پڕۆفیسۆر دیڤید شینگەر بەڕێوبەری دیراساتی سیاسەتی وڵاتانی عەرەبییە لە ئامۆژگای واشنتۆن بۆ دیراساتی رۆژهەڵاتی نزیك و پێشتر لە ئۆفیسی وەزیری بەرگری بووە و وەك بەڕێوەبەری شام كاریكردووە، بۆ قسەكردن لەسەر رەوشی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بارودۆخی جیهان و شەڕی داعش، چەند پرسیارێكمان ئاڕاستەی كرد و بەمجۆرە وەڵامی گوڵانی دایەوە.

* لە سەرەتای ساڵی 2015دا دوو كۆنفڕانسی گەورە لە سەر ئاستی نێودەوڵەتی بەڕێوەچوون، كە بریتی بوون لە كۆنفڕانسی داڤۆس و كۆنفڕانسی میونیخ بۆ ئاسایش، راپۆرتی ئامادەكاری كۆنفڕانسی میونیخ بۆ ئاشتی، ناونیشانی «سیستمی هەرەسهاتوو»ی هەڵگرتبوو، هەروەها لە داڤۆس جەخت لەسەر هەرەسهێنانی سیستمی جیهانی كرایەوە، ئەو سیستمەی لە دوای كۆتایی هاتنی شەڕی ساردەوە هاتە ئاراوە. بەڵام جۆن كێری و جۆ بایدن ئەم بیرۆكەیەیان رەتكردەوە و رایانگەیاند كە سیستمی جیهانی هەرەسی نەهێناوە. بە بۆچوونی ئێوە، ئایا بۆچی ئەمریكا ئەم ترسە دەشارێتەوە لە كاتێكدا سەرجەم جیهان هەستی پێدەكات؟
- حاڵی حازر، پێناچێت واشنتۆن بە چەشنی پایتەختەكانی دیكە نیگەران بێت لە ئاست ئەو تەحەددییانەی رووبەڕووی سیستمە جیهانییەكە بوونەتەوە. ئیدارەی ئۆباما خراپبوونی رەوشی ئەمنی لە جیهاندا ناشارێتەوە، بەڵام ئەو وەك وڵاتانی دیكە باوەڕی وا نییە هەڕەشەكان هێندە مەترسیدار بن. بەتایبەتی پێدەچێت ئیدارەی ئۆباما باوەڕی وابێت كە سیاسەتەكانی لە رووسیا و سووریا و ئێراندا سەركەوتوون. زۆرێك لە وڵاتانی جیهان پەرەسەندنەكانی پەیوەست بە رووسیا و سووریا و ئێران بە شكستهێنانی سیاسەتی ئەمریكا و بەڵگەیەك لەسەر داكشانی رۆڵی لە جیهاندا لێكدەدەنەوە.
* ئەو تەحەددییانەی جیهان لە ساڵی 2015دا رووبەڕووی دەبێتەوە بریتین لە گۆڕانكاری جیوپۆلەتیكی، نەك تەنها لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەڵكو لە ئەوروپاش، بەتایبەتی دوای داگیركردنی كریمیا لەلایەن رووسیا و رەتكردنەوەی ئەندامێتی ئۆكرانیا لە یەكێتی ئەوروپا. ئایا هاوڕانین لەگەڵ ئەوەی ئەمە گەڕانەوەیە بۆ سەردەمی شەڕی سارد؟
- هیچ گومان لەوەدا نییە كە ئەو رۆڵەی حاڵی حازر رووسیا پیادەی دەكات رۆڵێكی یارمەتیدەر نییە، هەروەها ئەو رۆڵە لە ئاست ئۆكرانیادا شەڕانگێزانەیە. تەنانەت لە خراپبوونی رەوشی ئابووریشدا، خۆسەپێنی لە رووسیادا لە هەڵكشاندایە. ئەمەش پێكهاتەیەكی ناتەندروستە و پێدەچێت ئەم وڵاتە بخاتەسەر رێڕەوی پێكدادان لەگەڵ رۆژئاوادا.
