت، بۆ قسەكردن لەسەر رەوشی ئێستای عێراق و پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و دروستبوونی میلیشیاكانی حەشدی شەعبی و شەڕی داعش ئەم وتوویژەمان لەگەڵ ئەنجامداو بەمجۆرە رای خۆی بۆ گوڵان دەربڕی.

* رەوشی ئێستای عێراق چۆن دەبینن، ئایا پێتانوایە كە دووبارەبوونەوەی هەمان حوكمڕانیی پێشترە، یان گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە؟
- لە راستیدا رەوشەكە زۆر ئاڵۆزە، بەتایبەتی بە هۆی ئەو حوكمڕانییەی كە عێراق لە ماوەی هەشت ساڵی رابردووی مالیكی پێوەی دەناڵاند كە لە خراپییەوە بۆ خراپتر دەچێت، كە ئەمەش بووە هۆی بەهێزكردنی داعش، مالیكی بە تێڕوانینی تایفەگەری حوكمڕانی وڵاتی دەكرد تا گەیشتە ئەوەی پەیوەندیی بەغدا لەگەڵ هەرێمی كوردستان تێكبدات، هەروەها بووە هۆی جیابوونەوە و كێشەو ململانێ لە نێوان حزبە ئیسلامییە عێراقییەكان و سەركردە سیاسییەكان، لەلایەكی دیكەوە تەحەددای ئەمنی و سیاسی و چاكسازیی ئیداری و سیاسی هاتە پێشەوە، كە لە هەمووی گرنگتر بەرەنگاربوونەوەی داعشە، بەهاتنی عەبادی تاكە هیوا و ئامانجی عێراقییەكان گۆڕانكاری بوو، بەڵام تا ئێستا دەبینین ئەو گۆڕانكارییە سستەو بەپێی پێویست نییە، پەیوەندییەكانی لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستان هەتا ئەگەر لە رووی ئەمنیشەوە تا رادەیەك باش بێت، بەڵام لە رووی ئابووری و دارایی و پرسی نەوتەوە هێشتا ناكۆكی و كێشە ماوە و چارەسەر نەكراوە، پەیوەندییەكان لەگەڵ پارێزگا سوننییەكانیش تا ئێستا باش نییە و مەسەلەی یاسای حەرەس وەتەنی جێبەجێ نەكراوە، تاكو خەڵكی ئەو ناوچانە هان بدەن بۆ ئەوەی دژی تیرۆریستانی داعش بەرگری لە خۆیان و ناوچەكانیان بكەن، سوپای عێراق لاوازە و تەبایی و هەماهەنگی لەنێوان سیاسەتمەداران و كاربەدەستانی وڵات بەو رادەیە نییە، بۆیە مەترسی زۆرەو پێویستە هاوكاری و هەماهەنگیكردن لە نێوان حكومەتی ناوەند و حكومەتی هەرێمی كوردستان پتەوتر بێت بەتایبەتی بۆ رزگاركردنی ئەو ناوچانەی كەوتوونەتە ژێر دەسەڵاتی داعشەوە.
* لە ئێستادا كۆمەڵێك میلیشیای شیعە بەناوی حەشدی شەعبی دامەزراون، خەڵكێك پێیانوایە ئەوانە بەرگری لە عێراق دژی تیرۆر ناكەن بەقەدەر ئەوەی بەرگری لە تایفەگەری و ئایینزایەكی دیاریكراو دەكەن، كۆمێنتتان لەسەر ئەمە چییە؟
- حەشدی شەعبی بە فەتوای بەڕێز سیستانی دامەزرا، فەتواكەی ئەو بریتی بوو لەوەی خەڵك خۆبەخشانە بێتە نێو سوپاوە، نەك بەم شێوەیە بێت، ئەوەی رووی داوە پێچەوانەی فەتواكەی ئەو بوو، ئەو پیاوە دەزانێت جیاوازیی نێوان سوپا و میلیشیا چییە، سوپا هێزێكی نیزامییە و بە یاسا رێكخراوە، بەڵام میلیشیا رەنگە كاری دەستدرێژی و پەلاماردان و دزی و تاڵان و كوشتن ئەنجام بدات، میلیشیا هێزێكی ئاژاوەگێڕە، بەپێچەوانەی سوپاوە، ئەوانە ناتوانرێت كۆنتڕۆڵ بكرێن، یان لە هەر كردەوەیەكی نەخوازراودا تەنانەت لێپێچینەوەشیان