* كێشەیەكی دیكە كە بەرۆكی ئاسایشی ئەوروپای گرتووە بریتییە لە بوونی گرووپە تیرۆریستە توندڕەوەكان، هەروەك ئەوەی لە چەند هەفتەی رابردوودا لە هێرشەكانی سەر شارلی بیدۆ لە فەڕەنسا بینیمان، ئەمەش بە مانای ئەوە دێت كە هیچ دەوڵەتێك بە تەنها ناتوانێت ئاسایشی خۆی دەستەبەر بكات و هەموو كەسێك لەسەر ئاستی ئاسایش و سەربازی پێویستی بە هاوپەیمانێتی هەیە. ئایا پێتانوایە كە لەو هەلومەرجەی ئێستای جیهاندا دەتواندرێت هاوپەیمانێتی پێكبهێندرێت؟
- هێشتا هەڕەشەی داعش نەگەیشتۆتە ئەو ئاستەی كە وڵاتان رێككەوتن لەسەر هاوكاریكردنی یەكتر بكەن و بە خوێن و خەرجی لە رووبەڕووبوونەوەی رێكخراوە تیرۆریستەكان بەشداری بكەن. لە ئێستادا هاوپەیمانییەك پێكهێندراوە، بەڵام كار و كردەوەی توندیان بۆ تێكشكاندنی داعش ئەنجام نەداوە، هەروەك ئۆباما بەڵێنی دابوو، تەنها هێرشی ئاسمانی ئەنجام دەدات بۆ ئەوەی بە شێوەیەك لە شێوەكان دەستكەوتەكانی داعش سنووردار بكات لە رووی دەستبەسەرداگرتنی خاكەوە. لە راستیدا، دوای شەش مانگ لە دەستپێكردنی هێرشە ئاسمانییەكان، داعش خاكی زیاتری لە عێراق و سووریا داگیركردووە، ئەمە ئەگەر باسی لیبیا و شوێنەكانی دیكە نەكەین. ئومێدەكە ئەوەیە ئەوەی لە پاریس روویدا و ئەوەی ئێستاش لە كۆپنهاگن روودەدات، ئاڕاستەی مشتومڕەكە لە ئەوروپا بگۆڕێت، بۆ ئەوەی وڵاتە ئەوروپییەكان رێچكەیەكی توندتر بگرنەبەر لە ئاست ئاسایش و بەرپەرچدانەوەی بە رادیكاڵیبوون و ئاوێتەكردنی كەمینە موسڵمانەكان.
* لە دوای هەڵگیرسانی شۆڕشی سووریاوە لە دژی رژێمەكەی ئەسەد لە ساڵی 2011، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان نەیتوانیوە ستراتیژیەتێكی كۆنكرێتی بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ رژێمەكەی ئەسەد دابڕێژێت، هەروەها نەیتوانیوە بگاتە بڕیارێك. لە دەرئەنجامدا 8 بۆ 9 ملیۆن هاووڵاتی سووری بێ ماڵ و حاڵ بوون، بە سەدان هەزار كەسیش كوژراون و بریندار بوون. ئایا هاوڕانین لەگەڵ ئەوەدا كە رەوشی ئێستای سووریا ئەوەی لێ دەخوێندرێتەوە كە ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی هیچ چارەسەرێكی پێ نییە و ئیفلیجە لە ئاست بڕیارداندا؟
- تا ئێستا زیاترلە 200 هەزار موسڵمانی سوننە لە سووریادا كوژراون، كەواتە ئەوەی روودەدات هاوشێوەی جینۆسایدە. بەداخەوە نەتەوە یەكگرتووەكان رێكخراوێكی كارا نییە لە رێگەگرتن لە تاوانەكان. پێدەچێت ئیدارەی ئۆباما كە زۆر تەركیز لەسەر گەیشتن بە رێككەوتن دەكات لەگەڵ ئێراندا، لە گرتنەبەری كردارێك لە دژی ئێران، یان رژێمەكەی ئەسەد سڵ بكاتەوە. ئەنجومەنی ئاسایش ئیفلیج بووە و ئەسەد شەریكێكی مەزنی هەیە لە مۆسكۆ، بەڵام لەوەش گرنگتر، ئیدارەی ئۆباما مەیلی گرتنەبەری رۆڵی سەركردایەتیكردنی نییە بۆ ئەوەی هەوڵی كۆتاییهێنان بەو ناكۆكییە بدات. روون نییە كە ئەمریكا سەركەوتوو دەبێت، بەڵام ئیدارەی ئۆباما پابەند نییە بە كۆتاییهێنان بە تاوانەكانی رژێمەكەوە، بەداخەوە ئێستا تەركیزەكە بە تەنها لەسەر داعشە.