لەگەڵدا بكرێت، راستە هەندێك لە حەشدی شەعبی رەنگە بە دڵسۆزییەوە شەڕ بكات و ئەركی سەرشانی خۆی جێبەجێ بكات، بەڵام بەداخەوە هەندێكی دیكە وەك عەسائبی ئەهلی حەق و هێزەكانی بەدر ئاژاوەو كاری ناڕەوا بەرپا دەكەن، تەنانەت زۆربەیان هاتوون بە مەرامی تۆڵەسەندنەوە نەك بۆ بەرگری لە عێراق و خەڵك، هەتا ئەو زمانەی لە تۆڕی پەیوەندیی كۆمەڵایەتی و لە لێدوان و بەیاننامە فەرمییەكان و فەیس بوك بەكاری دێنن، زمانی تایفەگەرییە كە بە هیچ شێوەیەك پەسند نییە، لەبەرامبەریشدا هەندێ لایەنی سوننە ئەوانیش زمانی تایفەگەری بەكاردێنن كە كەس پێی قبوڵ نییە، بۆیە ئەگەر حەرەس وەتەنی پێكهات، پێویستە بەشێك بێت لە هێزی نیزامیی وڵات، نەك میلیشیا بێت، ئێمە پێمان باشە لە هەموو پارێزگایەك حەرەس وەتەنی هەبێت، نەك تەنیا لە شوێنێكی دیاریكراودا، هاوكات با سەر بە وەزارەتی بەرگری و هێزی چەكداری عێراقی بن، با هەندێ كەس و پلەداری سوننە و شیعەشیان تێدا بێت، بەڵام دەبێ بەپێی فەرمانەكانی سوپا رەفتار بكەن، تەنانەت ئەفسەرە پلەباڵاكانیش بەپێی فەرمانی سوپا هێزەكانیان بجووڵێنن بۆ هەر شوێنێكی عێراق، نەك گوێ لە فەرمان و حەزی سەركردە حزبییەكانیان بگرن. مالیكی لە ماوەی دووەمی حوكمڕانییەكەیدا هەموو میلیشیاكانی قەدەغەكرد، بەڵام هەر ئەوەندە لە حوكمدا چەسپا یەكسەر میلیشیاكانی عەسائبی ئەهلی حەقی هێنایەوە گۆڕەپانەكە، ئێستاش حەشدی شەعبی بوو بە ئەلتەڕناتیڤ، یان سەرپۆشی میلیشیاكان كە ئەمەش هەر كارەساتە، نازانم ئەو هەواڵە راستە، یان نا، كە سەید موقتەدا سەدر لە حەشدی شەعبی كشاوەتەوەو پێی باش بووە ئەگەر ئەوانەی خۆبەخشانە دەچنە پاڵ سوپاوە ئاساییە، بەڵام وەك میلیشیا ئەمەی پێ قبووڵ نەبووە.
* ئێوە كە لە بەیروتن چۆن دەڕواننە پەیوەندیی عەسائبی ئەهلی حەق وەك میلیشیایەكی شیعە لەگەڵ لوبنان و سووریا و ئێران؟
- لە راستیدا عەسائبی ئەهلی حەق رێكخراوێكی عێراقییە و بەشێك بوون لە سوپای مەهدی و دواتر جیابوونەوە بە هۆی دەستێوەردانی ئێرانی كە هەندێك سەركردە پڕچەكیان دەكردن و یارمەتییان دەدان، دواتر مالیكی بە پارەو چەك یارمەتی دان، پاشان رەوانەی سووریا كران بۆ شەڕكردن لەپاڵ بەشار ئەسەد، بەڵام لە لوبنان هیچ هێزێكی ئەوانی لێ نییە، ئەوە تێڕوانینی رۆژئاوایە بە درێژبوونەوەی قەڵەمڕەویی ئێران بۆ سووریا و بەحرەین و یەمەن و دواتر لوبنان، بەر لە چەند رۆژێكیش قاسم سولەیمانی بەرپرسی دۆسێی عێراق لە لێدوانێكدا رایگەیاندبوو كە ئێمە هێزمان هەیە لە عێراق و لوبنان و سووریا و شوێنی دیكە، ئەمەش بەڵگەی درێژبوونەوەی جیۆسیاسیی دەوڵەتی ئێرانە، دیارە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانی ئێرانە لەو وڵاتانەدا، چونكە هەموو وڵاتێك چ عێراق، یان توركیا، یان ئێران هەموویان بەرژەوەندی تایبەتی خۆیان لە ناوچەكەدا هەیە، هاوكات وەك كارتێك بەرامبەر بە رۆژئاوا بەكاری دەهێنن.
* لە ئێستادا رۆشنبیر و سیاسەتمەداران باس لەوە دەكەن كە رۆژئاوا سەرقاڵی دۆزینەوەی سیستەمێكی تازەیە وەك ئەڵتەرناتیڤی دیموكراسی لە كاتێكدا كە ئێمە لە شەڕی داعشداین، چۆن دەكرێ ئەم بیرۆكەیەی رۆژئاوا لەگەڵ ئەم رەوشە ئاڵۆزەی ئێستای ناوچەكە جێی بكرێتەوە؟
- بیركردنەوەی ستراتیژیی رۆژئاوا بەر لە ساڵانی نەوەدەكان بریتیبوو لە رووبەڕووبوونەوەی نێوان رۆژهەڵات و رۆژئاوا، واتا نێوان یەكێتیی سۆڤیەت و ئەمریكا، دواتر ئەمە كۆتایی هات و گەیشتە ئاستی رووبەڕووبوونەوەی قەیرانە لۆكاڵییەكان، وەك قەیرانی كۆریا و ئۆكڕانیا، بەڵام قەیرانی گەورە لە ناوچەكەماندا سەری هەڵدا هەر وەك لە ئەفغانستان، لە چوارچێوەی ئەوەی لە رۆژئاوا بە (بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر) ناسراوە، هاوتەریبی ئەمە ستراتیژییەتێكی دیكە هەیە كە بریتییە لە چاكسازی واتا پشتیوانیكردن لە پەرەپێدانی دیموكراسی و چەسپاندنی یاسا، هاوكات رەوتێك هەیە پێیوا نییە ئێمە دەتوانین چاكسازی بكەین بە بەڵگەی شكستهێنانی بەهاری عەرەبی، لەوانە لیبیا كە شەڕ تێیدا بەردەوامەو لە میسر سوپا هاتەوە سەر حوكم و یەمەن بە تەواوی هەرەسی هێناوە و بزووتنەوەكانی سووریاش نەیانتوانی دەستكەوت بەدەست بێنن و لە عێراقیشدا بە چاوی خۆمان بارودۆخەكە دەبینین، تەنیا شوێن كە تا رادەیەك سەقامگیریی رێژەیی بەخۆیەوە دەبینێت تونسە، بۆیە بەهاری عەرەبی بە تەواوی شكستی هێناوە و ئامانجەكانی نەپێكاوە، بەڵام ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت كە زۆر رەوتی رۆژئاوا پێیانوایە لەناوبردنی تیرۆر لە بنەڕەتدا دابینكردنی خۆشگوزەرانی و ئازادی و دیموكراسییەتە، لەبەرامبەریشدا رەوتی دیكە پێیوایە كە پێویستە حكومەتی بەهێز لەو وڵاتانە هەبێت، بۆیە ئەو بۆچوونانە تەنیا لە پەیمانگە ستراتیژییەكان و لەلایەن رۆشنبیر و هەندێ سیاسەتمەدارانەوە باس دەكرێت، نەك لە سیاسەتی فەرمیی حكومەتەكانەوە، دەبینین كابرایەكی ئەمریكی لە شاشەكانەوە دێتە دەرەوەو دەڵێت: با عێراق دابەش بكەین، هەندێ رۆشنبیر و توێژەران دەڵێن ئەو شەڕەی ئێستای جیهان شەڕی نێوان ئایین و شارستانییەتەكانە، بەڵام هەندێكی دیكە دەڵێن: هۆكارەكە بازاڕە و ئەو حوكم دەكات، بۆیە بیروبۆچوون زۆرن، بەڵام ستراتیژییەكانی بەكردەوە ئەوانەن كە حكومەتەكان پەیڕەوی دەكەن، جا تاوەكو بە تەواوی هەڵیانبسەنگێنین، پێویستە لە بەڵگەنامەكانی ئاسایشی نەتەوەیی ئەو وڵاتانە بكۆڵینەوە، چ لە ئەوروپا، یان ئەمریكا، یان وڵاتانی دیكە، هەروەها چاودێریی سیاسەتە كردارییەكان بكەین، نەك پشتببەستین بە قسە و راوبۆچوونەكانی ئەو رۆشنبیر و سیاسەتمەدارانە.