* شارەزایان، ئەوانەی لە نزیكەوە چاودێری دۆخە ئیقلیمییەكە دەكەن لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، باس لەوە دەكەن كە كێشەی سەرەكیی ئەم ناوچەیە ئەو وڵاتانەیە كە بەپێی رێككەوتنی سایكس پیكۆ لە دوای هەرەسهێنانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دروستكران، لەبەر ئەوەی سنوورەكان هەمەڕەنگی ئایینی و ئیتنییان لەبەرچاو نەگرت. ئەگەر ئەمە جەوهەری كێشەكە بێت، بۆچی هەوڵ نەدراوە بۆ دووبارەداڕشتنەوەی نەخشەی ناوچەكە لەسەر بنەمایەكی مۆدێرن؟
- بە لەبەرچاوگرتنی ئەو پشێوییەی باڵی كێشاوە بەسەر ناوچەكەدا، سەلمێندراوە كە سنوورەكانی ناوچەكە بە ئەندازەیەكی بەرچاو درێژەیان كێشاوە. هەرچەندە رەنگە گۆڕانكاری لە عێراق و سووریا رووبدات. لە راستیدا ئەوەی ئێستا لە سووریادا روودەدات بریتییە لە پاكتاوكردنی ئیتنی لەلایەن رژێمی ئەسەدەوە، بەشێكە لە هەوڵی پاراستنی پێكهاتەی عەلەوی. كوردەكان دەوڵەتی ئەمری واقیعیان هەیە لە باكووری عێراقدا. هەرچەندە ئەگەر بە گشتی قسە بكەین، ئەمریكا باوەڕی وانییە كارێكی بەرهەمدار بێت ئەگەر دووبارە نەخشەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر بنەمای تایەفەگەری و ئایینی بكێشرێتەوە. لە ئێستادا دوژمنایەتییەكی زۆر هەیە لە نێوان شیعە و سوننەدا و لە هەر حاڵەتێكدا ئەگەری ئەوە نییە سنوورەكان بپارێزرێن.
* لە پەیوەندی بە خەلافەتی ئیسلامییەوە كە لەلایەن داعشەوە راگەیەندراوە، دەبینین كە دەوڵەتە دراوسێكان لەسەر بنەمای بەرژەوەندی خۆیان مامەڵە لەگەڵ رووداوەكەدا دەكەن، هەندێ لە دەوڵەتانی دیكەی ناوچەكەش لەگەڵ ئەوەدان ئەسەد لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە و ئەوانی دیكەش بە شێوەیەكی نهێنی هاوكاری گرووپە تیرۆریستەكان دەكەن بۆ رووخاندنی رژێمەكەی ئەسەد. بە تێڕوانینی ئێوە لەگەڵ بوونی ئەم كێشانەدا چۆن هاوپەیمانێتی نێودەوڵەتی دژ بە تیرۆریزم دەتوانێت شكست بە داعش بهێنێت؟
- تاكە رێگە بۆ تێكشكاندنی داعش لە سووریا بریتییە لە تێكشكاندنی رژێمەكەی ئەسەد. كوشتنی بەردەوامی سوننەكان لەسەر دەستی ئەسەد و ئێران و حزبوڵڵا پشتیوانی بۆ داعش زیاتر دەكەن. كاركردن لەگەڵ ئەسەد و ئێراندا تەنها دەبێتە هۆی قەناعەتپێهێنانی سوننەكان كە رۆژئاوا بە دوای «چارەسەرێكی شیعیدا» دەگەڕێت. ئەمەش سەركەوتوو نابێت.
* تاكە هێزێك كە توانیویەتی بەر بە پێشڕەوی داعش بگرێت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هێزەكانی پێشمەرگەی هەرێمی كوردستانن. تا چ راددەیەك پێویستە جیهان بۆ لە ناوبردنی تیرۆریستانی داعش پشتیوانی لە هێزەكانی پێشمەرگەی هەرێمی كوردستان بكات؟
- پێشمەرگە بە پشتیوانی رۆژئاوا، كارێكی باشیان كردووە بۆ بەرگریكردن لە خاكی خۆیان لە دژی داعش. بەڵام پێشمەرگە هێزێكی بەرگریكارە، هێزێك نییە رەوانەی دەرەوەی خاكی خۆیان بكرێت بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سەربازی. بەردەوام كوردەكان هاوكاری ماددی گرنگیان پێدەگات لەلایەن رۆژئاواوە بۆ هاوكاریكردنیان تاوەكو بتوانن بەرگری لە خۆیان بكەن لە دژی داعش. سەرەڕای ئەوەش ئەوا لە كۆتاییدا پێویستە بۆ تێكشكاندنی تیرۆریستان لەسەر زەوی (عێراقی، سووری و عەرەبی) هێزی دیكە هەبن.