* باست لە سێ خاڵی گرنگ كرد، ئەوانیش بیر و چاكسازی و ئایین، دوور لەمانە پرسیارەكە ئەگەر بە جۆرێك فەلسەفی، یان تیۆری بێت، ئایا ئایین، یان چەمكەكانی ئایین پێویستیان بە جۆرێك لە چاكسازی هەیە، بەتایبەتی كە ئەوەی داعش دەیكات، كارەساتێكە بۆ خۆی؟
- ئایین سێ ئاستی تێدایە، پێش هەموو شتێك دەزگاو دامەزراوە فەرمییەكان وەك ئەزهەر و زەیتوونە، ئەو دەزگایانە لەگەڵ پەرەسەندنی هاوچەرخ رێ دەكەن وەك دیموكراسییەت و مافی مرۆڤ، هەروەها هەندێ گرووپی رادیكالی هەن كە پەڕگیر و توندڕەون، ئەوانە لێكدانەوەو بۆچوونیان بۆ ئایین كارەساتە، ئەوان دەڵێن: ئیسلام چارەسەرە، بەڵام هەر خۆیان ئایینیان كردۆتە كێشە، واتا دەیكەنە هێزێكی رێگر لەبەردەم كۆمەڵگەی تازەدا، دواتر چاكسازی بریتییە لە قبووڵكردنی دیموكراسی و چەمكی نەتەوە و مافی مرۆڤ و ئازادیی ئافرەت و ئازادیی ویژدان و تا دوایی، ئەگەر ئەدەبیاتی داعش بخوێنیتەوە، ئافرەت دەبێ رەش بپۆشێت و لە ماڵەوە دەرنەچێت، پیاو نابێ ریشی بتاشێت، هەموو زانستێك قەدەغەیە وەك كیمیا و فیزیا و بایۆلۆژی، چونكە ئەوانە باس لە خەڵقبوونی بوونەوەر دەكەن. ئەمانە هەموویان بیرۆكەی كۆنن و لەگەڵ سەردەمی ئێستا یەك ناگرنەوە، بۆیە بەبێ چاكسازیی ئایینی ئێمە هەمیشە لەنێو كارەساتدا دەمێنینەوە، چاكسازیی ئایینی لەسەر هەموو ئاستێك بەتایبەتی ئەو دەرئەنجام و دەرهاویشتانەی بیركردنەوەی مرۆڤ هێناویەتییە ئاراوە لە پێشكەوتن و زانست و زانیاری، لە هەمان كاتدا واز لە زۆر شت دەهێندرێت كە پێویست ناكات، بۆ نموونە یەكێك دەڵێت: با بگەڕێینەوە سەردەمی پێغەمبەر(دخ)، یەكێك لێی پرسی بۆ ئەوكاتە خەڵك بە تیروكەوان شەڕی دەكرد، ئێستا چەكی پێشكەوتوو هەیە، تانك و زرێپۆش هەیە، قابیلە بگەڕێینەوەو سواری ئەسپ بین، بۆچی ئەنتەرنێت و فەیس بوك و سینەما و ڤیدیۆتان قبووڵە و شتی دیكەش رەتدەكەنەوە؟ ئێمە لە چاكسازی و پێشكەوتنی شارستانی و زانست زۆر لە دواوەین و تازە لە پایەی بنەوەی پەیژەی سەركەوتنین بۆ ئەو زانست و پێشكەوتن و خوێندن و بەرەوپێش چوونە.
* هەندێك دەڵێن: داعش لە لیبیایە، واتا لە رۆژئاوا نزیك بۆتەوە، تاچەند ئەمە راستە و ئایا رۆژئاوا بەو رادەیە ترسیان لە تیرۆر هەیە؟
- بەڵێ، ئەگەر داعش توانی لیبیا داگیر بكات كە وڵاتێكی نەوتییە و دەكەوێتە كەناری باشووری ئەوروپا، دەتوانێت زۆر بەئاسانی هێز بنێرێت بۆ تێكدانی ئاسایشی ئەو ناوچەیە، هەروەها ئەگەر كۆنتڕۆڵی عێراق و سووریای كرد، زۆر بە ئاسانی لوبنانیش كۆنتڕۆڵ دەكات تا دەگاتە ئوردن، هەر چەندە ئەو هێزەی نییە، بەڵام گریمان وابێت، ئەوا كارەسات دەبێت نەك بۆ ناوچەی عەرەبی، بەڵكو بۆ هەموو جیهان.